ديماش ورىندايتىن «دايديداۋ» ءانى - حالىق ءانى ەمەس
حۋنان پروۆينتسياسىنىڭ چاڭشا قالاسىندا ءوتىپ جاتقان ءدۇبىرلى دوداعا كۇللى قازاقستان بولىپ كوز تىككەلى دە بىرنەشە اپتانىڭ ءجۇزى بولدى.
ون كەزەڭنەن تۇراتىن ونەر سايىسى بەل ورتادان اۋعان تۇستا جەڭىسكە دەگەن قۇشتارلىق، ءوزارا باسەكە دە قىزا تۇسكەندەي. تالانتىمەن ميللياردتار ەلىن تاڭ- تاماشا قالدىرىپ، ەرەكشە قۇبىلىس رەتىندە باعالانىپ ۇلگەرگەن الاش ۇلانى ديماش قۇدايبەرگەننىڭ دابىسى الىس امەريكا مەن ەۋروپانىڭ تورىنە دە جەتتى. حالىقارالىق بەدەلدى جوبالاردان شاقىرتۋ الىپ جاتقان ديماشتىڭ ونەرىنە دەگەن ىقىلاس تا جوعارى. ديماشتىڭ ونەرىن اسپەتتەۋگە قاتىستى سان ءتۇرلى رەكوردتار دا تىركەلۋدە. مىسالى، ول تۋرالى ءازىل قويىلىمنىڭ قارالىمى قازىرگى كۇنى جارتى ميللياردقا (!) جەتكەن. ارينە، مۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە - ۇلت مەرەيى.
ديماشتىڭ ارقاسىندا قالىڭ قىتاي، بارشا الەم جۇرتشىلىعى قازاق حالقىن تانىپ بىلۋگە قۇلشىنىپ، تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتقانىن سەزىنىپ وتىرمىز. مۇنىڭ ءبىر دالەلى - اتاقتى اكتەر دجەكي چانننىڭ ديماشتى ارنايى ىزدەپ كەلۋى. دجەكيگە ۇلتتىق داستۇرىمىزبەن شاپان جاۋىپ، قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن كۇمبىرلەتىپ، قازاق تىلىندە ءتىلماش ارقىلى سويلەسكەنىنە قاراپ ديماش باۋىرىمىزعا قالاي رازى بولمايسىڭ!
بايقاۋدىڭ بارىسىنا كەلسەك، كەز كەلگەن ءانشىنىڭ مۇمكىندىگى جەتە بەرمەيتىن تانىمال اندەرمەن قاتار قىتايدىڭ وزىندە اسا جوعارى باعالاناتىن كۇردەلى تۋىندىلاردى اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداپ شىققان ديماش التى كەزەڭنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇزدىك ناتيجەگە قول جەتكىزىپ وتىر. الداعى سەنبى كۇنگى كەزەڭدە ول انا تىلىندە ءان شىرقاماق. ياعني ايگىلى «دايديداۋ» ءانىن ورىنداماق. مۇنى فەيسبۋك پاراقشاسىندا مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ ءوزى حابارلاعان بولاتىن. ءمينيستردىڭ قولداۋىمەن حالىق اسپاپتار ءانسامبلى ارنايى قىتايعا بارىپ، كونكۋرسقا دايىندالىپ جاتىر. ولار ديماشپەن بىرگە ونەر كورسەتپەك ەكەن. ديماش پەن ۇلت اسپاپتار انسامبلىنە ساتتىلىك تىلەي وتىرىپ، الداعى كۇندەرى ديماش شىرقاماق «دايديداۋ» ءانى تۋرالى از- كەم توقتالماقپىز.
وسى رەتتە ايتارىمىز، «دايديداۋ» - ديماشتىڭ وڭ جامباسىنا كەلەتىن سۇيىكتى ءانى. سۇيىكتى ءانى دەيتىنىمىز - ديماش بۇل ءاندى «سلاۆيان بازارى» حالىقارالىق بەدەلدى ءان بايقاۋىندا تاماشا دەڭگەيدە ورىنداپ گران- پريگە قول جەتكىزگەن بولاتىن.
