قاراجون جايلاۋىنداعى ساحارا سالتاناتى - شەتەلدەگى قازاق ءتىلدى ب ا ق- قا شولۋ
سوتسياليستىك داۋىردەگى قازاق ادەبيەتى - ت ر ت اگەنتتىگى
ت ر ت اگەنتتىگىنىڭ «تاريح» ايدىنىندا، پروفەسسور، تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى ءابدىۋاقاپ قارانىڭ «سوتسياليستىك داۋىردەگى قازاق ادەبيەتى» اتتى ماقالاسى جارىق كوردى.
اتى ايتىپ تۇرعانىنداي اۆتور ماقالادا 1917-جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن جاڭا بۇرشىك اتىپ گۇلدەنىپ كەلە جاتقان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلتتىق مازمۇنداعى ادەبيەتىنىڭ توقىراۋىن، ونىڭ ورنىنا قازاق ەلىندە سوتسياليستىك باعىتتا ادەبيەتتىڭ پايدا بولۋىنا كەڭىنەن توقتالعان.
اۆتوردىڭ جازۋىنشا، قازاق ادەبيەتى 1905-جىلعى ورىس توڭكەرىسىنەن كەيىن پاتشالىق رەسەيدە باسپا سوزدەگى قاتاڭ تىيىم-شەكتەردىڭ جويىلۋىمەن وركەندەۋ جولىنا تۇسكەن ەدى. قازاقتاردا اعارتۋشىلىق قوزعالىستارى ⅩⅨعاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا شوقان ءۋاليحانوۆ جانە ىبىراي التىنسارينمەن باستاۋ الىپ، اباي قۇنانباي ۇلىمەن جالعاستى.
«شىعىستىڭ كلاسسيك ويشىلدارى مەن ليبەرال ورىس زيالىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن ءنار الىپ، دالادا كوشپەلى ءومىر كەشكەن قازاق قوعامىن دامۋعا، ويلاۋعا جانە ەڭبەك ەتۋگە شاقىرعان ابايدىڭ ولەڭدەرى بوكەيحانوۆتىڭ باستاماسىمەن 1909-جىلى پەتەربۋرگتا جارىق كوردى. سول جىلعى تاعى ءبىر ماڭىزدى باسىلىم احمەت بايتۇرسىننىڭ «قىرىق مىسال» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن يۆان كرىلوۆتان جاساعان اۋدارمالارى ەدى.
سول جىلى قازاقتار اراسىندا ماڭىزدى تاعى ءبىر شىعارما جارىق كوردى. ول ءمىرجاقىپ دۋلاتتىڭ «ويان قازاق» اتتى كىتابى بولاتىن. قازاق زيالىلارىنىڭ كىتاپتارى جارىق كورە باستاعان كەزەڭ «ايقاپ» جانە «قازاق» قازاقشا گازەت-جۋرنالداردىڭ دا باسىلىپ، وقىرماندارىمەن قاۋىشا باستاعان كەزەڭى بولدى. اقپان توڭكەرىسىمەن رەسەيدىڭ پاتشالىق جۇيەسى قۇلاعاننان كەيىن 1917-جىلى الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتى قۇرىلدى. قازاق اقىندارى ۇلتتىق ساياسي بولمىستى قۋانا قارسى الدى»، - دەپ جازادى اۆتور.
ماقالا ونان ءارى قاراي قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن، ۇلتتىق باعىتتا قالام تەربەگەن اقىن - جازۋشىلار كوپ وتپەي قىسىم قۋدالاۋعا ۇشىراعاندىعىن، الاش قالامگەرلەرى ەكى جىلداي كەڭەس وكىمەتىمەن قاتارلاسا ءومىر سۇرگەنمەن، بىرتىندەپ ادەبي سالادان الاستاتىلا باستاعاندىعىن ايتا كەلىپ، كوپشىلىگى شىعارماشىلىق داعدارىسقا تۇسكەندىگىنە توقتالادى.
