كوسموستان كەلگەن كەز كەلگەن كەلىمسەك جەر جاھانعا ءوزىنىڭ زيانىن تيگىزبەي قويمايدى، اسىرەسە، استەرويدتار مەن مەتەورويدتار جەر تاعدىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتە الادى.
ماسەلەن، جەر بەتىنە وسىدان 65 ميلليون جىل بۇرىن قۇلاعان استەرويد جەردەگى بارلىق تىرشىلىك اتاۋىن جويىپ جىبەردى، ونىڭ ىشىندە دينوزاۆرلار اۋلەتى دە بار ەدى. 2013 -جىلى دا مۇنداي تاريحي ەۆوليۋتسيا قايتالانۋى مۇمكىن ەدى، الايدا 2012 DA14 اتاۋلى كوسموستىق نىسان جەردەن 743 27 ك م قاشىقتىقتا ايىرىلىپ قۇلاعان. دەگەنمەن دە جەر بەتىندە ءارتۇرلى ۋاقىتتا قۇلاعان مەتەوريتتەر ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. ەندەشە، تابىلعان كوسموستىق تاستاردىڭ كەيبىرىنە توقتالىپ كورەيىك.
ۋيللامەتت ۋيللامەتت - ا ق ش- تا تابىلعان ەڭ ءىرى مەتەوريت. ونىڭ سالماعى - 15,5 توننا، ال اۋدانى - 7,8 كۋادىرات مەتىر. بۇل مەتەوريت جەرگە 1 ميلليارد جىل بۇرىن قۇلاعان ەكەن. مەتەوريتتى 1902 -جىلى ۋەلس ەميگرانتتارى مەن شاحتەر ەلليس حيۋز تاۋىپ العان. مۇنىڭ جاي عانا تاس ەمەس ەكەندىگىن بايقاعان «جىگىتتەر» ونى ءۇي- جايلارىنا اپارۋعا تىرىسقان، ونى تاسۋعا 3 اي ۋاقىت كەتكەن. كەيىن بۇل «پىسىقتار» كوسموستىق كەلىمسەكتى كورۋگە كەلگىسى كەلگەن ادامداردان 25 تسەنت الىپ تۇرعان. الايدا ورەگون بولات قۇيۋ كومپانياسى مەتەوريتتى الۋ قۇقىعىنا يە بولدى. ال 1906 -جىلى جەكە كاسىپكەرلەر 26000 ا ق ش دوللارىنا ساتىپ الىپ، نيۋ- يورك قالاسىنداعى جاراتىلىستانۋ تاريحى مۋزەيىنە تابىستاعان.
مبوزي بۇل مەتەوريت 1930 -جىلى تانزانيادا تابىلعان. سالماعى - 25 توننا، ولشەمى - 3 مەتر. بۇل تەمىر تاس تانزانيا تۇرعىندارىنىڭ قاسيەتتى توتەمىنە اينالعان. مبوزيدىڭ كراتەرى تابىلماعان، سوعان قاراعاندا ول جەرگە قيعاشىنان قۇلاپ، دومالاپ بارىپ قازىرگى مەكەنىنە جايعاسقان ءتارىزدى. تالداۋ دالەلدەگەندەي، مبوزي قۇرامىنىڭ ى تەمىردەن تۇرادى ەكەن. ال 8 پايىزى - نيكەل، قالعان بولىگى - كۇكىرت، مىس، فوسفور. مىس يورك مىس يورك مەتەوريتى - كولەمى جاعىنان ءۇشىنشى مەتەوريت. جەرگە 10000 -جىل بۇرىن قۇلاعان.
ولجا گرەنلانديادا تابىلعان. بۇل مەتەوريت جەرگە قۇلاپ بىرنەشە بولىكتەرگە ءبولىنىپ شاشىراپ كەتكەن. ونىڭ ۇلكەن بولىگىنىڭ سالماعى - 31 توننا بولسا، قالعان تاعى ەكى بولىگىنىڭ سالماعى - 3 توننا جانە 400 ك گ. جالپى مەتەوريت سىنىقتارىنىڭ سالماعى 58,2 توننانى قۇراعان. اتالعان مەتەوريت جايىندا العاش 1818 -جىلى ءسوز قوزعالعان. شوتلاند تەڭىز ساياحاتشىسى دجون روسس سولتۇستىك تەڭىز جولدارىن ىزدەستىرۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى ەسكيموستاردىڭ قارۋ- جاراقتارى، تۇرمىس قۇرالدارى تەمىر ءتارىزدى مەتالدان قۇيىلعانىن بايقايدى. ەسكيموستار بۇل مەتالدى «تەمىر تاۋىنان» العاندىعىن ايتقانىمەن، ونىڭ قاي جەردە ەكەندىگى جايىندا اقپارات بەرە الماعان (كوپشىلىگى ۇمىتىپ قالعان) .
ساياحاتشى مەتالدىڭ بىرنەشە ۇساق بولىگىن انگلياعا الىپ كەتەدى. زەرتتەۋشىلەر پايدالى قازبا تۇرلەرىنە قاراعاندا بۇل «تاستىڭ» قۇرامىندا وتە كوپ مولشەردە نيكەل كەنى بار ەكەندىگىن انىقتايدى. بەيمالىم «تەمىر تاستى» ىزدەۋ ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان، ونى تەك 1894 -جىلى امەريكالىق زەرتتەۋشى روبەرت پيري تاپقان. كەيىن ونى كەمەمەن امەريكا جاراتىلىستانۋ تاريحى مۋزەيىنە اكەلگەن. مەتەوريتتەردىڭ قالعان 20 تونناعا جۋىق بولشەك سىنىقتارى 1911-1984 -جىلدار ارالىعىندا تابىلعان. قازىردە ولار كوپەنگاگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەولوگيا مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر.
Massaget.kz