«بىرەر كۇننەن كەيىن شىعىستاعى ءبىر جارىم ميلليارد سانى بار كورشىگە تانىمال بولۋ باقىتى بۇيىرايىن دەپ وتىرعان جانە قاي كەزەڭدە دە تىڭداعان جاندى شىمىرلاعان نازىك يىرىمىمەن بىردەن باۋراپ اكەتەتىن وسى «دايديداۋ» ءانى كىمدىكى؟»، - دەگەن سۇراق تۋىندارى ءسوزسىز. قازاق ونەرى كەڭىستىگىندە بۇگىنگە دەيىن بۇل سۇراققا ەكى ءتۇرلى جاۋاپ بار. ءبىرىنشىسى - «دايديداۋ» ەجەلدەن بەرى كەلە جاتقان حالىق ءانى. حالىقتىق بولعاندا دا ارقا مەكتەبىنە ءتان ءان ەكەنى ءبىر اۋىزدان مويىندالعان. ەكىنشى جاۋاپ - بۇل ءان - ءتول تۋىندى. ءتول تۋىندى بولعان دا قازاقتىڭ ايگىلى اقىنى، الاش قايراتكەرى ماعجان جۇمابايەۆتىڭ ءتول تۋىندىسى. ءيا، ماعجان جۇمابايەۆتىڭ اقىندىق، پەداگوگتىك، عالىمدىق ت. ب. قىرلارىنا قوسا، ءان شىعارعاندىعى جونىندەگى مالىمەتتەردىڭ بار ەكەندىگىن بىلەمىز.
ءتۇرلى باسىلىم بەتتەرىندە، عالامتوردا جاريالانعان ماتەريالدارعا شولۋ، ساراپتاۋ جاساۋ بارىسىندا ونەر تاريحىن زەرتتەۋشىلەر مەن تانىمال ءداستۇرلى انشىلەر، ءان تاريحىنا بەي- جاي قارامايتىن جالپى تىڭدارمان قاۋىمنىڭ پىكىرى دە وسى ماسەلەدە ەكى تاراپقا بولىنگەنىن كورەمىز. مىسالى، ءداستۇرلى اندەردىڭ تاماشا ورىنداۋشىسى ءارى بىلگىرى، ءانشى- ۇستاز ەركىن شۇكىمانوۆ:
‒ قولدان اۆتور جاساۋ - قيانات. مىسالى، «اققۇم» ءانىن احمەت بايتۇرسىنوۆتىكى دەپ جۇرگەندەر بار. ول - حالىق ءانى. «دايديداۋ» ءانىن ماعجان جۇمابايەۆتىكى دەپ ءجۇر. ماعجاننىڭ وزىنە ءتان ءۇش- ءتورت ءانى بار. ءتىپتى، ماعجاننىڭ «سەن سۇلۋ» ءانىنىڭ دە ءۇش نۇسقاسى بار. بىرەۋى مينورلىق، ءبىرى ماجورلىق، سوڭعىسى ماجور- مينورلىق نۇسقاسى. ارالاس نۇسقاداعىسى زاتايەۆيچتىڭ كىتابىنان شىقتى»، - دەگەن پىكىردى ۇستانادى.
ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ جارىق جۇلدىزى جانىبەك كارمەنوۆ «ياپىراي»، «ساعىندىم»، «دايديداۋ» اندەرى ماعجاندىكى دەپ ەسەپتەگەن ەكەن. ياعني، 1991 -جىلى «ونەر» باسپاسىنان جانىبەك كارمەنوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن جارىق كورگەن «قازاق اندەرىنىڭ انتولوگياسىندا» «اققۇم»، «قاراكوز» اندەرى مەن «ىلمە» كۇيى احمەت بايتۇرسىنوۆتىكى، « قىزىل بيداي» ءانى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىكى، «سەن سۇلۋ»، «ءسۇي، جان ساۋلەم»، «اقسۇڭقار قۇس»، «ياپىر- اي»، «دايديداي» اندەرى ماعجان جۇمابايەۆتىكى دەلىنگەن. مۇنىڭ دا ۇلكەن نەگىزى بارى انىق. ادامزاتقا ابايدى بەرگەن قۇنارلى توپىراقتا تۋىپ- وسكەن داڭعىل كوكىرەك ءانشىنىڭ ءاردايىم دالەل- دايەكپەن سويلەپ، تەرەڭنەن تەربەپ وتكەندىگىنە ءوز زامانىنىڭ كورەرمەن- تىڭدارماندارى كۋا.
