ءۇش ەسەگە قۇنسىزدانعان تەڭگەنىڭ بولاشاعى قانداي؟
«2016 -جىلى ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋال قالىپقا كەلدى. تەڭگەنىڭ باسقا ۆاليۋتالارعا قاتىستى ايىرباستاۋ باعامىنىڭ وزگەرۋى سىرتقى ورتانىڭ وزگەرۋىنە جەدەل دەن قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، بۇل بەلگىلەنگەن باعام كەزىندە ورىن العان تەڭگەرىمسىزدىكتەردىڭ جيناقتالۋىن بولدىرمايدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ ەركىن وزگەرۋى وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قولداۋدى قامتاماسىز ەتەدى جانە تاۋارلاردىڭ، سول سياقتى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ يمپورت الماسۋىن ىنتالاندىرادى. بۇل جاعداي ەلدىڭ تولەم بالانسىنداعى احۋالدى بىرتىندەپ رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تەڭگەنىڭ ەركىن باعامى ساياساتى ەلدىڭ التىن ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىن ساقتاپ قانا قويماي، ولاردى بىرتىندەپ قالپىنا كەلتىرۋ پروتسەسىن باستاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۇلتتىق بانكتىڭ التىن ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى وتكەن جىلدىڭ تامىزى سوڭىندا 30,7 ميلليارد دوللار بولدى ( 2,8 ميلليارد دوللارعا ءوسۋ بايقالدى). ال ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرى 64,9 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. ەل رەزەرۆتەرىنىڭ جالپى سوماسى 95,5 ميلليارد دوللارعا جەتتى. بىلتىر ەلدە دوللارسىزدانۋدىڭ بەلسەندى پروتسەسى باستالدى. وتكەن جىلى تەڭگەمەن سالىنعان دەپوزيتتەر 49 پايىزعا نەمەسە 2,4 تريلليون تەڭگەگە ءوستى، ال شەتەل ۆاليۋتاسىمەن دەپوزيتتەرى 4,5 پايىزعا نەمەسە 500 ميلليارد تەڭگەگە قىسقاردى. تەڭگەنىڭ قازىرگى ەركىن وزگەرۋى جاعدايىندا ايىرباستاۋ باعامىنىڭ السىرەۋ، سول سياقتى نىعايۋ مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سوندىقتان ءبىز كاسىپورىندارعا جانە حالىققا بارلىق جيناقتارىن شەتەل ۆاليۋتاسىندا ساقتاماۋعا، ولاردى ءارتاراپتاندىرۋعا كەڭەس بەرەمىز.
بۇدان باسقا، قازىرگى كەزدە حالىق ءۇشىن تەڭگەمەن دەپوزيتتەر بويىنشا مولشەرلەمەلەر شەتەل ۆاليۋتاسىمەن دەپوزيتتەر بويىنشا مولشەرلەمەلەرگە قاراعاندا 7 ەسە تيىمدىرەك. بىلتىر كرەديتتىك پورتفەلدىڭ جەكەلەگەن سەكتورلاردا، ماسەلەن، وڭدەۋشى ونەركاسىپتە 85,7 ميلليارد تەڭگەگە، اۋىل شارۋاشىلىعىندا 80,0 ميلليارد تەڭگەگە، قۇرىلىستا 31,4 ميلليارد تەڭگەگە ءوسۋى بايقالدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ جانە حالىق ءۇشىن باسپانانىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مۇنداي قارىزدار بويىنشا مەنشىكتى كاپيتالدىڭ جەتكىلىكتىلىگىنە تالاپتار تومەندەتىلدى. تسيفرلار بۇل شارالاردىڭ بەلگىلى ءبىر اسەرى بولعانىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن، 2016 -جىلعى 8-ايدا شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن كرەديتتەۋ 728 ميلليارد تەڭگەگە نەمەسە 35 پايىزعا ۇلعايدى. ينفلياتسيا جانە ينفلياتسيالىق كۇتۋلەر تومەندەگەن كەزدە تەڭگەمەن كرەديتتەر بويىنشا مولشەرلەمەلەر دە تومەندەۋگە ءتيىس، بۇل بانكتەردىڭ كرەديتتىك بەلسەندىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋ بولادى»، - دەپ جاۋاپ بەرىپ، ەلدىڭ قارجى سالاسىنداعى جاعدايدى قانشالىقتى جايماشۋاقتاتقانىمەن، قاراپايىم حالىق تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىنان ءالى كۇنگە ەستەرىن جيناي الماي وتىرعانى انىق. ول تۇسىنىكتى دە، ويتكەنى ۇكىمەت تەڭگەنى ەركىن اينالىمعا جىبەرگەلى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنى ءۇش ەسەگە قۇلدىرادى.
