بالانىڭ جابىرلەنۋىنە قاتىستى كەز كەلگەن جايت توتەنشە وقيعا رەتىندە سانالۋى ءتيىس - زاعيپا باليەۆا
وكىنىشكە وراي وسىناۋ قىسقا عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىنەن بالالارعا جاسالعان زورلىق- زومبىلىقتىڭ بىرنەشە دەرەگىنىڭ قىلاڭ بەرگەنى دە بار. وسى رەتتە قاۋىرت جۇمىسىنا قاراماستان ۋاقىت تاۋىپ قازاقپارات تىلشىسىنە سۇحبات بەرگەن قازاقستانداعى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل زاعيپا باليەۆا جاڭا قىزمەتتەگى ءوزىنىڭ ۇستانىمدارى مەن اتقارار جۇمىستارى جايىندا كەڭىنەن ءسوز قوزعادى.
- زاعيپا ياحيان قىزى، تەك سوڭعى بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە عانا قازاقستاندىقتاردىڭ پاۆلودار تۇرعىنىنىڭ 3 جاستاعى قىزىن سوققىعا جىعۋى، شىمكەنتتە ءبىر ازاماتتىڭ بالاسىن كۇرەكپەن ۇرۋى، قاراعاندىنىڭ بالاباقشاسىندا تاربيەشىلەردىڭ سابيلەرگە دورەكى قىلىعى اشۋ- ىزاسىن تۋدىرعان بولاتىن. وسى ورايدا سىزگە بالالارعا كورسەتىلگەن زورلىق- زومبىلىققا قاتىستى شاعىم ءجيى تۇسە مە؟
- ەستەرىڭىزدە بولسا، مەن شاپالاقپەن تارتۋدىڭ ءوزى دە زورلىق- زومبىلىققا جاتاتىندىعىن ايتقان ەدىم. سول كەزدە قوعام بۇعان قىزىق ءۇن قاتقان بولاتىن. الايدا، ادامدار كوزبە- كوز بالاعا قول جۇمساۋ ءساتىن كورگەننەن كەيىن بارلىعى دا كەيىستىك تانىتا باستادى. بۇل دۇرىس تا. قالاي بولعاندا دا بىردە- ءبىر بالانى ءتىپتى شاپالاقپەن سالىپ جىبەرىپ تە جازالاۋعا بولمايدى. بۇعان جول بەرمەۋ كەرەك. ويتكەنى، ول - تۇلعا، ونىڭ تولىقتاي قۇقىعى بار. مۇنىمەن قاتار اتا- اناسىنىڭ قاسىندا جوق ەكەندىگىن پايدالانىپ، بالاعا ءجابىر كورسەتۋشىنى كەشىرۋگە مۇلدەم بولمايدى. ەندى ساۋالىڭىزعا كەلەر بولسام، وكىنىشكە وراي، مۇنداي شاعىمدار ورىن الىپ جاتادى. مۇعالىمدەرى، پەداگوگتارى مەن تاربيەشىلەرى قول جۇمساعان كەزدە بالانىڭ ابىرويى مەن ار- نامىسىن قورعاۋ ءۇشىن جۇگىنىپ جاتادى. ولارعا بالانى ۇعىندىرۋ ءۇشىن ءتۇرتىپ قالعانداي كورىنەدى. بۇل دۇرىس ەمەس ءارى وعان جول بەرۋگە بولمايدى. مۇنداي جايتتاردى ءجيى ورىن الادى دەپ ايتۋىم اسىلىق بولار. الايدا ولاردىڭ كوپ ەكەندىگى بەلگىلى. ءبىراق، قازاقستاندا مۇنداي بىردە- ءبىر دەرەك ورىن الماۋى ءتيىس. ول ءۇشىن بىزدە بارلىق مۇمكىنشىلىك بار. ءبىز زايىرلى قۇقىقتىق مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بىزدە قوعامداعى قارىم- قاتىناستى رەتتەيتىن كونستيتۋتسيا، زاڭدار بار. مۇنداي فاكتىلەر توتەنشە جاعداي رەتىندە ەسەپتەلۋى ءتيىس.