ال ءان اتاۋى «دايديداۋ» دەگەن نە ءسوز ءوزى؟ وسىعان دا توقتالعان ءجون بولار. ءاننىڭ باسىندا ياكي قايىرماسىندا داۋىستى نەمەسە داۋىسسىز دىبىستاردى قوسا وتىرىپ ناقىشتاۋدى مۋزىكا تىلىندە ۆوكاليز دەپ اتايدى. مۇنداي ۆوكاليزدەردىڭ قاتارىنا حالىقتىق نەمەسە اۆتورلىق اندەردە ءجيى ۇشىراساتىن «احا- حاي»، «گي- گي- گاي»، «دي- دي- داۋ»، «حا- ءلا- ءلاي»، «ا- حاۋ»، «ەي- ەي- ەي»، «اي- اي- اي»، «وح- وح- وحوي» ت. ب. كەلەتىن قايىرىمداردى جاتقىزامىز. ۇكىلى ىبىرايدىڭ «گاككۋىن» مىسالعا الساق تۇسىنىكتى بولا تۇسەدى.
جاڭا عاسىردا سيرەك داۋىستى ءانشى نۇرجان قالجاننىڭ وزگەشە ورىنداۋىندا ەلدى ەلەڭ ەتكىزىپ، ديماش شىرقاۋ شىڭىنا جەتكىزگەن «دايديداۋ» ءانى قازاق ساحناسىندا قاي كەزەڭدەردە ورىندالا باستادى دەگەن سۇراق تۋىنداۋى زاڭدى. ەندى وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ازىراق تارقاتالىق.
«دايديداۋ» ءانىنىڭ قازاق ساحناسىندا العاش رەت رەسمي كورىنىس تابۋى 1935 -جىلدان باستالادى ەكەن. وسى جىلى بەيىمبەت مايليننىڭ «جالبىر» پەساسى، ال 1938 - جىلى ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ وسى اتتاس وپەراسى قويىلادى. بۇل قويىلىمداردى مۋزىكالىق ارلەۋدە «دايديداۋ» ءانى پايدالانىلعان ەكەن. ەرەكشە توقتالا كەتەرلىگى - بۇل قويىلىمدارعا ەنگىزىلگەن «دايديداۋ» ءانى حالىقتىكى دەپ بەرىلگەن. ەندەشە، «دايديداۋ» ءانى راسىمەن دە ماعجاندىكى بولسا، نەگە ونىڭ اتىمەن اتالماعان؟»، - دەگەن سۇراقتىڭ تۋۋى زاڭدى عوي. ونىڭ سەبەبىن دە زامان اۋانىنا قاراپ اڭعارعاندايمىز. پەسا ساحنالانعان كەزدە ماعجان جۇمابايەۆ كەڭەستىك كوممۋنيستىك قوعامعا جات ەلەمەنت «الاشورداشى» رەتىندە ايداۋدا جۇرگەن بولاتىن. ال وپەرا ماسكەۋدە ءساتتى قويىلىپ جاتقان تۇستا ماعجان دا، پەسا مەن ليبرەتتو اۆتورى بەيىمبەت مايلين دە حالىق جاۋى رەتىندە ۇستالىپ، جازىقسىز قۇربان بولىپ كەتكەن ەدى. مۇنداي جاعدايدا ءان اۆتورىنىڭ اتى ارينە، قايدان اتى اتالسىن.
دەمەك، ماعجاندىكى رەتىندە مويىندالعان بۇل ءاننىڭ شىنايى تاريحى سانالى تۇلعالاردىڭ ساقسىنعان سىبىر- كۇبىرى ارقىلى جانىبەك كارمەنوۆ زامانىنا جەتكەن دەپ بولجاۋىمىزعا بولادى. سونىمەن قوسا، ماعجاندىكى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولاتىن ءبىر دايەك - ءاننىڭ ماتىنىندەگى ماعجانعا ءتان تابيعات دەسەك تە بولادى. ماعجان ولەڭدەرىنىڭ ىشكى ىرعاق، يىرىمدەرىنە تىم ۇيلەس، ەتەنە ەكەنىن اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنان ءبىرشاما حابارى بار وقىرمان، تىڭدارمان انىق بايقاعان بولار ەدى.