سوڭعى كەزدەرى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ اقش دوللارىنا شاققانداعى باعامى 335 تەڭگەگە جەتكەنىن بيلىكتەگىلەر ۇلكەن جەتىستىك رەتىندە جار سالىپ جاريا ەتكەنىمەن، وسى جايلى ويلارىن ورتاعا سالعان ساراپشىلار پىكىرىنە جۇگىنسەك، تەڭگەنىڭ ءسال دە بولسا قايتا نىعايۋى ۇلتتىق بانك جۇرگىزىپ جاتقان دەدوللاريزاتسيامەن بايلانىستى سىندى. ماسەلەن، ساراپشى جانگەلدى شىمشىقوۆ: «بۇرىن تەڭگەنى بانككە دەپوزيتكە سالعاندا ونىڭ جىلدىق ءوسىم مولشەرلەمەسى 3-5 پايىز بولاتىن ەدى. ال قازىر 10-14 پايىزعا دەيىن ۇستەمە مولشەرلەمە بەرەتىن بانكتەر بار. ەگەر دەدوللاريزاتسيانى تولىق جاسايتىن بولساق، تەڭگەنىڭ مۇنايعا قاتىسى بولمايدى»، - دەيدى. كانىگى ساراپشىلار مەن بىلىكتى ماماندار: «و پ ە ك ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ مۇنداي شەكتەۋدى ءبىراۋىزدان قولداۋى ەكىتالاي، اسىرەسە يران. سەبەبى قىزىلباستار ەلى تاۋلىگىنە 4 ميلليون باررەل شىعاراتىن دەڭگەيگە كوتەرىلەمىز دەپ ارەكەت جاساپ جاتىر. سوندىقتان و پ ە ك- كە مۇشە باسقا ەلدەر يراندى قانشا جەردەن ازعىرىپ، ۇگىتتەپ باققانىمەن، ءار ەلدىڭ ءوز مۇددەسى وزىنە جاقىن ەكەنى بەلگىلى عوي»، - دەيدى.
ال يران ۇلتتىق مۇناي كومپانياسىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار بويىنشا اتقارۋشى ديرەكتورى سەيەد موحسەن گامساري: «يران مۇناي ەكسپورتىن تاۋلىگىنە 150 مىڭ باررەلگە دەيىن ارتتىرۋعا نيەتتى. ەكسپورت كولەمىنىڭ ارتۋى يراننىڭ كۇندەلىكتى شەتەلگە جەتكىزەتىن مۇناي كولەمىن 2,2 ميلليون باررەلدەن 2,35 ميلليون باررەلگە دەيىن ارتتىرادى. ەكسپورتتالاتىن مۇنايدىڭ شامامەن 600-650 مىڭ باررەلى ەۋروپالىق نارىققا تۇسەدى. راس، مۇناي ەكسپورتتاۋ كولەمىن 2,5 ميلليون باررەل كورسەتكىشىنە جەتكىزۋ - اۋىر جانە كەشەندى تاپسىرما. قازىر ەلدەگى نارىقتا تاۋلىگىنە شامامەن 1,8 ميلليون باررەل مۇناي پايدالانىلادى»، - دەپ مالىمدەدى.