- تاياۋدا عانا ەكىباستۇزدا ۇيگە كەلىپ بالاعا ساباق بەرگەن لوگوپەدتىڭ ونىڭ جەلكەسىنەن نۇقىپ جىبەرگەنى الەۋمەتتىك جەلىدە ۇلكەن شۋ تۋدىردى. باستاپقىدا قالالىق ءبىلىم باسقارماسى وقيعانىڭ ءبىلىم ورداسىنان تىسقارى اۋماقتا ورىن العاندىعىن، سوعان بايلانىستى لوگوپەدكە شارا قولدانىلمايتىندىعىن ايتقانىمەن، ءسابيدى ۇرعان پەداگوگ جۇمىسىنان شىعىپ كەتكەنى بەلگىلى. وسى رەتتە جەكە ساباق بەرۋى ءۇشىن مۇعالىمدەردى جالدايتىن اتا- انالارعا قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
- ءبىز قۇقىقتىق مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز جانە قانداي دا ءبىر قارىم- قاتىناستى راسىمدەگەن كەزدە مىندەتتى تۇردە ەڭبەك كەلىسىمشارتىن جاساسىپ، وندا بارلىعى دا ناقتى كورسەتىلۋى ءتيىس. ياعني، ءوزىمىز اتالعان ۇستازدان نەمەسە جاتتىقتىرۋشىدان ءۇمىت ارتاتىن ناتيجە مەن ونىڭ مىندەتتەرى ناقتى كورسەتىلۋى قاجەت. ەگەر ول ەڭبەك كەلىسىمشارتىن بۇزىپ، ءوزى قالاعان كولەمدە بالامەن جۇمىس جاساماسا، لايىقتى دەڭگەيدە ساباق بەرە الماسا، بۇعان قوسا ساباق بەرۋ بارىسىندا قول كوتەرەتىن بولسا، وندا ول جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ءسىز ايتقان جاعدايعا كەلەر بولساق، بۇل رەتتە ءبىلىم ءبولىمى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا اتالعان پەداگوگتى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى شاعىم جاساي الادى. ويتكەنى، بالاعا ءجابىر كورسەتىلىپ وتىر.
- بالالارعا ءجابىر كورسەتۋمەن كۇرەسۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلدانۋدا؟
- بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ باسىم بولىگى ءدال وسى ماسەلەمەن اينالىسۋ ۇستىندە. بۇل جۇيەلى ماسەلە، ءارى بارلىعى دا تۇلعانى تاربيەلەۋدەن باستالادى ەمەس پە؟ ! بالادان جەتكىنشەك، ودان كەيىنىرەك ەسەيىپ ەر جەتەتىن بوزبالا مەن بويجەتكەن ءوسىپ شىعادى. ەگەر ولار مەملەكەت كەپىلدىك بەرىپ وتىرعان بەلگىلى ءبىر قۇقىق كولەمىنىڭ وزىنە ءتان ەكەندىگىن سەزىنىپ جانە وزگەنى سىيلاي ءبىلۋ رۋحىندا ءتالىم- تاربيە الاتىن بولسا، وندا مۇنداي ادامدار ەش ۋاقىتتا دا ورەسكەل جايتتارعا جول بەرمەك ەمەس. تيىسىنشە ءتالىم- تاربيە الۋ، ورتاعا بەيىمدەلۋ - مۇنىڭ بارلىعى دا وتباسىمەن قاتار بالاباقشانىڭ، مەكتەپ پەن بۇكىل قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى. ەگەر بىزدە مۇنداي ادامدار كەزدەسىپ جاتسا، وندا ءبىزدىڭ بارلىعىمىز دا كىنالىمىز. مۇنداي جايتتارعا بەي- جاي قاراماۋىمىز، «بۇل ماعان قاتىستى ەمەس» ، «بۇل مەنىڭ وتباسىمداعى جاعداي ەمەس» دەگەن ۇستانىمنان ارىلۋىمىز قاجەت. بۇل جارعا سوقتىراتىن لوگيكا دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سوندىقتان ءار ادامنىڭ تەرىس قىلىعىنا قوعامنىڭ وزىندىك باقىلاۋى، ءتالىم- تاربيە بەرۋگە ۇمتىلۋى وڭ ناتيجە بەرەرىنە سەنىمدىمىن.
