مۇحتار شاحانوۆتىڭ ءبىر كۇنى - فوتو

استانا. قازاقپارات - قازىرگى كوزى ءتىرى اڭىز اقىنداردىڭ ءبىرى، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق اقىنى، تۇرىك دۇنيەسى جازۋشىلار بىرلەستىگىنىڭ «شاحريار»، يۋنەسكو- نىڭ «بوورۋكەر» كلۋبى سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى - مۇحتار شاحانوۆ. ونىڭ باعى دا سول شىعار، قاي قازاقتى توقتاتىپ سۇراساڭ دا، شاحانوۆ ولەڭدەرىنەن كەم دەگەندە ءبىر شۋماق وقىپ بەرەر.

ول تۋرالى فين جازۋشىسى يۋككا ماللينەن «الەمدىك پاراسات بيىگىنە ورتا ازيا ەجەلدەن ءوزىنىڭ ۇلى ويشىلدارى مەن اقىندارى ارقىلى كوتەرىلىپ وتىرعان. زاماناۋي پوەزيادا م. شاحانوۆ - سول بابالار رۋحىنىڭ عاسىرلار ارالاتىپ جارق ەتكەن بىرەگەي جۇلدىزى. الەمنىڭ ەكىنشى اريستوتەلى اتانعان، وتىراردان شىققان فيلوسوف ءابۋ ناسىر ءال- فارابيدەي ۇلى باباسى سەكىلدى م. شاحانوۆ قازىرگى وركەنيەتتىڭ جايىن ءارى سونشاما باتىل، ءارى سونشاما اۋقىمدى پاراسات بيىگىندە تالقىلايدى. زامانىمىزدىڭ وسى كورەگەن اقىنىن وقىعان شاقتا ءوز باسىم ەرەكشە تولعانىسقا ءتۇستىم» دەپ تولعانسا، كۇنى كەشە دۇنيەدەن وتكەن ورىس اقىنى ەۆگەني ەۆتۋشەنكو «مۇحتار، سەن ءۇشىن مەن باقىتتىمىن، سەبەبى سەن - كەڭ قۇشاقتى دارحان تۇلعاسىڭ. سەن قازاقستانعا دا، رەسەيگە دە جانە بۇكىل ادامزاتقا دا بىردەي ۇلتجاندىلىق ەتە الاسىڭ. سەن - قارا قىلدى قاق جارعان ادىلەتتى ادامسىڭ جانە بولاشاقتىڭ قازاعىسىڭ!» دەپ باعا بەرگەن ەدى.

شاحانوۆ دەسە، ونىڭ پوەزياسىنان بولەك ازاماتتىق پوزيتسياسى قاتار كوز الدىمىزعا كەلەدى. جەلتوقسان. ناۋرىز. ءتىل. قازاقستاندىق ۇلت. قاي جەردە دە شىرىلداپ، ەكى قولىن كەزەكسىز سەرمەپ، ولەڭ وقىپ تۇرعان نەمەسە قازاق ءتىلى تۋرالى تەرەڭنەن تەبىرەنىپ، شابىتتانا سويلەپ تۇرعان شاحانوۆ...

مىنە، ءبىز بۇگىن زامانداستارى «بولاشاقتىڭ قازاعى» اتاعان ازامات اقىننىڭ جانىندا ءبىر كۇن ءجۇرىپ، تاۋ تۇلعانىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنە جاقىننان، جانىنان كۋا بولماقپىز.




مۇحتار اعاعا «ءبىر كۇنىن» تۇسىرەتىنىمىز تۋرالى ايتىپ حابارلاسقانىمدا، ەرتە تۇراتىنىن، ازانمەن ەسەنتاي وزەنىنىڭ جاعاسىندا سەرۋەندەيتىنىن، سوندىقتان تاڭعى التىدا كەلۋىم كەرەكتىگىن ايتتى. ادەتتە وزگە قالامگەرلەرمەن كۇن ارقان بويى كوتەرىلىپ، جۇرت تىرشىلىگىنە كىرىسكەن ساتتە باستاۋدى ۇيرەنگەن مەن العاشىندا ابىرجىپ قالدىم. «اعا، شىنىمەن سەرۋەندەۋىڭىز ماڭىزدى ەمەس، بىرەر كادر ءتۇسىرىپ الساق بولدى، وعان كوپ ۋاقىت كەتپەيدى. ءسال كەشىرەك باستاساق تا بولادى»، - دەپ قويامىن.

اقيقاتتى تۋ ەتكەن اقىن وعان كونسىن بە؟! اقىرى تاڭمەن تالاسا ەسەنتاي وزەنىنىڭ جاعاسىندا اقىندى سەرۋەندەپ جۇرگەن كۇيى تاپتىق.

- مۇحتار اعا، 75 جاسقا تولعان مەرەيتويىڭىز قۇتتى بولسىن! ومىرىڭىزدەگى ۇلكەن بەلەس رەتىندە، حالىققا جاقىن ازامات اقىن رەتىندە كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتۋ ويىڭىزدا بار ما؟

- قۇدايدىڭ مۇنىسىنا مىڭ دا ءبىر شۇكىر. قازاقتىڭ قانشاما ايتۋلى تۇلعالارى مەنىڭ جاسىما جەتە المادى. ماسەلەن، تولەگەن ايبەرگەنوۆ 30 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى، ساتتار ەرۋبايەۆ 23 جىل عانا عۇمىر كەشتى. سونداي تۇلعالاردىڭ ومىرىمەن سالىستىرا قاراساق، بۇل - ارينە، اللانىڭ بىزگە قاراسقانى. مەن ءوزى داڭعازا، دابىراعا جوق اداممىن. ءبىراق ءقازىردىڭ وزىندە عالامتوردان كورىپ جاتىرمىن، رەسپۋبليكامىزداعى كوپتەگەن مەكتەپتەر، كەيبىر ءبىلىم وردالارى، كەيبىر قوعامدىق ۇيىمدار مەنىڭ مەرەيتويىمدى وزدەرىنشە اتاپ ءوتىپ جاتىر ەكەن. ونىڭ بارلىعىنا راقمەت. ءبىز، ءبىر جاعىنان، ەلدىك، ۇلتتىق مۇددەنى، ەكىنشى جاعىنان، قازاقتىڭ ءتىلىن كوتەرەمىز دەپ بىرەۋلەر ءۇشىن ح ج- عا، ياعني حالىق جاۋىنا اينالا باستاعاندا، ولاردىڭ مۇنىسى ازاماتتىق ەكەنى داۋسىز. قۇتتىقتاۋىمىزدى، لەبىزىمىزدى تىڭداعان اقىن كۇندەلىكتى رەجيمىن اڭگىمەلەۋگە كوشتى. جازعى كۇندەرى 5.30-دان باستالاتىن سەرۋەن، 7.00-گە دەيىن جالعاسادى ەكەن.

«سۋ، تابيعات ويىمدى تازالاۋعا كومەكتەسەدى، جاڭا يدەيالاردىڭ كەلۋىنە سەبەپشى بولادى» دەيدى، مۇحتار اعا. جاعالاۋدا ارى-بەرى ءبىراز جۇرگەن سوڭ، اقىن ءبىزدى جاقىن ماڭداعى ۇيىنە قاراي باستادى. تابالدىرىقتان اتتاعاننان ءۇيدىڭ ءىشى مۋزەي سەكىلدى اسەر قالدىردى.




اينالانىڭ ءبارى - كارتينا، ەستەلىك سىيلىقتار.



اقىننىڭ كابينەتىنە قاراي وتتىك. قوس قابىرعا سامساپ تۇرعان كىتاپ. اقىن تاڭعى سەرۋەننەن كەيىن جۇمىس ۇستەلى باسىندا قاعازعا كومىلىپ وتىرىپ ءبىر ۋاقىت شىعارماشىلىقپەن اينالىسادى.



اقىننىڭ اكەسى دوسبول شاحانوۆ ءبىلىمدى، ەسكىشە مولدالىعى بار ادام بولعان ەكەن.

بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاماعان ادال، تازالىعى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. مۇحتار اعانىڭ ول تۋرالى «اكەم ءبىر كۇنى ۇزىنارىق دەگەن اۋىلعا بارىپ كەلۋ ءۇشىن بىرەۋدىڭ ەسەگىن سۇراپ الىپتى. ءبىراق تەك باراتىنىن ايتىپ، قايتۋى جونىندە ەسكەرتپەگەن ەكەن. سول ءۇشىن ۇزىنارىققا ەسەككە ءمىنىپ بارىپ، قايتاردا ەسەكتى مىنبەي، جەتەكتەپ قايتىپ كەلىپتى»، - دەپ ەسكە الادى.

تازالىق، ادالدىق اقىنعا اكە قانىمەن دارىسا كەرەك. ءارى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىن» وقىعان اكە جازۋشىعا ۇقساسىن دەگەن نيەتپەن ۇلىن «مۇحتار» اتاپتى. اكە ءۇمىتى اقتالدى. بۇگىندە اقىننىڭ جىر جيناقتارى اۋەزوۆ كىتاپتارى تۇرعان سورەدە قاتار جينالىپ تۇر...



قانشايىم جەڭگەي ساپاردا ەكەن. تاڭعى استى بىزگە بالدىزى دايىنداپ اكەلدى. داستارحان باسىنا جايعاسقان سوڭ مۇحتار اعا «مەنىڭ تاعى ءبىر اتىم - قاپشىقباي. وسىنى كىشىرەيتەمىن دەپ، ءبىر اي بولدى، رەجيم ۇستانىپ ءجۇرمىن» دەپ قارنىن مەڭزەپ سۇلى بوتقاسىن الدىنا الدى.



بىردەڭە جەگىزگىسى كەلسە «مارفۋعا، مىنا ورىك ساعان قاراپ تۇر عوي!» دەپ قولىمەن نۇسقاي قويادى. وسىلاي ەمەن- جارقىن اڭگىمە ايتىپ وتىرىپ، كومەكشىسى زامزاگۇل اپاي ۇشەۋمىز تاڭعى استى دا ىشتىك. اراسىندا اقىن سۇراقتارىمىزعا دا جاۋاپ بەرىپ وتىردى.