باسقا ساراپشىلار سوزىنە سەنسەك، شەكتەۋگە ءبىرىنشى بولىپ الجير كەلىسىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. وعان سەبەپ - اتالعان ەلدە كەن ورىندارىنىڭ قورى تۇگەسىلۋىنە بايلانىستى ءوندىرىس كولەمىنىڭ تومەندەپ كەتۋى. ال قازاقستان بولسا، كەرىسىنشە، بىلتىرعى جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ قاشاعان كەن ورنىن ىسكە قوسىپ، مۇناي وڭدەۋدى 75 ميلليوننان استام باررەلگە جەتكىزەمىز دەپ جانىعىپ وتىر. ماسەلەگە وسى قىرىنان كەلسەك، و پ ە ك- تىڭ مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن شەكتەپ، الەمدىك نارىقتاعى قارا التىن باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى ءبىز ءۇشىن وتە ءتيىمدى. سەبەبى بۇل جاعداي ءبىزدىڭ ەكونوميكاعا يگى اسەر ەتەدى. بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرى مەن زەينەتكەرلەردىڭ ەسەپشوتتارىنا اقشا تۇسەدى.
بۇدان باسقا ول ەل كولەمىندە تيىمدىلىگى جوعارى زاۋىتتار سالۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە وڭ ىقپال ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز وسىعان دەيىن قاراجات تاپشىلىعىنان قىسقارتقان، ءيا كولەمىن ازايتقان كوپ الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى قايتا جاڭعىرتىپ، سوڭىرا ولاردى ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك الامىز. بۇل يگىلىكتەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى دا تىس قالماي، ونىڭ دا ەڭسەسىن كوتەرەرى انىق.
سەبەبى مۇناي قىمباتتاي بەرسە، ەڭ الدىمەن بيۋدجەتتىڭ ءتۇسىمى ءوسىپ، جۇرتتىڭ تابىسى ارتا تۇسەدى. راس، تاياقتىڭ ەكىنشى باسى بار دەگەندەي، مۇنىڭ اۆتوكولىك، باسپانا، تۇرمىستىق تەحنيكالاردىڭ باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە اسەر ەتۋى ابدەن مۇمكىن. دەيتۇرعانمەن، نەنى نەگىزگە الاتىندارىن كىم ءبىلسىن، ايتەۋىر شەتەل ەكونوميستەرىنىڭ وپەك ەلدەرىنىڭ مۇناي ءوندىرۋدى شەكتەيتىنىنە سەنىمى زور سياقتى. ولاردىڭ وسى ءۇمىتى اقتالىپ تا جاتىر، ءقازىر قارا التىننىڭ ءبىر باررەلىنىڭ باعاسى 56 دوللارعا جەتتى. ءبىزدىڭ مەملەكەت «مۇناي ينەسىندە» وتىرعان ءارى ەكونوميكاسى قارا التىن قۇنىنا تىكەلەي تاۋەلدى ەل. ۇكىمەتتىڭ الداعى جىلداردىڭ بيۋدجەتىنىڭ ەسەپ- قيسابىن قايتا جۇرگىزىپ، بۇل ماسەلەنى ماي شاممەن قاراۋى دا سول سەبەپتەن.
ال ۇلتتىق بانك ءتوراعاسى د. اقىشەۆ بولسا: «بيىل ينفلياتسيا دەڭگەيى 6-8 پايىزدان اسپاۋى ءتيىس. 2020 -جىلعا دەيىن بۇل كورسەتكىشتى 4 پايىزعا دەيىن تومەندەتەمىز. 2017 -جىلى دا ۆاليۋتا باعامى ەركىن اينالىمدا بولادى. ءبىر جىل بۇرىن قابىلدانعان بۇل شەشىمنىڭ دۇرىس ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ياعني تەڭگەنىڭ نىعايۋى مەن السىرەۋىن نارىق ءوزى رەتتەپ وتىر. بۇل ۇردىسكە ەلىمىزدەگى قارجى ۇيىمدارى مەن وزگە دە ءىرى كومپانيالار بوي ۇيرەتىپ قالدى. سوندىقتان بۇدان كەيىن دە قارجى نارىعى تۇراقتى بولادى دەپ سەنەمىز»، - دەپ وتىر. بۇل پىكىردىڭ دۇرىسبۇرىستىعىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى.
elana.kz