اۆتوردىڭ پايىمىنشا، قازاقتىڭ كوركەم پروزاسى، نەگىزىنەن، كەڭەس داۋىرىندە دامىپ، قالىپتاستى. ريەۆوليۋتسيادان بۇرىن «رومان» دەگەن اتپەن باسىلعان شىعارمالار اتاپ ايتقاندا «قالىڭمال»، «قامار سۇلۋ»، «باقىتسىز جامال» تازا پروزالىق ۇلگىدە ەمەس، ولەڭمەن ارالاس كەلەتىن كوركەم دۇنيەلەر ەدى.
«جاڭا داۋىرگە بەيىمدەلگەن جاڭا قالامگەرلەر توبى قالىپتاسىپ، كەدەيدىڭ تەڭدىك الۋى، ايەلدەردىڭ قۇقىن قورعاۋ تاقىرىبىنا ەڭبەكتەر جازىلا باستادى. قازاق ادەبيەتى م. و. اۋەزوۆ، ع. مۇسىرەپوۆ، س. مۇقانوۆ، ت. جاروكوۆ، ع. ورمانوۆ، ءو. تۇرمانجانوۆ سىندى ەسىمدەرمەن تولىعا ءتۇستى.
سونىمەن قاتار حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى رەتىندە ج. جابايەۆ، ن. بايعانين، و. شيپين، ك. ازىربايەۆ، ي. بايزاقوۆ جانە باسقالارى كوزگە ءتۇستى»، - دەپ جازادى ماقالا اۆتورى ءابدىۋاقاپ قارا.
***
موڭعوليا كولىك لوگيستيكاسىن دامىتۋدا قازاقستانعا نازار اۋدارۋى ءتيىس - kaznews.mn
«موڭعوليا كولىك لوگيستيكاسىن دامىتۋدا قازاقستانعا نازار اۋدارۋى ءتيىس»، وسىنداي تاقىرىپپەن موڭعوليالىق kaznews.mn سايتىندا Ph.D دوكتورى، موڭعوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ اعا مامانى، ورتالىق ازيا ەلدەرى بويىنشا زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى ك. ءدەمبەرەلدىڭ پىكىرڭ جارىق كوردى.
وندا، 2017-جىلعى قاڭتارداعى ق ر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» دامۋ تۇجىرىمداماسى تۋرالى ايتىلادى.
قازاقستاننىڭ الەمدەگى كوشباسشى 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋىنىڭ ناقتى قادامدارى كورسەتىلگەن جولداۋعا نازار اۋدارعان ساراپشى موڭعوليانىڭ قازاقستاننان الارى كوپ ەكەندىگىن دە العا تارتادى.
«قۇجاتتاعى نەگىزگى ەرەكشەلىكتەردىڭ ءبىرى - «ەۋرازيا لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمى». بۇل موڭعوليا ءۇشىن نازار اۋداراتىن باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. وكىنىشكە قاراي، موڭعوليا ارقىلى اۋە، اۆتو، تەمىرجول ءترانزيتىن دامىتۋ لوگيستيكاسى تۋرالى ايتقالى كوپ ۋاقىت وتسە دە، ءبىز ونى جۇزەگە اسىرا الماي كەلەمىز.
سونداي-اق، ەنەرگەتيكا، ترانسپورت، لوگيستيكا، تۇرعىن ءۇي قىزمەتىندەگى باعا ءتاريفىن بەلگىلى مولشەردە تومەندەتۋ باعىتىنداعى كەشەندى شارالارعا دۇرىس نازار اۋدارىلعان. مەملەكەت- جەكەشەلىك سەكتورىنىڭ سەرىكتەستىگىن كەڭەيتۋ، ءجىو- دەگى مەملەكەت ۇلەسىن 15 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ جانە ءبىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، سونىڭ ىشىندە جاپپاي تەگىن تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى موڭعوليا مەن ورتالىق ازيانىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرىنە وزەكتى بولىپ وتىر.
ق ر پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆتىڭ مەملەكەتتىڭ باسقارۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جولىنىڭ كوزى رەتىندە جاڭاشا رەفورمالار جۇرگىزۋىن كورەگەندىك دەپ بىلەمىن»، - دەپ جازادى ك. دەمبەرەل.
سونداي-اق ول، قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلعان كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قادامدارى ارقىلى مەملەكەت باسشىلىعى زامان تالابىنا ساي ارەكەتتەر جاساعاندىعىن ايتادى. بۇل مىندەتتى تۇردە قازاقستاننىڭ دامۋىندا ۇلكەن ءرول اتقاراتىندىعى اتاپ كورسەتىلگەن.