- اعا، كۇنى كەشە استانا قالاسىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ باسىن قوسقان قۇرىلتاي ءوتتى. قۇرىلتايعا شاقىرىلعانىڭىزدى ايتقان ەدىڭىز. كەيىن بارماي قالعانىڭىز بەلگىلى بولدى. نەلىكتەن؟

- قۇرىلتاي وتەردەن ءبىر اپتا بۇرىن ۇيىمداستىرۋشىلار: «ءسىز قۇرىلتايعا شاقىرىلدىڭىز. پالەن كۇنى پويىز جۇرەدى. ەكى ادامدىق كۋپەگە بيلەتىڭىز دە دايىن» دەپ حابارلاستى. ال جول جۇرەتىنگە ءبىر كۇن قالعاندا قايتا تەلەفون سوعىپ «جوعارىدان ءسىزدى بەكىتپەي تاستادى. بارمايتىن بولدىڭىز»، - دەپ تۇر. سولاي بارماي قالدىم. نەدەن قورىققاندارىن بىلمەيمىن، ءتىپتى تۇسىنبەيمىن. ايتپاقشى، مەنىڭ اتىمنان فەيسبۋكتە 56 ادام پاراقشا اشىپ الىپتى. سولاردىڭ بىرەۋى مەنىڭ اتىمنان «كوسەمنىڭ (نازاربايەۆ) پالەن جەردە ءۇيى بار، تۇگەن جەردە ءۇيى بار» دەپ جازىپتى. ءتۇرلى ۆيدەولاردى مەنىڭ اتىمنان جاريالاپ تۇرادى ەكەن. سولاي 56 ادام بەتتەرى بۇلك ەتپەي، ءبارى مۇحتار شاحانوۆ بوپ ءجۇر. ءتىپتى سول پاراقشالار ارقىلى ۇرىلاردى قولداپ ءجۇر ەكەنمىن. شىمكەنتتە ۇلكەن ءبىر ۇرى ۇستالدى عوي، مەن سونى قولداپ جازىپپىن.

ول «اتاڭا نالەتتىڭ» ءتۇرىن دە بىلمەيمىن، كورگەن ادامىم ەمەس. بيلىك الدە، وسىنداي جازبالاردى وقىپ، شىنىمەن مەن دەپ ويلاپ ءجۇر مە ەكەن...

- جالپى ەل ىشىندە «سىزگە كوپ قىسىم جاسالادى، كەزدەسۋلەرىڭىزدى وتكىزبەي تاستايدى، ولەڭدەرىڭىزدى وقىتپايدى» دەگەن سەكىلدى تۇسىنىك بار. شىنىمەن سونداي جاعدايلار ءجيى ورىن الا ما؟ سىزدەن نە ءۇشىن قورقادى؟ جۇرت بىلمەيتىن بىردەڭەنى بىلەسىز بە؟

- شىندىقتى ايتىپ قويادى دەپ قورىقسا كەرەك. كوسەمگە ءتىل تيگىزەدى دەپ ويلايتىن شىعار. ءقايبىر جىلى «امەريكاندىق ۇلت» سەكىلدى «قازاقستاندىق ۇلت» اتانامىز دەگەندە، مەن توقتاتقانمىن. اشتىق جاريالادىم. مەنى 4000-نان استام ادام قولدادى. بۇكىل حالىق كوتەرىلىپ كەتەتىن بولعان سوڭ بيلىك قورقىپ، توقتاتتى. ەگەر مەن سولاي جاساماعاندا وسى كۇنى «مەن - قازاقپىن» دەپ ايتا الماي جۇرەتىن ەدىڭىزدەر. مەن كولگىرسۋدى بىلمەيمىن، ۇنەمى شىندىقتى ايتامىن. سوندىقتان بولار، حالىق مەنىمەن كەزدەسۋدى توسىپ جۇرەدى. ءجيى حابارلاسىپ جاتادى. جىر كەشتەرىمدى وتكىزگىلەرى كەلەدى. ال مەنىڭ الدىمنان جاڭاعىداي كەدەرگىلەر شىعا بەرەدى. يۋنەسكو ءوزىنىڭ ارعى- بەرگى تاريحىندا مەنەن وزگە بىردە- ءبىر ادامدى كوزى تىرىسىندە قاراماعان ەكەن. ولار مەنىڭ ولەڭدەرىمدى «الەمدىك پوەزيانىڭ ەڭ بيىگى» دەپ تانىدى. ال مەنى يۋنەسكو- نىڭ قابىلداۋىنان كەلگەنىمدە ەكى- اق ادام قارسى الدى. ايەلىم مەن شوپىرىم.

- ءسىزدىڭ ولەڭدەر وزگە اقىنداردان نەسىمەن ەرەكشەلەندى ەكەن؟

- كوپتەگەن اقىنداردىڭ ولەڭدەرى اۋدارىلعان كەزدە پوەزيالارىنىڭ باسقا ەلدەردىكىنەن ايىرماشىلىعى بولماي شىعادى. ولەڭدەرى نەگىزىنەن ليريكاعا قۇرىلادى. ماڭىزدى نارسەلەر ايتىلمايدى. ال مەندە ازاماتتىق ءۇن باسىم. اينالامداعى ءقازىر اتىمدى اتاۋعا قورقاتىن قاپتاعان اقىن- جازۋشىلار بۇگىن باعالاماسا دا، ەرتەڭ مەن ولگەننەن كەيىن ەستەلىك ايتۋ ءۇشىن بارلىعى كەزەككە تۇراتىن بولادى.

- قازىرگى اقىن- جازۋشىلاردىڭ اراسىنان پىكىرلەرىڭىزگە قولداۋ ءبىلدىرىپ، ولەڭدەرىڭىزگە باعاسىن بەرىپ وتىراتىن جاقىن دوستارىڭىز بار ما؟

- مەنىڭ ۇلكەن ءبىر جاقسى دوسىم بار ەدى. ول - ەۆگەني ەۆتۋشەنكو. بيىل ومىردەن ءوتتى. ماعان قازاقتان كوپ جاقسىلىق جاسادى. ول تۋرالى «ەۆتۋشەنكو مەنىڭ اقىندىق تاعدىرىمدا» دەگەن ۇلكەن ماقالا جازدىم. داعىستاننىڭ ۇلى اقىنى راسۋل عامزاتوۆ تا جاقىن دوسىم ەدى. ال ەرەكشە دوسىم شىڭعىس ايتماتوۆ بولاتىن. مەنىڭ «قونايەۆتىڭ دارا ماحابباتى» دەگەن ولەڭىم بار. وندا «ەگەر ءبىز ماحابباتتى ەۆەرەست شىڭىنا تەڭەسەك، سول شىڭعا شىققاندار ساۋساقپەن سانارلىق. جۇرتتىڭ ءبارى ۇيلەنىپ، تۇرمىس قۇرا بەرەدى. ءبىراق ونىڭ ءبارى ماحاببات ەمەس. 100 ادامنىڭ ىشىنەن 1-2 ادام عانا ماحابباتقا جاقىنداۋى مۇمكىن» دەگەن وي ايتامىن. مەنىڭ «قونايەۆتىڭ دارا ماحابباتى» دەگەن ولەڭىم بار. ءوزىم قونايەۆپەن جاقسى ارالاستىم. مەن ونىڭ ۇيىنە باراتىنمىن، ول ماعان كەلەتىن. زۋحرا دەگەن ايەلى بار ەدى. تاتاردىڭ قىزى بولاتىن. باسىندا مەن دە «تاتاردان العانى نەسى؟ » دەپ ويلادىم. ەكەۋىنىڭ اراسىندا بالا بولمادى. اۋىلىنىڭ قاريالارى ءبىر كۇنى جينالىپ قونايەۆقا كەلىپتى. «مىنا ايەلدەن (زۋحرا) بالا بولمادى، ءبىز سەنەن ۇرپاق الىپ قالۋىمىز كەرەك. 20 جاسار قىزدى دايىنداپ وتىرمىز»، - دەيدى. ايەلى زۋحرا اقساقالدارعا «وزدەرىڭىز بىلىڭىزدەر. ديمەكەڭ قالاي شەشسە، سولاي بولسىن»، - دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

ال ديمەكەڭ: «جوق، ماعان زۋحرادان باسقا ايەل كەرەك جوق»، - دەگەن كورىنەدى. ديمەكەڭ ماسكەۋگە، لەنينگرادقا بارعاندا مىندەتتى تۇردە كۇردەلى كىتاپتار اكەلەدى ەكەن. ونى ديمەكەڭنەن كەيىن زۋحرا دا وقىپ شىعادى. سوسىن ەكەۋى تالقىلايدى، ءارقايسىسى ءوز ويلارىن ايتادى. كەيدە سونداي تالقىلاۋلارمەن تاڭ اتىرادى ەكەن. ديمەڭەڭ بىردە ماعان: «عاشىقتىق عالاماتى» دەگەن ولەڭىڭىزدى تالقىلاپ، ءبىر كەشتى ءسىزدىڭ پوەزياڭىزعا ارنادىق»، - دەدى. سوندا ولار كەز- كەلگەن تاقىرىپتا وي الماساتىن بولىپ تۇر عوي. ديمەكەڭ: «ەش ۋاقىتتا ءبىر- بىرىمىزدەن زەرىگىپ كورگەن ەمەسپىز»، - دەيدى.

