قازاق تىلىنە قارسى قازاقستاندا ءبىر ادام جوق - نازاربايەۆ
«تىلىمىزدەن، مادەنيەتىمىزدەن ايىرىلا جازداپ، ابدەن قايمىعىپ قالعانبىز، سول قورقىنىش پەن ۇرەي بار، اسىرەسە ۇلكەن بۋىنداردا. قازىر قازاق تىلىنە قارسى قازاقستاندا ءبىر ادام جوق. سوندىقتان باستى ماسەلە - ءبىزدىڭ وزىمىزدە، قازاقتاردا. قولعا الىپ، وسى ءتىلدى جەتىلدىرۋ قاجەت. مىسالى، كەيبىرەۋلەردىڭ ايتاتىنىن بىلەمىن، «پرەزيدەنت بارلىق جەردە قازاقشا سويلەمەي، ول بولمايدى» دەيدى.
ەگەر دە 100 ۇلت پەن ۇلىس وتىر، سولاردىڭ بارلىعى پرەزيدەنتتىڭ ءسوزىن تۇسىنبەسە قالاي بولادى؟!»، - دەپ جاۋاپ بەردى ەلباسى ءتىلشىنىڭ تىلگە قاتىستى قويعان ساۋالىنا.
«سوندىقتان مەن ەكى ەسە كوپ جۇمىس ىستەيتىن اداممىن. ورىسشا دا، قازاقشا دا. رەسەيدىڭ پرەزيدەنتى تەك قانا ءوز تىلىندە سويلەيدى، امەريكانىكى دە ءوز تىلىندە سويلەيدى، تۇركيانىكى ءوز تىلىندە سويلەيدى، مەن امالسىز ەكى بىردەي تىلدە سويلەپ وتىرعان اداممىن. بۇل جاعداي ماڭگى سولاي بولمايدى، قازىردىڭ وزىندە قازاقتىڭ سانى 70 پايىزعا جاقىنداپ كەلە جاتىر. مەن ايتقانداي، 2025-جىلعا دەيىن دايىندالىپ، ءبىز قازاقتىڭ ءتىلىن بارلىق جەرگە ەنگىزۋگە جۇمىس جاسايمىز».
پرەزيدەنت وزگە تىلدەردەن اجىراپ قالۋ دۇرىس ەمەس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
«قانشا ءتىل بىلسەڭ، سونشالىقتى مادەنيەتتىسىڭ. ءبىز قازاق، ورىس ءتىلى ارقىلى دۇنيەجۇزى ادەبيەتىنە جول اشقان حالىقپىز. الەمنىڭ عىلىمىنا جول اشىلدى. ال ەندى اعىلشىن ءتىلى جولداۋداعى ماسەلەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن كەرەك. نەگە اعىلشىن ءتىلى؟ مىسالى، اعىلشىن تىلىندە جاڭا مەديتسينالىق تەوريا اشىلدى دەلىك. ول ورىس تىلىنە اۋدارىلعانشا، كەمىندە 5 جىل كەتەدى. قازاق تىلىنە اۋدارۋدى كۇتسەك، قانشا ۋاقىت كەتەدى؟! ەگەر عىلىم، مادەنيەت، اقپارات ورىس تىلىندە جۇرەتىن بولسا، بارشا الەم ورىس ءتىلىن مەڭگەرەر ەدى، ەگەر قىتايلىقتاردان شىقسا، بارلىعى قىتاي ءتىلىن بىلەتىن ەدى. ول امالسىز سولاي بولادى. ءبىز سونى قالاعاننان ەمەس، ەرىككەننەن كوتەرىپ وتىرعان جوقپىز، ول قاجەتتىلىكتەن تۋىپ وتىر. ونى ناسيحاتتاۋدىڭ ءوزى دە كەرەك ەمەس، بالالاردىڭ بارلىعى وقىپ جاتىر. ولار مەكتەپ بىتىرگەندە، قازاق، ورىس، اعىلشىن تىلدەرىن بىلەتىن بولادى. بارلىق قوزعالىس وسى باعىتتا ءجۇرىپ جاتىر، وعان كۇمان جوق. اقپارات، اقپاراتتىق تەحنولوگيالار عالامات كۇشپەن ۇلعايۋدا، بىزگە ۇلگەرىپ وتىرۋ كەرەك. عىلىم اكادەمياسىنىڭ سەسسياسىنا قاتىستىم جاقىندا، «عىلىم تۋرالى» زاڭدى قابىلدادىق، جاستار عىلىمعا بەت بۇرا باستاعان. عىلىم، جاڭالىق قالاي ەسەپتەلەدى، عىلىمي ماقالانىڭ دايەكسوز رەتىندە قولدانىلۋى بولۋى كەرەك. ءبىز قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ماتەريالدارىنان دايەكسوز كەلتىرۋدە شەتەل باسىلىمدارىندا ەڭ تومەنگى ورىندا كەلە جاتىرمىز. سەبەبى ءبىزدىڭ عىلىمي ماتەريالدار اعىلشىن تىلىنە ءالسىز اۋدارىلادى. كوردىڭىزدەر مە، تاعى اعىلشىن تىلىنە قاجەتتىلىك تۋدى. اعىلشىن ءتىلىن بىلمەي، الەمدە كەشە قانداي جاڭالىقتار، نەندەي اشىلۋلار بولعانىن بىلمەي، قالاي دارىگەر بولۋعا بولادى؟! بۇل قورلاۋ عوي. اعىلشىن ءتىلىن بىلمەي، قالاي عالىم بولۋعا بولادى؟!»، - دەپ اتاپ ءوتتى ەلباسى.