***
نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى - قازاقستانداعى ەڭ ىقپالدى جوعارى وقۋ ورنى - «جەنمين جيباو»
(People Daily) قىتايدىڭ «جەنمين جيباو» سايتى نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن تانىستىرعان فوتورەفورتاج جاريالادى. وندا، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس مىندەتتەردى ورىنداۋعا قابىلەتتى، مىقتى جانە زاماناۋي ينفراقۇرىلىمى مەن عىلىمي جانە ينجەنەرلىك ادامي رەسۋرستارى بار ۋنيۆەرسيتەت بولۋدى ماقسات تۇتاتىندىعى ايتىلعان.
«قازاقستاننىڭ استاناسىنا ورنالاسقان نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان پرەزيدەنتى نازاربايەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قۇرىلعان، قازاقستانداعى ەڭ ىقپالدى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. حالىقارالىق ورەدەگى جاڭا زامان دارىندىلارىن تاربيەلەۋدى باستى ماقسات ەتكەن»، - دەپ جازادى دەرەككوز.
***
ەپتى ەڭبەك - ەڭسەنى كوتەرەدى -شىڭجاڭ گازەتى
قىتايدىڭ شىنجاڭ گازەتىندە جارىق كورگەن «ەپتى ەڭبەك - ەڭسەنى كوتەرەدى» اتتى ماقالادا گازەت ءتىلشىسى اسەنجان قابدىراش ۇلى ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىن ءوزىنىڭ تىرشىلىك تىرەگى ەتكەن مالشىلار قاۋىمىنىڭ بۇگىنگى ماسەلەلەرىنە ءۇڭىلىپتى.
اۆتور سوڭعى جىلداردا شىنجاڭعا وزگە ەلدەردەن ەنگىزىلگەن ارزان باعالى ەتتەردىڭ مال باعاسىن تومەندەتكەنى، كوپتەگەن تەرى يلەۋ زاۋىتتارى جابىلعاندىقتان، قوي تەرىسىنىڭ دە قۇنسىزدانعاندىعىن ايتا كەلىپ، بازار باسەكەسىنە قابلەتتى بولۋدا كوڭىل بولۋگە ءتيىستى تومەندەگى بەس ءتۇرلى ماسەلەنى تارقاتىپ ايتىپتى. ءبىرىنشى، مالشىلار كاسىپ سالاسىن دامىتۋعا بەرىك بولۋى، ۇزاق مەرزىمدىك اۋقاتتانۋ جوسپارىن جاساپ، تاباندى تۇردە ىستەۋى كەرەك.
ەكىنشىدەن، مال تۇقىمىن اسىلداندىرىپ، ەتى ءوتىمدى مال ناسىلدەرىن باعىپ، تابىس جولىن ارتتىرۋ. ۇشىنشىدەن، ۇگىت-جارناما جولىن كۇشەيتىن ساتۋ ارناسىن كەڭەيتۋ كەرەك.
تورتىنشىدەن، سەلبەستىك جاساۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، ساتۋ ارناسىن ءبىر تۇلعالاندىرۋ كەرەك. بەسىنشى، ورىنسىز شىعىندى ازايتىپ، قارجى ۇنەمدەۋ. «مال باققا ەمەس، باپقا بىتەدى. «مالدى باقساڭ باپتاپ باق، ەبىن تاپ»، «قالاۋىن تاپساڭ قار جانادى» دۇرمەككە ىلەسىپ باسەكەلەسىپ توي جاساپ، ات شاپتىرىپ، ورىنسىز شىعىندالىپ، بارىنان ايرىلىپ سوڭىندا بانىكتىڭ ەسىگىن توزدىرىپ قارىز سۇراۋدىڭ قاجەتى جوق.
وناندا قاجىرلىلىق ءبىلىمدى ارتتىرىپ، قولدا باردى ورىندى جۇمساپ، مالدى عىلمي باعۋ مەن قوسىمشا كاسىپپەن شۇعىلدانۋدى ۇشتاستىرا ءبىلىپ، ءداۋىردىڭ تالابىنان شىققاندا اۋقاتتانۋ جولىمىز كەڭەيە تۇسەدى»، - دەپ تۇيىندەيدى اۆتور.
