تۇركيا پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن پرەزيدەنتتىك بيلىككە اۋىسۋعا دايىندىق ۇستىندە
الايدا قازىردىڭ وزىندە ەلدەگى بارلىق ساياسي پارتيا مەن قوعامدىق ۇيىم مەملەكەتتىك ماڭىزى زور اۋقىمدى شاراعا بىلەك ءتۇرىپ كىرىسىپ كەتتى. كونستيتۋتسياعا قانداي وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك جانە وعان دەگەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرى قانداي؟
تۇركيا رەسپۋبليكا تاريحىندا تۇڭعىش رەت پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن پرەزيدەنتتىك بيلىككە اۋىسۋعا تاس- ءتۇيىن دايىندالىپ وتىر. الايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتەتىن قۇجات ماجىلىسكە ۇسىنىلعان بويدا پارلامەنت پەن قوعام ىشىندە قىزۋ تالقىلانىپ، كۇن تارتىبىندەگى ەڭ وزەكتى تاقىرىپقا اينالدى. ءتىپتى بۇل ماسەلەگە كەلگەندە جەكەلەگەن دەپۋتاتتار ءبىر- بىرىمەن ءسوز قاعىستىرىپ، جاعا جىرتىسۋعا دەيىن باردى. جالپى كونستيتۋتسيالىق رەفورما پرەزيدەنتكە جارلىق شىعارۋعا، ۇكىمەت قۇرامىن جاساقتاۋعا، پارتياداعى ساياسي مانسابىن جالعاستىرۋعا جانە توتەنشە جاعداي جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونداي- اق جاڭا قۇجاتتا ماجىلىستەگى دەپۋتاتتاردىڭ سانىن 550-دەن 600-گە ۇلعايتۋ، پارلامەنت سايلاۋىنا تۇسەتىن ۇمىتكەرلەردىڭ جاس مولشەرىن 25-تەن 18 جاسقا دەيىن قىسقارتۋ، پرەزيدەنت پەن پارلامەنت سايلاۋىن ءبىر كۇندە ءار بەس جىل سايىن وتكىزۋ قاراستىرىلعان.
ءالي شەكەر، تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى:
- قۇقىقتىق مەملەكەت، دەموكراتيالىق ەل. باسقارۋ فورماسى - رەسپۋبليكالىق. ءبىراق مۇنىڭ بارلىعى ءبىر- اق ساتتە تولىعىمەن جويىلىپ كەتپەك. ويتكەنى ءبىز تۇراقسىز، بولاشاعى بۇلىڭعىر ءبىر كەزەڭگە اياق باسقالى جاتىرمىز. وسى حال- احۋالىمىزدى حالىققا دۇرىستاپ جەتكىزە الساق، وندا ولار بۇل وزگەرتۋلەرگە «جوق» دەپ جاۋاپ بەرەدى دەپ ويلايمىن.
وسىلايشا، وپپوزيتسيالىق پارتيالار رەفەرەندۋمدا حالىقتى «جوق» دەپ داۋىس بەرۋگە ۇندەپ وتىر. ال اتقارۋشى بيلىك كەرىسىنشە «ءيا» دەگەن ءسوزدى ساياسي دودانىڭ ۇرانى ەتىپ تاڭداپ الدى. وسىعان بايلانىستى، قازىر قوعامدىق ورىندار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە تۇرىك ەستراداسىنىڭ جۇلدىزدارى، الەمگە تانىمال اردا تۋران، بۋراك يىلماز سىندى فۋتبول ويىنشىلارى مەن تۇرىكتىڭ بەلگىلى ساياساتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «ءيا» ءسوزىن ترەندكە اينالدىرۋ شاراسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر.
اكيف چاگاتاي كىلىچ، ت ر جاستار جانە سپورت ءمينيسترى:
- قۋاتتى تۇركياعا «ءيا» دەپ مەن دە قوسىلامىن، قۇرمەتتى ارىپتەسىم ميەۆليۋت چاۆۋشوگلى، سەن نە دەيسىڭ؟ ميەۆليۋت چاۆۋشوگلى، ت ر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى:
- قادىرلى ارىپتەسىم، حاتىڭىزدى الدىم. تۇركيانىڭ جارقىن بولاشاعى مەن تۇراقتىلىعى ءۇشىن مەن دە «ءيا» دەيمىن!
ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى، 30 جىلدان بەرى كونستيتۋتسيا جانە ازاماتتىق قۇقىق ساباقتارىنان ءدارىس وقىپ، 11 كىتاپ جازعان فەرمان دەميركول ەلدەگى ساياسي رەفورمالارعا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، تۇركيادا بولعان ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ دەنى پرەزيدەنت پەن پرەمەر- ءمينيستردىڭ اراسىنداعى ءوزارا داۋ- دامايلاردان تۋىنداعان. ال كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن جاڭاشىلدىقتار بيلىك باسىنداعى تالاس- تارتىسقا نۇكتە قويادى.
فەرمان دەميركول، ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى:
- ەكى قوشقاردىڭ باسى ءبىر قازانعا سىيمايدى. تۇركيانىڭ ساياسي جۇيەسى بۇل ماقالدىڭ راستىعىن باياعىدا- اق دالەلدەپ قويدى. مىسالى قازىر بىزدە ءماجىلىستىڭ قولداۋىنا يە ءبىر پرەمەر- مينيستر جانە جالپىحالىقتىق سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن ىقپالى زور پرەزيدەنت بار. جارايدى، ءازىر ولار ءبىر پارتيادان شىققان ۇزەڭگى جولداستار، ارالارىندا تەكە- تىرەس بولمايدى دەلىك، ال ەرتەڭگى كۇنى بيلىك باسىنا ۇستانىمدارى مەن ساياسي كوزقاراستارى مۇلدەم كەراعار ساياسي تۇلعالار كەلسە نە بولماق؟! مىنە، وسىنداي كەلەڭسىز جايتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جانە وتكەن قاتەلىكتەردى قايتالاماۋ ءۇشىن جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس مەملەكەت باسشىنىڭ قۇزىرەتى اناعۇرلىم ارتادى. وسىلايشا، تۇركيادا بيلىك تىزگىنى پرەزيدەنتكە بەرىلەدى.
تۇرىك حالقى 16 - ساۋىردە وتەتىن تاعدىرشەشتى رەفەرەندۋمدا ەل ەرتەڭىن ايقىندايدى. تۇركيا ورتالىق سايلاۋ كوميتەتىنىڭ حابارلاۋىنشا، الدا بولاتىن جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا رەسپۋبليكا بويىنشا 55 ميلليوننان اسا ازامات داۋىس بەرە الادى. ول ءۇشىن ەل ىشىندە 164 مىڭ سايلاۋ جاشىگى ورناتىلماق. ال ءبىز ساياسي ناۋقان الدىندا ەلدەگى باسقارۋ جۇيەسىن وزگەرتۋدى كوزدەيتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وي- پىكىرىن دە سۇراپ كوردىك.
فەياز كاليا، ىستامبۇل قالاسىنىڭ تۇرعىنى:
- مەن رەفەرەندۋمدا ساياسي رەفورمانى قولداپ، «ءيا» دەپ داۋىس بەرەمىن. ويتكەنى مەن ۋايىم- قايعىسىز ءومىر سۇرگىم كەلەدى. بۇل جولى قايدان بومبا جارىلادى ەكەن دەپ، قورقىنىش پەن ۇرەيدە جۇرگىم كەلمەيدى. سول ءۇشىن مەملەكەتىمىزدىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ءوتۋىن دۇرىس دەپ باعالايمىن.
سۇلەيمان گەرچەك، ىستامبۇل قالاسىنىڭ تۇرعىنى:
- مەنىڭ ۇستانىمىم «جوق». سەبەبى ەلدىڭ تاعدىرىن ءبىر ادامنىڭ قولىنا ۇستاتىپ قويۋعا بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي قۇزىرەت اتاتۇرىككە دە بەرىلمەگەن، ودان باسقا كىم لايىقتى؟!
تۇركيا تاريحىندا كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ بويىنشا 6 مارتە جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ءوتىپتى. ونىڭ 5- ۋى «ءيا»، ال ءبىر عانا رەفەرەندۋم «جوق» دەگەن ناتيجەمەن اياقتالعان. دەگەنمەن، وسى جولعى ساياسي رەفورما وتە كۇردەلى. ويتكەنى ول تۇركيا رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان 1923 -جىلدان بەرگى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى اۋىستىرماق. سوندىقتان تۇرىك ۇكىمەتى مەن وپپوزيتسياسى سوڭعى شەشىمىن انىقتايتىن حالىققا قازىردەن باستاپ «ءيا» مەن «جوقتى» ايتقىزۋعا بارىن سالىپ جاتىر.
اۆتورلارى: ەرجان ءجۇنىس، سەدات دەنلي
www.24.kz