ديمەكەڭ ءار ۇيىنە بارعانىمدا «زۋحرانىڭ ومىردەن كەتكەنىنە 2-اي، 10 كۇن بولدى. 3-اي 18 كۇن بولدى» دەپ ايتىپ وتىراتىن. ساعىناتىن. ال قازىر جاستار ۇيلەنەدى، سوسىن ورتالارىنداعى اڭگىمە «بالا قالاي؟ اناۋ قالاي؟ مىناۋ قالاي؟ اقشانى قايدا جىبەردىڭ؟» دەگەن توڭىرەكتە بولادى دا، جاڭاعىداي اڭگىمە جايىنا قالادى. ءبىر-ءبىرىن بايىتۋ، تولىقتىرۋ دەگەن اتىمەن جوق. سوندىقتان ۇيلەنۋدىڭ ءبارىن ماحاببات دەۋگە بولمايدى. ماحاببات دەگەنىمىز - ەكى پاراساتتى، پايىمدى ادامنىڭ سانا بيىگىندە جولىعۋى. مۇنداي ماحاببات - تەك ۇلى تۇلعالاردا عانا بولادى.

- ال ءسىزدىڭ ومىرىڭىزدە شە؟ ماحاببات بولدى ما؟

- ماعان دا سونداي سانا بيىگىندە جولىققان ادام بولعان جوق. مىنا «سكاجيماتوۆ» دەگەن اعاڭ - «ايت» دەگەن «سكاجي» عوي. وزىنە دە ازىلدەپ كەيدە وسىلاي ايتاتىنمىن. سول ەكەۋمىز كەزدەسكەندە ايتماتوۆ اتاقتى قىرعىز ءبيشىسى ءبۇبىسارا بەيشەناليەۆانى ءجيى ەسكە الاتىن. «ءبۇبىسارا ماعان بىلاي دەپ ەدى. ەكەۋمىز مىنانداي تاقىرىپتا اڭگىمەلەسىپ ەدىك» دەپ وتىراتىن. مىنە، وسى ەكى تۇلعانىڭ اراسىنداعىنى ماحاببات دەسە بولادى. جاقىندا ايتماتوۆ دوسىما ارناپ «قىرعىز ەۆەرەسى» دەگەن كىتاپ جازدىم.

- بۇل «قۇز باسىنداعى اڭشىنىڭ زارىنان» بولەك كىتاپ پا؟

- ءيا، بۇل - باسقا كىتاپ. ايتماتوۆ دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن جازىلعان تۋىندى.

- ءسىزدىڭ شىڭعىس ايتماتوۆپەن دوستىعىڭىز جونىندە الىپ- قاشپا پىكىرلەر كوپ. اقيقاتىندا دوستىقتارىڭىز قاي كەزدەن باستالعان ەدى؟

- 1968 -جىلى ماسكەۋدە كەڭەس وداعى جاس اقىندارىنىڭ ۇلكەن جيىنى بولدى. سول جيىندا مەنىڭ دوسىم - قىرعىز اقىنى جولون مامىتوۆ شىڭعىس ايتماتوۆپەن تانىستىردى. وسى كۇننەن باستاپ قاشان ول و دۇنيەگە كەتكەنشە ارامىز ۇزىلگەن جوق. شىڭعىس ەكەۋمىز سانا بيىگىندە جولىقتىق. ەكى ادامنىڭ بىرلەسىپ كىتاپ جازۋى دا ۇلكەن شارۋا. «عاسىر ايرىعىنداعى سىرلاسۋ. قۇز باسىنداعى اڭشىنىڭ زارى» دەگەن كىتاپ جازدىق. «سوكراتتى ەسكە الۋ ءتۇنى» اتتى پەسامىز دۇنيەگە كەلدى. ول قازىرگە دەيىن 12-13 مەملەكەتتە قويىلدى. دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلدى. كەيىننەن جازىلعان «قىرعىز ەۆەرەسىنىڭ» ىشىندە دە وتە كۇردەلى ماسەلەلەر بار. وسى كەزدە ۇيگە كىرگەن كىسىلەردى مۇحتار اعا بىزگە تانىستىرا باستادى. «مىناۋ مەنىڭ اكەمنىڭ ايەلىنىڭ كەلىنىنىڭ كۇيەۋىنىڭ بالاسى»، - دەدى. ال ءتۇسىنىپ كور! مەنىڭ اڭىراپ تۇرىپ قالعانىمدى بايقاعان اقىن، ماقساتى ورىندالعانداي ميىعىنان ءبىر كۇلىپ الدى دا: «سالەم بەرۋگە كەلگەن قۋانىش دەگەن بالام مەن مەڭتاي اتتى كەلىنىم عوي»، - دەدى. اقىننىڭ وسىلاي قىزىق سويلەيتىنىن بۇرىن دا سۇحباتتاسقانىمىزدا بايقاعانبىز. جۇمباقتاپ نەمەسە ورىسشا ارالاستىرىپ سويلەۋ - ادەتى. قىمىزدى «ايعىردىڭ ايەلىنىڭ ءسۇتى» دەسە، تاۋىق ەتىن «قورازدىڭ ايەلىنىڭ ەتى» دەپ، كەيدە مەنى «فۋعامار» دەپ شاقىرىپ، ءشامشى تۋرالى ايتاردا «قالعانتاباقوۆ» دەپ قالادى. كەيىنگى سۇحبات بارىسىندا دا مۇنداي «قىزىق سوزدەر» ءجيى قايتالانىپ وتىردى.

- مۇحتار اعا، ۇيىڭىزدەن باي كىتاپحاناڭىز بارىن بايقاپ وتىرمىن. ءسىزدى كىتاپتى كوپ وقيتىن اقىنداردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولا ما؟

- كەرەكتى كىتاپتاردى وقيمىن. قازىر ادامداردىڭ بارلىعى اتا- اناسى، تۋعان- تۋىسقاندارى جونىندە كىتاپ شىعارىپ جاتىر. سوندىقتان ەڭ ماڭىزدى كىتاپتاردى تاڭداي ءبىلۋ - ساناۋلى ادامداردىڭ عانا قولىنان كەلەدى. مەن سولاي تاڭداپ وقيمىن. كەز كەلگەن كىتاپتى وقىمايمىن جانە كەز كەلگەن كىتاپتى ۇيىمە اكەلمەۋگە تىرىسامىن.

- سۇيىكتى اۆتورلارىڭىز كىمدەر؟

- مەن وقيتىن، مەن قادىرلەيتىن اۆتورلار قازاقستاندا جوق.

- وتكەن جازۋشىلاردان بار شىعار؟

- ءيا، تاعى ءبىر ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن ادامىم بولدى، ول - عابيت مۇسىرەپوۆ. عابيت مۇسىرەپوۆ مەن دەگەندە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن. سول كەزدىڭ وزىندە ماعان ۇلى اقىن رەتىندە باعا بەرىپ قويدى. قازىر قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ 800 مۇشەسى بار. سونىڭ ەلدىك، ۇلتتىق مۇددە كۇرەسىندە 8 ى عانا بىزبەن بىرگە ەكەن. قالعانىنىڭ بارلىعى كىتابىندا «ۇلتتى ساقتاۋىمىز كەرەك، ەلدى ساقتاۋىمىز قاجەت، سول ءۇشىن كۇرەسۋىمىز كەرەك» دەپ جازادى. ال ىسكە كەلگەندە سولاردىڭ بارلىعى ۇستەلدىڭ استىنا كىرىپ كەتەدى نەمەسە بۇعىپ قالادى. ال عابيت مۇسىرەپوۆ ەرەكشە ادام بولدى. شىندىقتى ايتقان جان. 1924 -جىلدان 1933 -جىلعا دەيىن بەس ميلليوننان استام حالىق قىرىلدى. سولاردىڭ ءبارى ءتىرى بولعاندا قازىر ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ سانى 50 ميلليون بوپ تۇرار ەدى.

گولوشەكين حالىقتى ادەيى اشتان قىردى. سونى بىردە- ءبىر ادام ايتپاي، ءبارى بۇعىپ قالعاندا، ءۇش- اق ادام ءۇن قاتتى. ولار - تۇرار رىسقۇلوۆ، وراز جاندوسوۆ جانە عابيت مۇسىرەپوۆ. ودان باسقا دا كۇرەسكەن ازاماتتار بار. مىنە، سوندىقتان جازۋشىلاردىڭ ىشىندە عابيت مۇسىرەپوۆتى ەرەكشە باعالايمىن. مۇسىرەپوۆ ولەردەگى ەڭ سوڭعى «تۋعان ەلگە سوڭعى ءسوز» دەگەن حاتىن ماعان ايتىپ جازدىرعان.

ساعات ءتىلى 9.00-عا تاياعاندا سىرتقا شىقتىق. اقىننىڭ جۇمىس ورنىنا، ياعني «جالىن» جۋرنالىنىڭ رەداكسياسىنا بارماقپىز. تەمىر تۇلپار تىزگىنى ءبىر كەزدەرى تراكتورشى بولعان مۇحتار اعامىزدىڭ وزىندە ەكەن.



اعامىزدىڭ جانىنا جايعاسىپ، جۋرناليستىگىمە سالىپ، سۇراقتارىمدى قويىپ قالىپ جاتىرمىن.

- سوناۋ بالا كەزىڭىزدەن وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇستانىپ كەلە جاتقان ومىرلىك قاعيدالارىڭىز بار ما؟

- بالا كەزىمدە وزىمە ەتەنە جاقىن ءۇش دوسىم بولدى. ونىڭ ءبىرى - رىسبەك تۇرىسبەكوۆ. ەكەۋمىز بىرگە تراكتوردىڭ تىركەۋشىسى بولدىق، كەيىن تراكتوردىڭ وقۋىنا بىرگە باردىق. قانشاما جىل بىرگە تراكتور ايدادىق. ءبىر قىستىگۇنى مەنىڭ تراكتورىم 20 گرادۋس ايازدا بادام وزەنىنىڭ ورتاسىنا بارىپ تۇرىپ قالدى. سۋ تراكتوردىڭ استىن قازىپ، جىلجىتىپ اكەتىپ بارا جاتتى. ايازعا قاراماستان، سۋدى كەشىپ ءوتىپ، باسقا جاقتان تراكتور اكەلىپ، ءوز تراكتورىمدى سۇيرەتىپ شىعاردىم. سول كەزدە اياعىمنان وڭباي سۋىق ءوتىپ كەتكەن ەكەن. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جىلى بولمەدە ەدەن ۇستىندە جالاڭاياق جۇرە المايمىن. سۋىق بىردەن ميىمنان شىعادى. سول كەزەڭنەن قالعان ءبىر ەستەلىگىم وسى. قازاقستاننىڭ ءۇش اۋدانى تۇگەلدەي وزبەكستانعا بەرىلەتىن بولدى. رەداكتور شاقىرىپ الىپ، وسىعان بايلانىستى ولەڭ جازۋىمدى تاپسىردى. گازەتتىڭ العاشقى بەتىنە ايقايلاتىپ تۇرىپ بەرەمىز، سوعان ورىن قالدىرىپ وتىرمىز" دەدى. ءبىراق مەن جازۋدان باس تارتتىم، اۋدانداردى بەرۋگە قارسىلىعىمدى ايتتىم. رەداكتور تابان استىندا جۇمابەك ەدىلبايەۆ دەگەن اقىندى شاقىرتتى. وعان: «ءۇش اۋدانىمىزدى تۋىسقان حالىققا سىيلاپ جاتىرمىز. سوعان بايلانىستى ولەڭ كەرەك»، - دەپ ەدى، ول قانشا جول قاجەتتىگىن سۇراپ الىپ، تاڭەرتەڭگى توعىزدا تاپسىراتىنىن ايتىپ، قۋانا باسىپ شىعىپ كەتتى. سوسىن رەداكتورىم ماعان بۇرىلىپ: «مىنە، اقىن دەگەن وسىنداي بولۋى كەرەك»، - دەدى.

كەيىن ءشامشى قالداياقوۆ ەكەۋمىز سول ءۇش اۋداندى ارالادىق. سوندا جۇرتتىڭ كوبى ەدىلبايەۆ اقىن تۋرالى وتە ىڭعايسىز پىكىر ءبىلدىردى. ۇلتتىق مۇددەگە قارسى شىققاندارعا سول كەزدەن جانىم قاس ەدى، ءالى سول باعىتىمنان تايعان جوقپىن. سول ۋاقىتتا دوستارىممەن بىرگە «كۇن سايىن ءبىر ادامعا جاقسىلىق جاساۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمدى العا تارتتىق.

كەيدە قالادا جاقسىلىق جاسايتىن ادام تابىلمايدى. اداسىپ جۇرگەن ادام كەزىكسە، جول كورسەتپەككە ۇمتىلاتىنبىز. قالادا اداسىپ جۇرگەن ادام دا ءجيى جولىعا قويمايدى. الايدا امالىن تاۋىپ، مىندەتىمىزدى ورىنداۋعا تىرىساتىنبىز. سودان كەيىن ءبىز اراق ىشپەدىك، تەمەكى تارتپادىق. بالا كەزدەن قالىپتاسقان قاعيدام سول - كۇنى بۇگىنگە دەيىن ىشكىلىك ىشپەيمىن. ىشكىلىككە جولاماۋىما ناعاشىم دا سەبەپ بولدى. ول ومىردەن وتەرىنىڭ الدىندا ماعان: «قاراعىم، ەرنىڭە ءالى ىشكىلىك تيگەن جوق قوي. بۇدان بىلاي دا ىشپەي- اق قويساڭ قايتەدى؟» - دەدى ءوتىنىش جاساپ. ناعاشىما ۋادە بەردىم.

- سىزبەن زامانداس اقىنداردىڭ اراسىندا ىشكىلىككە اۋەس بولماعاندارى سيرەك سياقتى. سوندا ءسىز ناعاشىڭىزدىڭ وسيەتىن ورىنداپ، وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇلدەم تاتىپ المادىڭىز با؟

- قىرعىزستاندا ەلشى بولعان تۇسىمدا كەيبىر جاعدايلارعا بايلانىستى قۇرعاق شاراپ قۇيىلعان رومكەنى ەرنىمە تيگىزگەن ساتتەر بولعانىن جاسىرمايمىن. سوسىن قاي ءبىر جىلى ەۆگەني ەۆتۋشەنكو 50 گە تولىپ، ابحازيادا ۇلكەن كەزدەسۋلەر ءوتتى. ولاردا «كوپ جاساعاندار انسامبلى» دەگەن بار ەكەن. سول انسامبل ءبىزدىڭ الدىمىزدا كونسەرت قويدى. ارتىنان بانكەت بولىپ، شالدارمەن اڭگىمەلەسىپ وتىردىق، وزىمىزشە سىرلاستىق. سوندا ابحازيانىڭ باسشىسى قاسىمىزدا ءجۇردى. ول: «انسامبل قۇرامىنداعى شالداردىڭ ەڭ جاسى - جۇزدە. ارالارىنداعى ەڭ ۇلكەنى 117 جاستا. ەلىمىزدە كەرەمەت داۋىسى بار 95 جاستاعى شال بار ەدى. سول شالدى وسى انسامبلگە كىرگىزبەكشى بولىپ كۇش سالدىم، مىنا شالدار «ءسىز بىزگە قايداعى ءبىر «مولوكوسوستى» قوسىپ بەرمەكسىز بە؟ «دەپ قابىلداماي قويدى»، - دەدى. ال جاڭاعى شالدار بيلەگەندە، ءان ايتقاندا تاڭعالماۋ مۇمكىن ەمەس. ول جاقتا ءداستۇر بويىنشا شاراپتى سيىردىڭ مۇيىزىنەن جاسالعان ىدىسقا قۇيىپ ىشەدى ەكەن. بىرەۋىنىڭ ىشىنە ءبىر جارىم، ەكى ليترگە جۋىق شاراپ سىيادى. سول شالدار توپتاسىپ كەلدى دە، «قوناعىمىزسىڭ عوي» دەپ، ماعان شاراپ تولى سيىردىڭ مۇيىزىنەن جاسالعان ىدىستى ۇسىندى. مەن ىشپەيتىنىمدى ايتىپ، ەۆتۋشەنكوعا قارادىم. ول: «ىشپەسەڭ، شالدار قاتتى رەنجيدى. نە بولسا دا ءبىر جولعا ىشپەسەڭ بولمايدى»، - دەپ ءوتىنىپ تۇرىپ الدى.

سودان ەكى ليترگە جۋىق شاراپتى سىمىرە باستادىم. شالدار جان- جاعىمنان قورشاپ الىپ، «ۋ- ۋ- ۋ» دەپ اندەتىپ تۇردى. بۇل دا وزدەرىنىڭ ءداستۇرى ەكەن. شاراپتى ارەڭ بىتىرگەنىمدە، باسىمنىڭ اينالىپ بارا جاتقانىن سەزدىم. ودان ارعىسى ەسىمدە جوق. تاڭەرتەڭ ويانسام، ەۆتۋشەنكونىڭ ساياجايىندا جاتىر ەكەنمىن. وسىلاي ومىرىمدە تۇڭعىش ءارى سوڭعى رەت ماس بولعانىم بار.

مۇحتار اعا كولىكتى جىلدام جۇرگىزەدى ەكەن. قىزىلعا بولماسا دا، كەيدە سارىعا باسىپ كەپ جىبەرەدى. وندايدا اعانىڭ ءبىرازعا كەلىپ قالعان جاسىن ويلاپ، زارە- قۇتىم قالمايدى. جول پوليتسيالارىنىڭ كوپ جاعدايدا اقىندى تانىپ، ايىپپۇل سالماي، جىبەرە سالاتىنى تۋرالى ەستيتىنمىن. ابىروي بولعاندا، پۋشكين- رايىمبەك كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنان ورىن تەپكەن «جالىن» جۋرنالىنىڭ رەداكسياسىنا جىلدام كەلىپ تە قالدىق.



مۇندا دا اقىننىڭ كىتاپ تولى كابينەتى بار. كەلە سالا باسپادان كەلگەن جۋرنالدىڭ جاڭا ءنومىرىن پاراقتاپ شىقتى.

- اعا، ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان «جالىن» جۋرنالىنىڭ بۇگىنگى جاي- كۇيى قالاي؟

- جاي- كۇيى جاقسى. ايلىق الماعانىمىزعا 10 اق اي بولدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىراز ادامدار جۇمىستان كەتتى، 3-4 اق ادام قالدىق. ولاردىڭ ءبارى تەگىن جۇمىس ىستەپ جاتىر. سونىسىنا ريزامىن. جۋرنالدى جەكەشەلەندىرىپ الۋعا تىرىسىپ جاتىرمىن. ءبىز وتىرعان مىنا وفيستى دە ءبىر «ۇرى» الىپ قويىپتى. 2003 -جىلى كەلگەن رەداكسيامىز ەدى...

يۋمورمەن، ازىلمەن جاۋاپ بەرۋ اقىننىڭ ادەتى ەكەن. جارىق كورگەن كىتاپتارىنىڭ ىشىنەن «قالاعان كىتابىڭدى تاڭداپ ال» دەگەن سوڭ، تارتىنامىن با، باقانداي 6 كىتابىنا قولتاڭبا جازدىرىپ الدىم. سونىڭ ىشىندە «م ك ب ج» دەگەن تىلەگى ەرەكشە ەسىمدە قالىپتى. باستاپقىدا تۇسىنبەدىم، تارقاتىپ ايتىپ بەرگەن تاعى دا اقىننىڭ ءوزى. «مىقتى كۇيەۋبالا جولىقسىن» دەگەن تىلەك. سوزدەردىڭ ورنىن اۋىستىرىپ سويلەگەنى سەكىلدى مۇحتار اعا قىسقارتىپ سويلەگەندى دە ۇناتادى. اسىرەسە، ول كىسىنىڭ «ت ج» ياعني «تۋفلي جالاعىشتار» دەگەن تىركەسىن حالىق جاقسى بىلەدى.