***
ديماش قۇدايبەرگەن: ءتوراعا شي جينپيڭگە ارناپ ءان ايتىپ بەرگىم كەلەدى - CCTV
قىتايدىڭ CCTV ورتالىق تەلەارناسىنا ديماش قۇدايبەرگەننىڭ سۇحباتىن جاريالادى، وندا ءانىشى ق ءتوراعاسى سي ت شي جينپيڭگە ارناپ ءان ايتىپ بەرگىسى كەلەتىن ايتقان.
«الەمنىڭ ۇشتەن ءبىر حالقى قىتايدا تۇرادى. ەل جانكۇيەرلەرىنىڭ ماعان دەگەن سەزىمىن شاشىپ تۇرعانى، بۇل بۇكىل قازاق حالقىنا دەگەن، قازاق باۋىرلارىمىزعا دەگەن قۇرمەتى دەپ بىلەمىز. وسىنداي ۇلكەن دەرجاۆا مەملەكەتتە ءان سالىپ، ونەر كورسەتۋ مەن ءۇشىن زور باقىت. ءتوراعا شي جينپيڭنىڭ ەلىمىزگە ساپارى بارسىندا، ءوزىمنىڭ رەپەرتۋارىمداعى ەڭ جاقسى دەپ سانايتىن ءانىمدى ورىنداپ بەرگىم كەلەدى. جانە دە ورايى كەلىپ جاتسا وسى مەنىڭ باعىمدى اشقان «ءانشى» جوباسىنا قاتىستىرىپ، وسىنداي مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىرعان قازاق ەلىمەن قىتاي ەلىنىڭ دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ ساقتالىپ كەلە جاتقانى ءۇشىن راقمەتىمدى انمەن جەتكىزگەن بولار ەدىم. ەكى ەلدىڭ دوستىعىن اتا-بابالارىمىز امانات ەتىپ قالدىرعان مادەني مۇراسىن، ءبىر-بىرىمىزگە كورسەتۋ ارقىلى ەكى ەل اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتا تۇسەمىز دەپ ويلايمىن»، - دەيدى ديماش قۇدايبەرگەن اتالمىش تەلەارناعا بەرگەن سۇحباتىندا.
***
قاراجون جايلاۋىنداعى ساحارا سالتاناتى - «تيانشان» سايتى
قىتايداعى اقپارات كوزدەردەرىندە جارىق كورگەن كەلەسى ماتەريال، شىنجاڭداعى قازاقتار مەكەن ەتەتىن قاراجون جايلاۋىندا وتكەن «حالىقارالىق فوتو-فەستيۆالگە» ارنالىپتى. سونىمەن بىرگە كوركى كوز سۇرىنەتىن قاراجون جايلاۋىندا تۇسىرىلگەن باعداۋلەت باتىربەك ۇلىنىڭ سۋرەتتەرى جاريالانعان.
«ەلدىڭ ءىشى-سىرتىنان كەلگەن فوتوگرافتار مەن فوتو اۋەسقويلار كوركى كوز تارتاتىن، كەڭ دە تىنىستى قاراجون ساحاراسىندا سالتاناتى ەرەك، تاماشاسى بولەك ۇلتتىق بوياۋى قانىق قىز ۇزاتۋ سالت ءداستۇرى، قازاق ءۇي مادەنيەتى، قىزقۋۋ، ات بايگەسى سەكىلدى سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ كۋاسى بولدى. ادەمى فوتو تۋىندىلارىن تۇسىرۋمەن بىرگە، قاراجون ساحاراسىنىڭ تاماشا تابيعاتىنان ءلاززات الىپ، تاپ-تازا تابيعات، كوزىڭە وتتاي باسىلاتىن قۇلپىرا اشىلعان گۇلدەر، سىڭسىعان قاراعايلار، كوك اسپان، ءتورت تۇلىك مال جانە ارايلى تاڭ، القىزىل كەشتىڭ نۇر شۇعىلاسىمەن اسپەتتەپ كوركەم تۋىندىلار ءتۇسىردى»، - دەپ جازادى kazak.ts.cn سايتى.
اۆتور: ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى