ەركەكتەر، ەز بولمايىق
تاقىرىبى ءبارىن ايتىپ تۇر دەسەك تە، اۆتوردىڭ ويىن دۇرىس تۇسىنگەن، «جاھاندانۋ داۋىرىندە «نەگە جاتقا كەتەسىڭ» ، دەگەن ساۋالدىڭ ءوزى ماعىناسىز ءارى كۇلكىلى» ەكەندىگى جايلى ايتقان جالعىز ادام ايدوس سارىم ەكەن. ال ول: «جالپى، قىزدارىمىزدى ەشكىمگە بەرمەيمىز دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ولاردى مالمەن تەڭ سانايتىن اگرارلىق، ارحايكالىق سانا» دەگەن داۋلى پىكىرمەن باستاسا دا: «.. .ىنجىق بولمايىق، ءيت بولمايىق، باسەكەگە قابىلەتتى، ءبىلىمدى، پاراساتتى، باي- قۋاتتى بولايىق! سوندا قىزدارىمىز ەشقايدا كەتپەيدى» دەپ دۇرىس قورىتىندى جاساپتى. «بۇدان اسىرىپ قالاي ايتۋعا بولادى؟ » دەيدى اۆتور دا.
ءيا، ادام كىنانى ەڭ الدىمەن وزىنەن ىزدەۋ كەرەك، قىزدارىمىزدىڭ شەتەلدىكتەرگە كەتۋىنە باستى كىنالى ءبىز - ەركەكتەر. بۇل - شىندىقتىڭ ۇلكەن بولىگى، ءبىراق بولىگى عانا. ەندى ماسەلەنىڭ قالعان بولىگىن قارايىق. بىرىنشىدەن، الەمدە 7 اتا عانا ەمەس، ءىس جۇزىندە ودان الدەقايدا ءارى كەتپەي قىز الىسپايتىن، مۇنداي تۇقىمى تازا ەرەكشە ۇلت بولاتىنىن ەستىپ، ءتانتى بولعان شەتەلدىكتەردىڭ الىستى ويلايتىندارىنىڭ ەندى قازاقتان قىز الۋعا ۇمتىلعانى ۇمتىلعان، ونى توقتاتا المايمىز. سول ءۇشىن ولار دۇنيە- پۇلدى دا، ۋادەنى دە ءۇيىپ- توگەدى. جانە ولار مىندەتتى تۇردە قازاقتىڭ قىزدارىنىڭ اي ماڭدايلى اياۋلىسىن، اقىلدىسىن، قىسقاسى، تەك جاقسىسىن الادى. جامانى وزىندە دە تولىپ جاتىر. ال «الىپتىڭ انادان» تۋاتىنىن قازاق باعزى زاماننان بەرى بىلەدى. اكەدەن 10 ۇل تۋسا دا، اكەگە سولاردىڭ بىرەۋى عانا تارتادى! بۇل - تابيعاتتىڭ زاڭى. ەر ادامنىڭ تۇقىمى قانشا اسىل بولعانىمەن، توعىز اي بويى ءنار بەرەتىن انا قۇرساعى، اسا قۇنارلى بولماسا دا، ءوز دەگەنىن ىستەيدى. ەكىنشى جاعىنان، شەتەلدىكتەرگە جاقسى تۇرماق، جامان قىزدىڭ ءوزىن بەرۋگە بولمايدى. نەگە؟ «جامان بيەنى جابۋلا دا، قۇلىنىن ال!» دەپ دانا قازاق بەكەر ايتپاعان. كەي ايەل اقىل- پاراساتتىڭ پاديشاسى دەۋگە كەلمەسە دە، ونىڭ قۇرساعى التىن بولادى. ادىلەتتىگى شەكسىز اللا تاعالا ءبىر جاعىنان از بەرگەنىن، ەكىنشى جاعىنان ارتىق بەرۋمەن تولتىرادى. وسىلايشا ول ءارقاشان تەپە- تەڭدىكتى ساقتاپ وتىرادى.