- كۇنىنە ءبىر ادامعا جاقسىلىق جاساۋ ۇستانىمى قازىرگى كۇندە قانشالىقتى جالعاسىن تاۋىپ جاتىر؟

- كۇنىنە ماعان كەلىپ- كەتىپ جاتاتىن ادامداردا ەسەپ جوق. كەيدە ءبىر كۇندە 20-30 ادام قابىلدايمىن. ءارقايسىسى ءارتۇرلى شارۋامەن كەلەدى. سولاردىڭ بارلىعىنا مۇمكىندىگىمشە، قولىمنان كەلگەنشە جاردەم بەرۋگە تىرىسامىن. ك س ر و حالىق دەپۋتاتى بولعانىمدا قانشاما ادامنىڭ ءۇيلى بولۋىنا جاردەم بەردىم. كەشە عانا كوشەدە ءبىر ادام كەزدەسىپ قالىپ، «كەزىندە ءسىز ماعان ءۇي الۋعا كومەكتەسىپ ەدىڭىز. سول كەزدە العىسىمدى بىلدىرە الماپ ەدىم» دەپ راقمەتىن ايتىپ جاتتى. ءومىر دەگەننىڭ ءوزى وسى عوي، مۇمكىندىگىمىزشە وزگەلەرگە ساۋلەمىزدى ءتۇسىرۋىمىز قاجەت.

- قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟ سوڭعى كەزدەرى جاڭا ولەڭدەرىڭىزدى وقىمادىق. الدە ولەڭ جازۋعا ازاماتتىق ىستەرمەن قولىڭىز تيمەي كەتتى مە؟ قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟ سولارمەن بولىسسەڭىز؟

- ادەبي تاريحىمىزدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى جونىندە باستاپ قويعان دۇنيەلەرىم بار، سولار ءالى اياقتالعان جوق. وندا جۇرت بىلمەيتىن ءبىراز ماسەلەلەر ءسوز بولادى. سونىمەن قاتار، «ءشامشىنىڭ عۇمىرلىق گەومەترياسى» اتتى قالداياقوۆ تۋرالى ەسسە كىتابىم شىقتى. كەزىندە مەن ءۇش ۇلكەن شىعارما جازۋدى جوسپارلاعانمىن. ونىڭ ءبىرى - «وركەنيەتتىڭ اداسۋى»، ەكىنشىسى - «جازاگەر جادى كوسموفورمۋلاسى»، ءۇشىنشىسى - «اتلانتيدانى قيراتقان الما». كەيىنگى كىتاپ توقتاپ قالدى. ول دا ۇلكەن رۋحاني پروبلەمالارعا قۇرىلعان، وسى زاماننىڭ، وتكەن تاريحتىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن كوتەرەتىن شىعارما. ارا-تۇرا سوعان كىرىسىپ قويامىن. وعان ۋاقىت تا بولا بەرمەيدى. ۇلتتىق مۇددە توڭىرەگىندە كۇرەس كوپ ۋاقىتىمدى جەپ جاتىر.

- قازىر قانداي كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر؟

- لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە 247 پايىز قارسىمىن. كوشەتىن بولساق، بۇكىل رەسپۋبليكا بولىپ كوشۋگە بولادى. ول ويىمدى باياعىدا دا ايتقانمىن. بۇلار تەك قازاق ءتىلىن كوشىرمەكشى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقتىڭ 65-75 پايىزعا جۋىعى ءوز انا تىلىندە وقي المايدى، جازا المايدى. 30 پايىزعا جۋىق قازاقتى كوشىرگەننەن ەشقانداي پايدا جوق. ارعى- بەرگى تاريحىمىزدىڭ بارلىعى كيريلليتسادا قالادى. قازىر ءبىر كىتاپ باسىپ شىعارۋعا ۇكىمەتتىڭ اقشاسى جەتپەيدى. ميلليونعا جۋىق كىتاپتار قالىپ كەتەدى. كەيىنگى جاس بۋىن ولاردان حابارسىز بولادى. ءوزىنىڭ تاريحىن ۇمىتادى. بۇل - ۇلتتى جويۋدىڭ جاقسى جولدارىنىڭ ءبىرى. اعانىڭ تەلەفونىنا دا تىنىم جوق ەكەن. قوڭىراۋعا جاۋاپ بەرىپ، كەلگەن حاتتى وقىعانى بولماسا، جاۋاپ جازا المايدى. ءبىر ۋاقىت تەلەفونعا ۇڭىلگەن ساتىندە جاڭا عانا ايتقان ءسوزىنىڭ دالەلىندەي قىزمەتكەرى اقىننان كومەك سۇراپ جازعان كەزەكتى حاتتى الىپ كەلدى.



ساعات 12.00-گە رەداكسيا قىزمەتكەرلەرىنە جينالىس بەلگىلەنگەن ەكەن. جينالىستى جۋرنالدىڭ جۇمىسىنان باستاعان اقىن سوڭىن ۇلتتىق رۋح، ازاماتتىق سانا جونىندەگى ويلارىمەن اياقتادى.



ولەڭ دە وقىلماي قالعان جوق: ولەڭ قۇراۋ - اقىندىقتىڭ كوپ قىرىنىڭ ءبىر ءتۇرى،

تەك سول ءۇشىن ونى ارداقتاۋ - جونسىزدەۋ ءھام كۇلكىلى.

داۋىرىنە، بيلىگىنە سانالعانمەن الىمدى،

ۇلتىن ساتقان اقىندار بار، ءبىراق جىرى دارىندى...

ناعىز اقىن ءار كەزەڭدە ءوزىن قاعىپ ۇلەستەن،

ۇلتتىق رۋحي مۇددە شىڭى - شىندىق ءۇشىن كۇرەسكەن.

شىندىق كاۋسار اقىندىققا بولۋ كەرەك اسىل ءان،

شىندىقتى ايتىپ ەر ماحامبەت ايىرىلعان باسىنان.

اقىندار از سىن ساعاتتا سوزدەن ءىسى زورايعان،

دەسەك- تاعى «اباي قاشان جول ىزدەپتى وڭايدان؟

ەل، ۇلت جايلى سىرلارىمەن، جىرى بيىك تۇرعانىمەن،

ءىسى ءۇشىن مەن ماحامبەتتى بيىك قويام ابايدان!

بۇل اقىندىق ۇستانىمىم قالىپتاسقان تالايدان...

تۇسكى 15.00 گە قاسكەلەڭ اۋدانىنداعى ۇشتەرەك ورتا مەكتەبىندە اقىنمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلىپتى. رەداكسيادان شىعىپ، مەكتەپتى بەتكە الدىق. اقىندى گۇلمەن كۇتىپ العان مەكتەپ قىزمەتكەرلەرى كەزدەسۋگە وتە جوعارى دەڭگەيدە دايىندالعان.

كىرەبەرىستەن قازاقشا كيىنگەن اجەلەر كۇتىپ الدى. وقۋشىلار عانا ەمەس، اۋىل تۇرعىندارى دا سۇيىكتى اقىندارىن ءبىر كورىپ قالماققا ۇمتىلعان كورىنەدى. زال لىق تولى.



وقۋشىلار شاحانوۆ ولەڭدەرىن جاتقا وقىدى. ءبىر بولىگى ماحاببات ليريكاسىنا توقتالسا، ەندى ءبىر بولىگى ۇلتتىق رۋح توڭىرەگىندەگى جىرلارىن وقىپ، كورەرمەندى ءتانتى ەتتى. اجەلەر شاحانوۆ اندەرىنەن پوپۋري ورىندادى.

كەش سوڭىندا ءسوز العان اقىنعا مەكتەپ ديرەكتورى ايدىمبايەۆا انار العىسىن ءبىلدىرىپ، مۇحاڭنان ولەڭ سۇرادى. جىردان شاشۋ شاشىپ قانا قويماي، ۇلتتىق ماسەلەنى ءسوز ەتكەن اقىندى قانشالىق جاقسى كورەتىنىن كورەرمەننىڭ ءاربىرىنىڭ كوزىنەن بايقاۋعا بولاتىن. اسىلىنىڭ ءار ءسوزىن قالت جىبەرىپ المايىن دەگەندەي، تەلەفونعا جازىپ وتىرعاندار دا كوپ ەدى.







شىعارماشىلىق كەشتەرىنىڭ بىرىندە جانىنا كەلىپ امانداسقان ءبىر جىگىت شاحانوۆقا: «كوكە، مەنى تانىمادىڭىز با؟» - دەگەن كورىنەدى. ەلىمىزدىڭ ءار جەرىندە تىلەۋلەستەرى، وقىرماندارى كوپ مۇحاڭ: «ءىنىم، ايىپقا بۇيىرا كورمە، ەسىمە تۇسىرە الماي تۇرمىن، ءبىراق ءجۇزىڭ تانىس»، - دەگەنى سول ەدى، الگى جىگىت: «كوكە، قالاي ەسىڭىزدەن شىعىپ كەتتىم؟ باياعىدا شىمكەنتتەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ اكت زالىندا ءسىزدىڭ ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋىڭىز ءوتتى. سوندا اكت زالى تولىپ وتىردى. مەن ەڭ سوڭىندا كىردىم، سوندا ءسىز ماعان قاراپ ەدىڭىز عوي»، - دەپتى. جىگىتتىڭ مۇنىسىنا اقىن: «ە- ە- ە... سول سەن بە ەدىڭ؟» - دەپ تاپقىرلىق تانىتقان دەسەدى.











بۇگىنگى كەش تە اقىننىڭ تالاي وقىرمانىنىڭ كوڭىلىندە، اسىرەسە وقۋشىلاردىڭ ەسىندە ماڭگىلىككە قالعانى انىق. بۇگىن جىر وقىعان تالاي ورىمدەي جاس ەرتەڭ جاسامىس تارتقاندا "اقىننىڭ الدىندا ولەڭ وقىپ، باتاسىن العام، كوزىن كورگەم" دەپ ماقتانار...

اقىن مەكتەپتەگى كەزدەسۋدەن كوڭىلى شالقىپ قايتتى. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءوز ولەڭدەرىن جاتقا وقىعانى كوڭىلىن قۋانتقان بولار. الماراسانعا باعىت بۇرعان كولىكتە كەلە جاتىپ، اقىننان قارتتىقتىڭ جايىن سۇرادىم.

- «قىمىز جانە قارتتىق شاق، مالايزيا كورولى مەن ونىڭ جۇبايى نەمەسە ايتماتوۆ نەگە وكپەلەدى؟» دەگەن ولەڭىڭىزدە:

جاستىق رۋحتى ساقتاپ قالۋ ەرلىكپەن تەڭ ۇققانعا،

كوپ جىل بۇرىن ايتماتوۆ جەتپىس جاسقا شىققاندا:

- شالىم، قارتتىق شاقپەن، مىنە، كەلىپ تۇرسىز بەتپە-بەت،

- دەپ ەم ءۇش كۇن سالەمدەسپەي ءجۇردى ماعان وكپەلەپ، - دەگەن ەكەنسىز. ءوزىڭىز جەتپىس بەستى قانداي جاس دەپ باعالايسىز؟ شىنىمەن، قارتتىق شاقپەن بەتپە- بەت كەلۋ مە ەكەن؟

- مەنىڭ ۇعىمىمشا، ادام ءوزىنىڭ قارتتىعىن مويىنداماۋى ءتيىس. ءبىر ولەڭىمدە مىناداي جولدار بار:

جەر بەتىندە جەل وشىرگەن ءىز از با،

جىگەرسىزدىڭ ءورىسى اركەز تار بولعان.

وتىزىندا كەمپىر بولعان قىز از با،

جىگىت از با، وتىز بەستە شال بولعان؟!

ءبىزدىڭ اۋىلدا ءبىر كىسى بار ەدى. تۇرىنە قاراساڭ، ماۋجىرەگەن شال كورىنەتىن. سويتسەك، ونىڭ جاسى سول كەزدە 37 دە عانا ەكەن. ال قاي ءبىر جىلى مەنى مالايزيانىڭ كورولى XII تۋانكۋ سايەد سيرادجۋدۋددين يبني ال- ماركۋم تۋانكۋ سايەد پۋترا دجامگلايل قابىلدادى. قاسىما ەرىپ جۇرگەن قازاقستاننىڭ ەلشىسى جاقىندا ەلدەن قىمىز الدىرعان ەكەن. سونى كورولگە الا بارىپ، ايەلى ەكەۋىنە قۇيىپ بەردى. ولار رومكەگە ەرىندەرىن تيگىزدى دە قويدى. سوندا مەن كورولدەن: «كورول مىرزا، ءبىزدىڭ قازاقتا جەتپىسباي، سەكسەنباي، توقسانباي، ءتىپتى ءجۇزباي دەگەن اتتار بار. ونىڭ سەبەبى، قازاقتىڭ اقساقالدارى 70-80 جاسقا كەلگەندە جاس ايەلى ۇل تۋادى. سوعان وراي بالاسىن جەتپىسباي، سەكسەنباي نەمەسە توقسانباي اتايدى. ال سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدە 70-80 گە كەلگەندە ۇل تۋدىراتىن ەركەكتەر بار ما؟» - دەپ سۇرادىم. ەكەۋى دە: «جوق، بىزدە وندايلار بولمايدى»، - دەدى. «ال بىزدە بولادى. سەبەبى ولار مىناداي قىمىز ىشەدى. قىمىز 60 تان استام اۋرۋعا ەم جانە مۇنىڭ ەركەكتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن قاسيەتى بار»، - دەدىم. ايەلىنىڭ كوزى جايناپ كەتىپ، كۇيەۋىن «ءىش، ءىش» دەپ تۇرتپەكتەپ، اقىرىندا ەكەۋى دە قىمىزدى تارتىپ- تارتىپ جىبەردى. شىنىندا دا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سونداي قاريالار كوپ بولعان. ال وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 57 جاسقا قاراعان ايەل قوشقارداي ۇل تۋىپتى. سويتسەك، ول قىستا دا قىمىزدى ۇزبەي ىشەتىندەردەن ەكەن.

ءيا، قارتتىقتى مويىنداماۋ - ەردىڭ باستى قۇرالى،

جاستىق كىمدە؟ باقىت سوعان قايسار موينىن بۇرادى.

قايسار، شىنشىل ەركەك قانا - ەلدىك مۇددە شىنارى.

ءومىر مەنى ايتماتوۆقا ءىنى ەتىپ سىنادى.

قازىر جاسىم ۇلعايسا دا، سونبەي ورلىك قۇمارى،

بىرەۋ «شال» دەپ ايتا ما دەپ زارەم ۇشىپ تۇرادى...

قارتتىق، كوپ جاعدايدا، ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى. ابحازياداعى 117 جاسقا كەلگەنىنە قاراماستان، بيلەپ، ءان سالىپ جۇرگەن جىگەرلى قارتتاردى كورگەن مەن وزىمە قارتتىق كەلدى دەپ ويلامايمىن. قۇدايعا شۇكىر، ءالى دە ءبىراز جىگىتتەردى جولدا قالدىراتىنداي مۇمكىندىگىمىز بار سياقتى... قارتتىق ۇلكەن پاراسات بيىگىندە تۇرۋى ءتيىس. ويتكەنى جۇرت قارتتارعا بايىپتى، پاراساتتى ادام رەتىندە، ۇلگى تۇتۋ نيەتىمەن قارايدى. ال ءبىزدىڭ قارتتارىمىزدىڭ كوبىنىڭ مىنەزى وزگەرىپ، ت ج- عا اينالىپ كەتتى. قازىر مەن شىندىعىن جوعالتىپ العان ادامداردى ازامات دەپ تە، اقىن دەپ تە ەسەپتەمەيمىن. سوندىقتان دا مەن ماحامبەتتى ابايدان بيىك قويامىن. راس، اباي - ۇلكەن اقىن. ءبىراق ماحامبەت - ءسوزى مەن ءىسىنىڭ اراسىنا ايىرما سالماعان قازاقتىڭ دارا پەرزەنتى. قوعامدىق مۇددەنى ىسىرىپ، جەكە ءوزىنىڭ مۇددەسىن عانا ويلاعان ادام - ادام ەمەس.

اڭگىمەنىڭ قىزىعىمەن الماراسانعا جەتكەنىمىزدى دە بىلمەي قالىپپىز. مۇندا اقىندى ءسالىم، ءالىم دەگەن اعايىندى جىگىتتەر كۇتىپ الدى. ولەڭدى ەرەكشە جاقسى كورەتىن، اسىرەسە مۇحتار شاحانوۆتىڭ جىرلارىن جاتقا وقيتىن ءسالىم اعا نەمەرەسىنىڭ تۇساۋىن كەستىرمەككە اقىندى ارنايى شاقىرىپتى.

"شالكودە" دەمالىس ورنىنىڭ تابيعاتى دا سونداي ادەمى ەكەن. تاۋ بوكتەرىنە تىگىلگەن كيىز ۇيدە اقىنعا ارنالعان مول داستارقان جايۋلى. توردەن ورىن تەپكەن مۇحتار اعاعا قاراپ وتىرىپ، وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ورىن العان جۇبايى قانشايىم شاحانوۆامەن اڭگىمەمدى ەسكە الدىم. ول كىسىدەن اقىننىڭ تاماقتانۋى تۋرالى سۇراعان بولاتىنمىن. قانشايىم اپاي: "نەگىزى، مۇحاڭ اس تالعامايدى. نە دايىنداپ بەرسەڭ دە ريزا بولادى. الدىنا اس كەلگەنشە ءوز بەتىمەن توڭازىتقىشتىڭ ەسىگىن اشاتىن ادام ەمەس. ەڭ سۇيىكتى اسى اناسىنىڭ مۇحاڭا ارناپ پىسىرەتىن جۇقپاسى ەدى. قازىر ەندى ءوزىم جۇقپانى مارقۇم اناسىنداي ەتىپ دايىنداۋعا تىرىسامىن. ءار پىسىرگەن سايىن مۇحاڭ: "مىنە، انامنىڭ پىسىرگەن جۇقپاسىنا ەندى جاقىنداپ قالدى"، - دەپ وتىرادى. ول كىسىنىڭ اناسىمەن دە جاقسى ءتىل تابىستىم. ريزاشىلىعىن، باتاسىن الدىم. انامىز وتە قاسيەتتى، جانى كىرشىكسىز تازا ادام ەدى"، - دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى.

ال بۇگىن سىيلى قوناقتىڭ سىباعاسى رەتىندە اقىنعا ارناپ قوي سويىلىپتى. مۇحاڭ ەرەكشە جاقسى كورەتىن "ايعىردىڭ ايەلىنىڭ ءسۇتى" مەن "تۇيەنىڭ ايەلىنىڭ ءسۇتى" دە وسىندا.



ءشاي ءىشىپ وتىرىپ، شاحانوۆ تۋرالى جۇرت اڭىز عىپ ايتاتىن "كەسە لاقتىرۋ" وقيعاسىنا دا كۋا بولدىق. بۇل تۋرالى جازۋشى قۇديار ءبىلال: "مۇحاڭ - جالعىز ءوزى وتىرىپ تاماق جەي المايتىن ادام. جۇمىس ورنىندا دا داستارقانىمىز جيىلمايدى. كىم كەلسە دە، مۇحاڭمەن بىرگە وتىرىپ ءبىر كەسە شاي ىشپەي كەتپەيدى. ءشاي ۇستىندە مۇحاڭ بوساعان كەسەسىن شاي قۇيىپ وتىرعان قىزعا قاراتا اۋەلەتە لاقتىرىپ جىبەرەدى. ول قىز كەسەنى لىپ ەتكىزىپ قاعىپ الادى. بۇل - بىزدە كۇندە قايتالاناتىن ۇيرەنشىكتى جايت. ال العاش كورگەن ادامنىڭ ءتىپتى ەسى شىعىپ كەتەدى. ولارعا مۇحاڭ: "ەگەر قويشى باققان قويىن قاسقىر شاپقانداي ەتىپ اراگىدىك ۇركىتىپ وتىرسا، قويى كۇيلى بولادى ەكەن. مەن دە ءوز قىزمەتكەرلەرىمدى وسىلاي شيراتىپ وتىرامىن. وعان ءبارى ۇيرەنگەن"، - دەيدى. شىنىندا دا، ءالى كۇنگە دەيىن مۇحاڭ لاقتىرعان بىردە- ءبىر كەسە جەرگە ءتۇسىپ سىنعان ەمەس"، - دەپ جازعان ەدى. راسىمەن سولاي ەكەن. اعانىڭ بۇل قاسيەتىن العاش كورگەن عابيدەن جاكەي: "باسىندا ەلەس ەكەن دەپ ويلادىم. كەيىن عانا شىن لاقتىرىپ جاتقانىن ءتۇسىندىم"، - دەيدى. ءبىز دە باسىندا تاڭعالىپ قاراعانىمىزبەن، كەلەسىسىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىق.



اعانىڭ اينالاسىنداعى قىزدار ءشاي ءىشىپ، كەسە بوساتقانىن باقىلاپ وتىرادى ەكەن. ەش ەسكەرتۋسىز كەسەنى لاقتىرىپ قالعاندا، وسىلاي قاعىپ الا قويادى. ءشاي ۇستىندە اقىننىڭ ءشامشى قالداياقوۆپەن دوستىعى جونىندە اڭگىمە بولدى.

- جاقىندا اعا- دوسىڭىز ءشامشى قالداياقوۆ تۋرالى «ءان اعا» اتتى تەلەحيكايا ەكرانعا شىقتى. اراسىنان ءسىزدىڭ بەينەڭىزدى دە بايقاپ قالدىق. فيلمدە كورسەتىلگەن دۇنيەلەر ومىردەن الىنعان با؟

- ءشامشى ەكەۋمىز اعالى- ءىنىلى بولدىق. ءوزىڭ ايتپاقشى، جۋىردا جارىق كورگەن فيلمدە مەن دە بارمىن. مەنىڭ ءرولىمدى بويى ەكى مەتردەي جىگىت وينايدى. ءشامشىنىڭ رولىندە دە بويشاڭ جىگىت ەكەن. مەن ورتا بويلى عانا اداممىن، ال ءشامشى مەنىڭ قۇلاعىمنان عانا كەلەتىن. فيلمدە مەنى شامشىمەن «شىمكەنتتەن ءبىر كەرەمەت جاس اقىن شىعىپتى، وسىندا الماتىعا كەلىپ قالىپ ەدى» دەپ مۇقاعالي ماقاتايەۆ تانىستىرادى. بۇل دا وتىرىك. وندا ءشامشىنىڭ ايەلى ءجاميلانى كەرەمەت ايەل ەتىپ كورسەتەدى. ەگەر ول كەرەمەت ايەل بولسا، ءشامشى 30 جىل باسقا جاقتا جۇرە مە؟ ءبىر عانا ءبىزدىڭ ۇيدە 10 شاقتى جىل تۇردى. ءبىر كەزدەسۋدە مەنەن «ءجاميلاعا قالاي قارايسىز؟» دەپ سۇرادى. مەن: «ءجاميلاعا وتە ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايمىن. سەبەبى، ول 10 اۋىز ءسوز سويلەسە، سونىڭ 7-اق اۋىزىن ورىسشا ايتادى. بالالارىن تۇگەلدەي ورىسشا تاربيەلەدى»، - دەپ مىسقىلمەن جاۋاپ بەردىم.

ءشامشىنىڭ ءبىر ۇلكەن جيىنى كەزىندە ەكى اۋىز قازاقشا ءسوز ايتىپ بەرە المادى. بالالارىنا دا «ۇيرەنسەڭدەرشى» دەپ تالاي رەت ۇرىستىم. مەنىڭ انام - 13 بالا تۋعان جان. سول 13 بالادان مەن عانا ءتىرى قالعانمىن. ءبىراق انامنان «قانشا بالاڭىز بار؟» دەپ سۇراعاندا، ول ۇنەمى: «ءۇش بالام بار. ۇلكەنى - ءشامشى قالداياقوۆ، ورتانشىسى - تولەگەن ايبەرگەنوۆ، كىشىسى - مۇحتار شاحانوۆ»، - دەيتىن ەدى. ءشامشى دە، تولەگەن دە دۇنيەدەن وتكەندەرىنشە مەنىڭ شەشەمە ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراپ كەتتى. مەنەن ءشامشى 12 جاس ۇلكەن بولدى. تولەگەن ايبەرگەنوۆ 5 جاس ۇلكەن ەدى. سوعان قاراماستان، ارامىزدا دوستىق سەرتى بار. بۇل ۇسىنىستى تولەگەن: «ءومىردىڭ سوقتىقپالى، سوقپاقتى بۇرالاڭ جولدارىندا، ءبىر- بىرىمىزگە شەتسىز، شەكسىز ادال بولۋىمىز ءۇشىن ىلعي دا ءبىر- ءبىرىمىزدىڭ شىنشىل ىستەرىمىزدى قولداپ، سىرتقى پەندە كوزدەردەن قورعاپ، قۋاتتاپ ءجۇرۋىمىز ءۇشىن، كەۋدەمىزگە كەۋدەمىزدى ءتۇيىستىرىپ، وڭ قولدارىمىزدى ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن مىڭگەستىرە، ءبىر جۇدىرىققا اينالدىرىپ، سەرتتەسۋىمىز كەرەك!» - دەدى. ءشامشى دە، مەن دە توكەڭنىڭ بۇل ۇسىنىسىن قۋانا قولدادىق. كويلەكتەرىمىزدى شەشىپ، ءوزارا كەۋدە توعىستىردىق. وڭ الاقاندارىمىزدى ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن قويىپ، ورتاق جۇدىرىق جاساپ، بارلىق كەزدە ءبىر- بىرىمىزگە جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، ادال بولاتىنىمىزدى ايتىپ سەرتتەستىك. انام كوزىنە جاس الا وتىرىپ، الما- كەزەك ۇشەۋمىزدىڭ بەتىمىزدەن ءسۇيدى. سورىمىزعا قاراي تولەگەن 30 جاسىندا تىرشىلىكپەن قوشتاستى. سول جىلدارى تولەگەن تۋرالى:

ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز قۋات كورىپ،

بىرىمىزدەن ءبىرىمىز شۋاق كورىپ،

ءبىر- بىرىمىزگە پانا بولىپ،

مەن ءىنى بوپ، سەن قيماس اعا بولىپ،

دارقان كوڭىلىڭ شالقيتىن دالا بولىپ.

كاۋسارىنان دوستىقتىڭ قانىپ ءىشىپ،

ءبىر تىلەكتىڭ بويىنان تابىلىسىپ،

ءسال كورمەسەك سابىلىپ، ساعىنىسىپ،

جولىعۋعا اسىقتىق الىپ- ۇشىپ.

كوز جازباعان پەرزەنت ەڭ ۇلى اعىننان،

نەگە ءتۇستىڭ ەرتەرەك پىراعىڭنان؟

جىلدار تۇرا قالسا دا ارامىزعا،

قىران داۋسىڭ كەتپەيدى قۇلاعىمنان.

شىن دوستىقتىڭ قاشاندا ارمانى اسىل،

اسىل نيەت قالايشا سامعاماسىن؟

سەن بار جەردىڭ بارىندە مەن جۇرەمىن،

مەن بار جەردىڭ بارىندە سەن بولاسىڭ! - دەپ تولعاندىم.

وسى ولەڭنىڭ ءۇش- ءتورت شۋماعىن شاكەڭ دە جاتقا بىلەتىن. راس، كەيىن ءشامشى ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا سالقىندىق تۋدىرعان وقيعا بولدى. ول شاكەڭنىڭ قاتتى ءىشىپ جۇرگەن شاعى ەدى. سوندىقتان وعان ۋاقىت تالابىنا ساي ءسال-ءپال كەشىرىممەن دە قاراۋ كەرەك شىعار. ول تولەگەن ومىردەن وتكەن سوڭ ونىڭ ايەلى ءۇرنيساعا ۇيلەنىپ الدى. ءوز باسىم قابىلداي المادىم. الماتىعا تەلەفون سوعىپ، بۇل ءىستى قولدامايتىنىمدى ايتىپ: «باياعىدا ءبىر- بىرىمىزگە ادال بولامىز دەپ سەرتتەسكەن ەدىك قوي. ونى بۇزعانىڭ نەسى؟ ودان باسقا ايەل قۇرىپ قالدى ما؟ ەرتەڭ مەن ولسەم، مەنىڭ دە ايەلىمە ۇيلەنىپ الاسىڭ با؟» - دەپ قاتتى رەنجىدىم. ەشتەڭەنى تۇسىنگىم كەلمەيتىنىن ايتىپ، تەلەفون تۇتقاسىن تاستاي سالدىم. ارادا ەكى- ءۇش اي وتكەندە تاڭ الاگەۋىمدە شىمكەنتتەگى ءوزىم تۇراتىن ءۇيدىڭ قوڭىراۋى شىلدىرادى. اشسام، ءشامشى مەن ءۇرنيسا. قولدارىندا ۇلكەن قولساندىعى بار. شاكەڭ مەنى قۇشاقتاپ سۇيۋگە ۇمتىلا بەرىپ ەدى، قولىمدى كولدەنەڭ تۇتتىم.

«وسىمەن ارا قاتىناسىمىزعا نۇكتە قويىلدى. ساۋ بولىڭىزدار!» دەپ ەسىكتى تارس جاۋىپ، ۇيگە كىرگىزبەدىم. ول ەكەۋىنىڭ جۇبايلىق ءومىرى ءۇش جىلعا عانا سوزىلدى. كەيىن ءشامشى ارنايى كەلىپ، «تولەگەننىڭ بالالارىنا قول ۇشىن بەرۋ ءۇشىن ءۇرنيساعا ۇيلەندىم» دەگەنىم سىلتاۋ ەكەن. ولارعا قاراسىپ تۇرا المادىم. تولەگەننىڭ ارۋاعىنان دا كەشىرىم سۇرايمىن» دەپ كەشىرىم سۇرادى.