- زاعيپا ياحيان قىزى، سىزگە جۇگىنگەندەردىڭ جالپى سانىنان قانشا ادام ناقتى كومەككە قول جەتكىزەدى؟
- بارلىق وقيعالاردىڭ ىشىنەن شامامەن 80 پايىزى وڭ شەشىمىن تابادى. ارينە، وكىنىشكە وراي بارلىعىن بىردەي شەشۋ مۇمكىن بولماي جاتادى. ماسەلەن، كەزەكتەن تىس باسپانا الۋ، جەردى قايتا راسىمدەۋ سىندى ماسەلەلەر مەنىڭ قۇزىرەتىمە كىرمەيدى. نەمەسە سوتتىڭ شەشىمىن وزگەرتۋ، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ شەشىمىنە ىقپال ەتۋ - بۇل دا مەندەگى بيلىك ەمەس. ەگەردە مەن قالاي بولعاندا دا كومەك بەرۋگە ءبىر مۇمكىنشىلىكتىڭ بار ەكەندىگىن كورسەم، وندا ادۆوكاتتارمەن كەزدەسىپ، بىرلەسە وتىرىپ تالقىعا سالامىز. ءبىراق مۇنىڭ بارلىعى دا ادۆوكاتتار مەن اتا- انانىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعىنان شىققان ەمەس. مىناداي دا تاجىريبە بار. پولشادا بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ، ءىستى قايتا قاراۋ تۋرالى ماسەلەلەردى كوتەرۋ قۇقىعى بەرىلگەن. ازىرشە مەندە مۇنداي وكىلەتتىكتەر جوق. ەگەر بولاشاقتا جەكەلەي العاندا بالانى قورعاۋ ماقساتىندا ماعان مۇنداي قۇقىق بەرىلەتىن بولسا، قۋانار ەدىم.
- ءوزىڭىز ءجيى بەتپە- بەت كەلەتىن ناقتى ءبىر تەندەنتسيالار بار ما؟
- اتا- اناسىمەن، قۇرداستارىمەن، ولاردىڭ اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكپەن بايلانىستى جايتتار ءجيى ورىن الىپ جاتادى. مۇنداي پىكىر الۋاندىعىن ەگەر ونىڭ جانىندا بارلىق جايتتى ەگجەي- تەگجەيلى ءتۇسىندىرىپ بەرە الاتىن كاسىبي پسيحولوگ، دايىندىقتان وتكەن پەداگوگ ءارى ءتوزىمدى اتا- انا بولسا - وپ- وڭاي شەشۋگە بولادى. ياعني، بالانىڭ ەرجەتۋى بارىسىندا ونىڭ قاسىندا ءار ۋاقىتتا دا قامقورلىق تانىتىپ، مەيىرىمىن كورسەتەتىن، جەكەلەگەن جاعدايدا بالاعا قولداۋ كورسەتۋگە شىدامدىلىق تانىتاتىن ەرەسەك ادامداردىڭ بولۋى قاجەت.
- جارتى جىلعا جۋىق ۋاقىت بولدى، ءسىز كۇن سايىن بالالارمەن كەزدەسىپ، ولاردىڭ رەنىشى مەن قۋانىشىنا دا ورتاق بولىپ ءجۇرسىز...
- بالالارمەن كەزدەسۋدەن شابىت الامىن. مەن بالالاردى وتە جاقسى كورەمىن. وسى جۇمىسىم بارىسىندا ولاردى ءتىپتى جاقسى كورىپ كەتتىم دەسەم ارتىق ايتقانىم ەمەس. ءاربىر بالا - وزىندىك تاڭدانىسىمەن، اشىقتىعىمەن، وي- پىكىرىمەن، ۇستانىمىمەن، نارازىلىعىمەن، رەنىشىمەن، قۋانىشىمەن ءبۇتىن ءبىر الەم. سوندىقتان قولىمنان كەلمەي جاتسا، وندا ونى جاساۋ ءۇشىن شارالار قابىلدايمىن، سايكەسىنشە قۇرىلىمداردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىنا جۇگىنەمىن. ەگەر ماسەلە ماتەريالدىق كومەك توڭىرەگىندە بولسا، قايىرىمدىلىق ۇيىمدارىن، ال ەمدەۋگە قاتىستى بولسا - مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە حابارلاسىپ جاردەم ىزدەيمىن. كەز كەلگەن ماسەلەدە كومەك، قولداۋ كورسەتۋگە تىرىسامىن. ال ەگەر قولىمنان كەلمەيتىن بولسا، وندا بۇل پروبلەمانى قاي جەردە شەشۋگە بولاتىندىعىنا ءجون سىلتەيمىن. بۇل رەتتە ەڭ باستىسى - بالالاردى الداماۋ قاجەت. بالالارعا بارلىعىن ءتۇسىندىرىپ، جان- جۇرەگىڭمەن كومەك كورسەتسەڭ، قولداۋ بىلدىرسەڭ، ولار دا ساعان ءدال سولاي جاۋاپ بەرەدى. ولار ساعان راحمەت دەپ ايتپاۋى مۇمكىن. ءبىراق، ولاردىڭ كوز جانارىنان كومەك العاندىقتارىن، وزدەرىن باقىتتى سەزىنەتىندىكتەرىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
مارلان جيەمباي