مەنىڭ بولىستىڭ قىزى، وت ءتىلدى، وراق اۋىزدى ناعاشى اجەم ءسىڭلىسى مەن كۇيەۋ بالاسىنىڭ ۇل- قىزدارى جايلى: «اكەسى - ساقاۋ، شەشەسى - ماقاۋ، بۇلار قايدان شىققان سايىپقىراندار؟ !» دەپ، ءازىل- شىنى ارالاس تاڭعالىپ وتىرۋشى ەدى. اينالاعا ءمان بەرە قاراساق، ونداي مىسالدىڭ كوپ ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. سول سەبەپتى، قاي ۇلت بولسىن قىزدارىن سىرتقا جىبەرمەۋگە تىرىسادى. قىز - ۇلتتىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى. «ادامنىڭ باسى - اللانىڭ دوبى» ، قىز قايدا بارمايدى» دەۋگە استە بولمايدى. «كىممەن تۇرمىس قۇرادى، ونى اركىم ءوزى بىلەدى، ول جەكە ادامنىڭ قۇقىعى» دەگەن كەلەسى اسىرەباتىسشىل ۇستانىم دا ءبىزدىڭ تۇبىمىزگە جەتىپ تىنادى. اتاقتى «ماحاببات، قىزىق مول جىلدارداعى» زايكۇلدىڭ پروتوتيپى بولعان قىزدىڭ وبكوم حاتشىلىعىنا دەيىن جوعارىلاعان كۇيەۋى، ماسكەۋدە وقىعان 3 قىزى بار ەدى. سول قىزدىڭ ءبارى شەتەلدىكتەرگە تۇرمىسقا شىققاندا، كەڭەس وكىمەتى «تاربيە بەرە الماعانى ءۇشىن» ولاردىڭ اكەسىن قىزمەتىنەن بوساتىپ ەدى.. . مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز؟ جىگىتتەردىڭ كىنالى ەكەنىن مويىندادىق. دەگەنمەن، ەكى جاق ءبىرىنىڭ سوڭىنان ءبىرى ەمەس، ءبىر- بىرىنە قارسى جۇرگەندە عانا كەزدەسەدى. ءۇيدىڭ قابىرعاسىندا ءىلۋلى تۇرعان مىلتىق سپەكتاكل بىتكەنشە قالايدا اتىلاتىن ساحنالىق زاڭدىلىق بار. ءبىراق، ول دا ومىردەن الىنعان. ەلىمىزدە جاس وتباسىلاردىڭ كۇيرەۋى نەگە كوپ؟ ونىڭ سەبەبى، بۇگىنگى قىزداردا ۇيەلمەن بولعان سوڭ ومىردە ءۇيىلىپ- توگىلىپ تۇراتىن قيىندىقتاردى شەشۋدىڭ ەڭ وڭاي ءادىسى اجىراسۋ دەگەن سانانىڭ قالىپتاسقانىندا جاتىر. ولاردىڭ وتاۋ ەسىگىن اتتاردا «بۇل مەن قوناق ۇيدەن شىن ءوز ۇيىمە كەلدىم، سۇيەگىم شىعاتىن وتانىم» دەپ قارامايتىنىندا.