كوڭىلدە «اتتەگەن-اي» بولعانىمەن، ارالاستىعىمىز قايتا باستالدى. ودان كەيىن دە بىرلەسىپ جازىلعان تالاي ءان دۇنيەگە كەلدى.

وسى ءسالىم اعانىڭ اكەسى كەزىندە اۋىلدارىنا كەلگەن جاس اقىن مۇحتار شاحانوۆتان كىتابىنا اۆتوگراف جازدىرىپ العان ەكەن. بۇگىندە تالاي جىل مەكتەپتە ۇستازدىق ەتكەن اقساقال ولەڭ سۇيەر بالاسىنا اقىن اتاسىنان ارنايى تىلەك جازدىرىپ الدى. اقىنعا دەگەن قۇرمەت، سۇيىسپەنشىلىك ۇرپاقتان ۇرپاققا وسىلاي جەتىپ وتىر. ءارى ءدال بۇگىن سۇيىكتى اقىنىنا نەمەرەسىنىڭ تۇساۋىن كەستىرمەك.



اقىننىڭ جانىندا جۇرگەن وسى ءبىر كۇندە قاراپايىم حالىقتىڭ مۇحاڭدى ەرەكشە جاقسى كورەتىنىن بايقادىق. جىرلارى وتتى، ءوزى بالا سەكىلدى اڭعال، ىسىنەن باتىرلىقتىڭ لەبى ەسەتىن اقىن تۋرالى ەل ىشىنە تاراپ كەتكەن، زامانداستارى جىر عىپ ايتاتىن قىزىق وقيعالارى دا وسى ساتتە ويىما ورالا كەتتى. بۇل اقىننىڭ قىرعىزستاندا ەلشى بوپ جۇرگەن تۇسى ەكەن. ءوزى قىرعىزستاننىڭ ىشكى ىستەر جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن جاقسى قارىم- قاتىناستا بولىپتى.

قىرعىز تىلىندە ىشكى ىستەر «ىشكى ىشتەر»، سىرتقى ىستەر «تىشقى ىشتەر» دەپ ايتىلادى ەكەن. ءبىر كۇنى جينالىس بولىپ، ساحناعا شىققان مۇحاڭ زال ىشىنە كوز جۇگىرتىپ: «كەلەمىز دەپ ەدى عوي، الگى «ىشكىشتەر» مەن «تىشقىشتار» مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى قايدا؟» - دەگەن كورىنەدى.

ونى ەستىگەن بىزدىكىلەر قىران- توپان كۇلكىنىڭ استىندا قالىپتى. سونداي-اق مۇحاڭنىڭ قىرعىزستاننىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى اسقار اقايەۆقا سەنىم گراموتاسىن تاپسىرۋى دا ەل ىشىندە اڭىزعا اينالىپ كەتكەن. مۇحاڭ اسقار اقايەۆقا سەنىم گراموتاسىن تاپسىرۋعا اسىعىپ بارماي ما؟! ارعى بەتتەن پرەزيدەنت شىعادى، بەرگى جاقتان مۇحاڭ قارسى جۇرەدى. ەندى سەنىم گراموتاسىن تاپسىرايىن دەسە، ول قۇرعىر ۇيىندە قالىپ قويىپتى. ساسىپ قالعان مۇحاڭ: «ءويبۇۋ، گراموتا ۇيدە قالىپ قويىپتى. بارىپ، اكەلە قويايىن»، - دەگەندە، پرەزيدەنت كۇلىپ جىبەرىپ، گراموتا تاپسىرۋ سالتاناتىن باسقا كۇنگە اۋىستىرىپتى دەسەدى.

مۇمكىن بۇل اڭگىمەلەر شىن ەمەس تە شىعار. حالىق ءوزى جاقسى كورەتىن ادامىنىڭ ارەكەتتەرىن اڭىزعا اينالدىرۋعا شەبەر ەمەس پە؟!



مۇحاڭ قۇرداسى، جازۋشى دۋلات يسابەكوۆپەن دە ءجيى قالجىڭداسادى ەكەن. اقىن تۋرالى جازۋشى دۋلات: «1986 -جىلدىڭ «باتىرلارى» كوپ. الايدا ول كەزدە، مۇحتاردىڭ سوزىمەن ايتقاندا، ءبارى دە ۇستەلدىڭ استىنا كىرىپ كەتكەن بولاتىن. سول ۋاقىتتاعى «ەرلىكتەرىن» ايتىپ، «باتىرلار» ەندى شىعا باستادى.

مەن ولاردىڭ ەشقايسىسىنا سەنبەيمىن. سەبەبى مەن دە سول وقيعانىڭ ىشىندە ءجۇردىم، ءبارىن كوزىم كوردى. مۇحتارداي ەرلىك جاساعان ەشكىم جوق. ءتىپتى ونداي ەرلىك جاساعانداردىڭ قاتارىندا مەن دە جوقپىن. مۇحتار «بولمايدى» دەپ تىيىم سالىنعان نارسەنىڭ وزىنە قارسى جۇرە بەرەتىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باتىرى الەكساندر ماتروسوۆتىڭ جالاڭاش كەۋدەسىن پۋلەمەت وعىنا توسەگەن ەرلىگى ەسىڭىزدە بولار، مۇحتاردىڭ دا ەرلىكتەرىن وسىعان بالار ەدىم. اقىرى مۇحتار بارلىعىن جەڭىپ شىقتى. ايتسە دە قازىر ەلىمىزدە مۇحتار سياقتى وتە ابىرويلى اقىن سيرەك. مۇحتار پوەزيانىڭ قاس شەبەرى، ءومىردىڭ قاس باتىرى بولعانىمەن، مىنەزى الا- قۇلا. «قوي» دەسەڭ دە، سوزگە قۇلاق اسپايتىن كەزدەرى بولادى. ءولىمنىڭ، استىڭ، مەرەيتويدىڭ كەزىندە دە وزگە اڭگىمەنى قوزعاپ كەتەتىنى بار"، - دەيدى.

ءدال وسى دۋلات اعا شاحانوۆتىڭ «كىمدە-كىم قازاق تىلىندە سويلەمەسە، كىمدە-كىم قازاق ءتىلىن قورعاماسا، كىمدە- كىم «مەن قازاقپىن» دەمەي، «قازاقستاندىقپىن» دەيتىن بولسا، وندا سەندەردىڭ ءبارىڭ - مالسىڭ»، - دەگەنىنە: «مال دەمەي، تىم بولماسا «ۇلتتىڭ پاتريوتى ەمەسسىڭدەر» دەپ ايتساڭشى"، - دەيدى ەكەن.

ءبىراق وعان توقتايتىن شاحانوۆ پا؟! جەتى-اق سىنىپ بىتىرگەنىن، جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الماعانىن العا تارتادى دا، "سەندەر-اق مادەنيەتتى بولىڭدار" دەپ اينالاسىنداعىلاردى سوزبەن سويىپ سالاتىن كورىنەدى. دۋلات يسابەكوۆ مۇحتار شاحانوۆتىڭ ولەڭدەرىنە وزىنشە پاروديا دا جاساپ جۇرەدى ەكەن.

مىسالى، "جىگەرلەندىرۋ نەمەسە ءوزىن باقىتسىزبىن دەپ ەسەپتەگەن جىگىتكە جاۋاپ" اتتى ولەڭىندەگى:

كىم ايتتى ساعان:

تۇلپاردى سۇرىنبەيدى دەپ،

اساۋدى مىنىلمەيدى دەپ،

اق كويلەك كىرلەمەيدى دەپ،

قارا ەشكى مۇجىگەن اعاش

قايتادان گۇلدەمەيدى دەپ؟ - دەگەن جولدارىنا كەلتىرگەن دۋلات يسابەكوۆ:

كىم ايتتى ساعان: كۇن قايتا شىقپايدى دەپ،

كىم ايتتى ساعان: كۇن قايتا باتپايدى دەپ، - دەپ ءازىل ولەڭ شىعارعان كورىنەدى. ونى ەستىگەن مۇحاڭ رەنجىمەيدى، قايتا بالاشا ءماز بولادى. قاراپايىم تىرشىلىكتە جۇمساق، باۋىرمال، اڭعال اقىن ۇلتتىق ماسەلەگە كەلگەندە باتىل، باتىر، قايسار. تۇياعىمەن جەر تارپىعان تۇلپار سىندى اۋىزدىعىمەن الىسقان تۇلپار سىندى، شارشى توپتىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەنىنە تالاي كۋا بولدىق قوي. ال ءبىز بۇگىن تانىعان اقىننىڭ بولمىسى مۇلدە باسقا ەدى.

ونىڭ باتىرداي اڭعالدىعىن بىلەتىن جۇرت كوپ جاعدايدا، اسىرەسە ساياسي ماسەلەلەردە پايدالانىپ كەتەتىن دە كورىنەدى. بارلىق راسىمدەر ءبىتىپ، قايتامىز دەگەن تۇستا اقجارقىن اقىن: "جىگىتتەر، اتتارىڭ بار ما؟ ءمىنىپ الىپ شاپپايمىن با؟ مىنالار ءتۇسىرىپ السىن"، - دەپ ءبىزدى ءماز قىلدى. قازاق ەمەس پە، جەتپىستەن اسقان جاسىنا قاراماستان مۇحاڭ اتتىڭ قۇلاعىندا وينايدى ەكەن. سونادايدا شاۋىپ كەلە جاتقان اقىننىڭ بەينەسى كوز الدىمىزعا جاۋعا اتويلاپ قويىپ بارا جاتقان بۇرىنعىنىڭ باتىرىن ەلەستەتتى... راسىمەن مۇحتار شاحانوۆتى ءبىر جەلتوقسانداعى ەرلىگى ءۇشىن "XXI عاسىر باتىرى" دەسەك كىم داۋ ايتار؟!...

مارفۋعا شاپيان،

فوتوسۋرەتتەردى تۇسىرگەن ايگەرىم بەگىمبەت

  

adebiportal.kz