«ءبىزدى قورشاعان الەم سونداي، 9-11- سىنىپتاردا، ۋنيۆەرسيتەتتەردە ماتەماتيكا، فيزيكا، حيميا، بيولوگيا پاندەرىن تولىق اعىلشىن تىلىندە وتكىزەتىندەي دەڭگەيگە جەتۋىمىز كەرەك. بۇل - قاجەتتىلىك. دامۋ قاجەتتىلىگى. ەگەر ءبىز دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا بولعىمىز كەلسە، ولارمەن تەڭ بولۋ ءۇشىن، سوعان تالپىنۋىمىز كەرەك. كادر تاڭداۋ قيىندىعى وسىندا. نەگە مەن تاۋەلسىزدىك جىلداردىڭ باسىندا «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا جاستاردى شەتەلگە، الەمنىڭ ەڭ مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە وقۋعا جىبەرۋگە تىرىستىم؟! 12 مىڭ ادام وقىپ شىقتى، قازىرگى ۋاقىتتا 50 مىڭ ادام شەتەلدىڭ ءتۇرلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الۋدا. ولاردىڭ ىشىندە 1 مىڭعا جۋىعى رەسەي ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە، قالعاندارى وزگە مەملەكەتتەردە، ونىڭ ىشىندە اتا-انالارى، كاسىپورىندار جىبەرگەندەرى بار. قازاقتىڭ تىلىنە ول زيان كەلتىرەدى دەپ ويلاماۋ كەرەك. بىلەمىن مەن، جازۋشىلاردىڭ، اعايىنداردىڭ ايتاتىنىن. جانىمىز اشىمايدى دەپ ايتۋعا بولمايدى عوي. قازاقتىڭ مادەنيەت جىلى دەپ قانشاما مادەنيەت وشاقتارىن اشتىق. قازىر ۋنيۆەرسيتەتتەردە دە قازاقشا ساباق بەرىلەتىن بولدى، ءبىز ەپتەپ-ەپتەپ لاتينيتساعا كوشۋىمىز كەرەك»، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلباسى، سونىمەن قاتار، قازاق تىلىندەگى شەت تىلدەردەن ەنگەن تەرميندەردى اۋدارۋدى قۇپ كورمەيتىندىگىن ايقىن ءبىلدىردى. «بىزدە 1600 شەتەلدىك تەرميندەر بار. سونى قازاقتىڭ تىلىنە ەنگىزىپ، قازاقتىڭ ءتىلىن بايىتۋدىڭ ورنىنا، ءبىزدىڭ لينگۆيستىك كوميسسيا سولاردى نەشە ءتۇرلى ەتىپ اۋدارادى. مارقۇم ەركەعالي راحماديەۆ ولگەنىنشە ايتىپ كەتىپ ەدى، «مەن كومپوزيتور ەدىم، سازگەر بولدىم ەندى» دەپ. مەنىڭ پيانينومدى كۇيساندىق دەپ اۋدارىپتى دەيتىن. پيانينو دەگەن - «ianoP» ەمەس پە، بارلىق تىلدەردە سولاي عوي. نەگە ونى ەنگىزىپ، ءتىلىمىزدى بايىتپاسقا. تولىپ جاتىر سونداي سوزدەر، بالكوندى قىلتيما دەيدى، پايىز دەپ الدىڭىزدار، مەن پايىز دەگەن ءسوزدى قولدانبايمىن ءتىپتى، «percent» بارلىق تىلدە دە. ءوز ىشىمىزدە مەملەكەتتىك ءسوز، مەملەكەتتىك ءتىل، مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى ءوز تىلىمىزدە جۇرەتىن بولادى. ءبىراق وعان اسىعىستىق جاساۋدىڭ ەش قاجەتتىلىگى جوق. ەل ىشىندە سابىرلىق، ءوزارا سەنىمدىلىك، بارلىق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ، تىلدەن، دىننەن، مادەنيەتىنەن شەكتەپ جاتقانىمىز جوق، بارلىعى ءوز كەزەگىمەن كەلە جاتىر. ءار ازامات ءوز مادەنيەتىندە، ءوز تىلىندە بولسىن، ءبىر-بىرىنە قىساستىق جاساماسىن»، - دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت وتاندىق تەلەارنالارعا بەرگەن سۇحباتىندا.
اۆتور: جاسۇلان جولدىبايەۆ