مەملەكەتىمىز اراب ەلدەرى سەكىلدى قىزدارىن زاڭمەن قورعاۋدى، يدەولوگيالىق جۇمىستى جانداندىرۋدى، ۇلتتىق جاڭعىرۋدى قاتار جۇرگىزۋى، اتا- انالار مەملەكەتكە بۇل باعىتتا قولداۋ كورسەتۋى ارقىلى عانا ناتيجە شىعادى. سوندا عانا ولار شىنايى باقىتقا جەتەدى. سەبەبى، شەتەلدىككە شىققانداردىڭ ىشىندە بارعان جەرىندە باعى اشىلعانىنان، باعى جانباي اجىراسقانى كوپ بولماسا، از ەمەس.. . ەكى عانا مىسال كەلتىرەيىك. .. .60-جىلدارى سوۆحوز ديرەكتورىنىڭ شوفەرى، جاس جىگىتتىڭ كەلىنشەگى باس مامانداردىڭ ايەلدەرىمەن داستارقانداس بولىپ قالادى. سوندا الگىلەردىڭ بىرەۋى وعان: «ساعان بىزبەن تەڭدەس، تاباقتاس بولۋ قايدا، ورنىڭدى ءبىل» دەگەن سىڭايلى ءسوز ايتادى. كەلىنشەك ورنىنان تۇرادى دا، كوزىنەن وت شاشىپ: «مەن ەندى سىزدەرمەن ءبىزدىڭ باتەكەڭ ديرەكتور بولعاندا سويلەسەمىن!» دەپ شىعىپ كەتەدى.. . كەشكە كۇيەۋى جۇمىستان كەلگەن سوڭ «تاشكەنتكە وقۋعا باراسىڭ جانە تەك كۇندىزگى بولىمگە تۇسەسىڭ، مىقتى مامان بولىپ شىعاسىڭ. مەن ەل ىشىندەمىن، قورىقپا، ۋايىمداما!» دەيدى. كۇيەۋى وقىپ جاتادى، كەلىنشەگى جۇمىس ىستەپ، اراسىندا بالانى دا تۋىپ، ولاردى ءوسىرىپ تە جاتادى. ينستيتۋت ءبىتىرىپ، وزدەرىنىڭ اۋدانىنا اگرونوم بولىپ جۇمىسقا تۇرعان جولداسىنىڭ كويلەگىن كۇنىگە جۋىپ بەرىپ تۇرادى. جۇمىستا العىر جاس جىگىتتى بايقاپ جۇرگەن رايكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەگىستىكتە ءبىر جولىققانىندا: «قاشان كورسەم سەنىڭ اق كويلەگىڭنىڭ جاعاسى شىرتتاي بولىپ تۇرادى، ۇيدەگى كەلىن دۇرىس ادام- اۋ دەيمىن؟ » دەپ سۇرايدى. وسى ءساتتى كوپتەن كۇتىپ جۇرگەن جىگىت: «وي، نەسىن ايتاسىز، وزىڭىزگە تارتقان، ءسىزدىڭ قارىنداسىڭىز» ، دەيدى.
كەيىننەن الگى جىگىت ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا سول كىسىدەن سوڭ ۇزاق جىل شارۋاشىلىقتى باسقارادى. ەكىنشى وقيعا بۇدان 20 جىلداي بۇرىن ورىن الدى. اكە- شەشەسى ەرتە باقيلىق بولىپ، اعا- جەڭگەسىنىڭ قولىندا وسكەن قىز ينستيتۋت ءبىتىرىپ، سول كەزدە « ءداۋىرى ءجۇرىپ تۇرعان» كوپ رەكەتيردىڭ بىرىنە تۇرمىسقا شىققاندا، «بايعۇس بالانىڭ سورى قالىڭ ەكەن- اۋ.. .» دەپ قىزدى اياماعان تانىسى قالماپ ەدى. ءۇش جىل وتپەي- اق موينى بۇقاداي «رەكەتير» تەمەكى- ىشىمدىكپەن دە، قىز- قىرقىنمەن دە، ۇرىس- توبەلەسپەن دە، بارىمەن «قوش» ايتىسىپ، مال تاپقىش جاننىڭ بىرىنە اينالىپ شىعا كەلدى. قازىر وندا ءۇي- جاي دا، ينوماركانىڭ نەشە ءتۇرى دە، اقشا دا، قىزمەت تە، ءبارى بار. بوتەلكەلەس دوستارى بولسا ءالى سول ىشكەن كۇيىنشە ءجۇر.. . ال ءبىزدىڭ قىزدارىمىزدىڭ كوبىسى ءوز باقىتى ءۇشىن كۇرەسۋ تۇرماق، قولىنىڭ ۇشىن قيمىلداتقىسى كەلمەيدى. ءبىراق، «مەندە ءبارى بولسىن، جىگىتىم مەنى سولارعا بولەپ تاستاسىن» دەيدى. كەزىندە قوعام ساناسىندا توڭكەرىس جاساعان كارل ماركس ەسىمدى دانا قارت « ءومىر دەگەنىمىز - كۇرەس، ال ول بىزگە ءلاززات سىيلايدى!» دەپ ەدى. ەڭ باقىتتى ادامدار عانا ءومىردىڭ ءلاززاتىن تاتا الاتىن شىعار.. .
ءومىرزاق اقجىگىت
Egemen.kz