حات جازدىم قالام الىپ سىزگە ەركەم،
ءجۇزىڭ بار ون ءتورتىنشى ايداي كوركەم.
ەسىمە سەن تۇسكەندە بەۋ قاراعىم
قوزعايسىڭ قاتىپ قالعان ءىشتىڭ دەرتىن.
ۋاي، دايديداۋ- اي قوزعايسىڭ قاتىپ قالعان- اي ءىشتىڭ دەرتىن.
ادەتتەگى ارقانىڭ ءداستۇرلى شىرقاۋ اندەرىنەن بولەكشە مانەردەگى، قايىرماسىنىڭ ءوزى ەۋروپالىق رومانستاردىڭ يىرىمىنە جۋىقتىعى سەزىلىپ تۇراتىن ءاننىڭ اۆتورى ورىسشا ءبىلىم العان ادام ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
«حات جازدىم قالام الىپ» دەيتىن ماتىندىك قولدانىس ⅩⅨ عاسىردىڭ سوڭى، ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنداعى كىتابي اقىندار ستيلىنە دە جۋىق پا دەيمىز. اقان سەرىدە وسىنداي جولداردىڭ بارىن بىلەمىز.
شىنىمەن مەنەن دوستىم قالعانىڭ با
موينىنا ايىرىلۋدى العانىڭ با
ەكەۋىمىز ايرىلماستاي بولىپ ەدىك،
قايتەيىن ۋادەڭنىڭ جالعانىنا.
ۋاي، دايديداۋ- اي، قايتەيىن ۋادەڭنىڭ- اي جالعانىنا.
ال ۋاقىتىنا كەلسەك، ءبىز بۇل ءاندى ماعجاننىڭ جيىرماسىنشى جىلداردىڭ سوڭىنداعى ايداۋدا جۇرگەن شاعىندا شىعارعان تۋىندىسى دەپ بىلەمىز. مۇنداعى اسىق جارىنا دەگەن ساعىنىش اقىننىڭ «اباقتىدا ايدان كۇننەن جاڭىلاتىن» شەرلى كۇندەرمەن ساباقتاسىپ جاتپاسا نە قىلسىن. ءبىرىنشى شۋماق ماعجاننىڭ ومىرىنە قاتىستى بولعانىمەن ەكىنشى شۋماقتاعى «قايتەيىن ۋادەڭنىڭ جالعانىنا» دەگەنى كەلىڭكىرەمەيتىنى راس. مۇنى كەيىنگى «تۇزەتۋشىلەردىڭ» قولىمەن الىستاتىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى دەۋگە بولادى. 30-50 -جىلدارى ۇلتتىڭ گەنفوندىنا قوسا، مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە دە ورنى تولماس زارداپقا ۇشىراپ، كوپتەگەن دەرەكتەر بۇرمالانعانى بەلگىلى.
ءانىن ايتپاق تۇگىل اتىن اتاۋعا تىيىم سالىنعان سول ءبىر زۇلماتتى جىلداردان كەيىن جارتى عاسىر وتكەن سوڭ عانا ماعجان تۋعان حالقىمەن قايتا قاۋىشتى. وسى ەكى ارالىقتاعى ءداستۇر، ۇرپاقتار ساباقتاستىعى تولىقتاي دەرلىك ءۇزىلىپ قالعاندىقتان دا وسى كۇنى كوپتەگەن تۋىندىلار مەن تاريحي وقيعالارعا قاتىستى «ءيا» نەمەسە «جوق» دەيتىن ديلەمماعا كەلىپ تىرەلىپ جاتاتىنىمىز بار.
ەندەشە، شىعىستاعى الىپ كورشىمىز قىتاي ەلىنىڭ اسپانى استىن قازاق ءانىنىڭ اسقاق دۇبىرىنە بولەگەن ديماشقا ساتتىلىك تىلەي وتىرىپ، وسى ءبىر تاماشا ءاندى «ماعجان جۇمابايەۆتىكى» دەگەن ورتاق ۋاجگە توقتاساق ەلدىگىمىزگە نۇقسان كەلىپ، ونەرىمىز اقساپ قالماعان بولار ەدى دەيمىز. «دايديداۋ» ءانى الەم ساحناسىندا اسقاقتاي بەرسىن!
اسىلبەك بايتان ۇلى
http://adebiportal.kz/kz