الەۋمەتتىك جەلى مە، اجال اپانى ما؟
راس، جۇرتتىڭ نازارىن بىردەن اۋدارا قويماعانمەن بۇل جولعى ماسەلە بولەك. اتاقتى ءانشى، ارتيست نەمەسە سپورتشىلارعا قاتىسى جوق، كەرىسىنشە جاسوسپىرىمدەردىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي بايلانىستى دۇنيە بۇل. ياعني، ينتەرنەت ارقىلى سۋيتسيدتى ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ قاقپانىنا ءبىزدىڭ جەرلەستەرىمىز ءتۇستى. استانادا ءبىر ءجاسوسپىرىم ءوزىنىڭ قولىن كەسىپ، باقيلىق بولعىسى كەلەتىنىن اشىق ايتىپتى.
جالپى، الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ، سونىڭ ىشىندە ۆكونتاكتە جەلىسىنىڭ جاسوسپىرىمدەرگە كەرى اسەر ەتەتىنى جايلى تالاي ايتىلعان. ءدىننىڭ راديكالدى باعىتتارىنا ۇندەيتىندەر دە، ەكسترەميستىك ناسيحاتتى تاراتاتىندار دا، پورنوگرافيا دا، ومىردەن باز كەشۋدى مۇرات تۇتىپ، جۇرتتى دا وزدەرىنىڭ قاتارىنا قوسىپ الۋعا تىرىساتىندار دا سول جەلىدە.
رەسەيلىك بۇل الەۋمەتتىك جەلىنى باقىلاۋشىلار دا، قولدانۋشىلار دا وندا «ءاي دەيتىن اجا، قوي دەيتىن قوجا جوق» ەكەنىن اڭعارادى. اقىرى سول جۇگەنسىز جەلىنىڭ زاردابى بىزگە دە تيە باستادى. ونداعى سۋيتسيدكە ۇندەيتىن توپتاردىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ قالعان جاسوسپىرىمدەر انىقتالىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە «سيني كيت»، «تيحي دوم» دەپ اتالاتىن «ەرمەك» تاۋىپ، سونداعى ۇيلەستىرۋشىلەردىڭ دەگەنىنە ەرىپ، وزدەرىنە قول سالماق بولعان جاسوسپىرىمدەر الماتى مەن استانادان، سەمەي مەن پاۆلوداردان، پەتروپاۆل قالاسىنان تابىلدى. ءبىرقاتار اقپارات قۇرالدارى تەمىرتاۋدا وزىنە قول سالعان ءجاسوسپىرىمنىڭ اجالىنا الەۋمەتتىك جەلىلەر اسەر ەتكەندىگىن جازۋدا.
ءبىراق ول وقيعانىڭ انىق- قانىعى ازىرگە ناقتىلانبادى. قۇقىق قورعاۋشىلار استاناداعى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ اراسىنان الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كەسىرىنەن ومىردەن باز كەشپەك بولعانداردى انىقتاپتى. ەلىمىزدە ءبىر وقۋشى ءوز بىلەگىن ءتىلىپ، تامىرىن كەسپەك بولعان. تۋرا الگى ويىندارداعى تالاپتى ورىنداپتى. ابىروي بولعاندا ءولىم- ءجىتىم جوق. دەگەنمەن، سوڭعى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى سۋيتسيدكە شاقىراتىن ويىنداردى ويناعانداردىڭ قاتارى از ەمەس ەكەندىگى انىقتالىپ جاتىر.
«كيتتىڭ» قاتىسى قانشا؟
ءسوز باسىندا جاسوسپىرىمدەردى سۋيتسيدكە يتەرمەلەيتىن «ويىنداردىڭ» ءبىرى «سيني كيت» دەپ اتالاتىنىن ايتتىق. كادىمگى كوك كيت بۇل. سوڭعى جارتى عاسىردا وسىناۋ الىپ جانۋارلار سانى سيرەپ بارا جاتىر. عالىمدار كوك كيتتەردىڭ ءبىرقاتارى وزدەرىن قايراڭعا اتىپ جىبەرىپ، جاعالاۋدا ولەتىنىن انىقتاعان. ءبىراز زەرتتەۋشىلەر وعان مۇحيتتاردىڭ لاستانۋى سەبەپ دەسەتىن. قانداي سەبەپتەن بولسا دا كوك كيت قانا ەمەس، ءبىرقاتار كيتتەر وزدەرىن قايراڭعا لاقتىرىپ جىبەرەتىنى راس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، سۋيتسيد جاسايدى. ينتەرنەت ارقىلى وزگەلەردىڭ تاعدىرىن تالكەككە سالاتىنداردىڭ «باس كەيىپكەر» رەتىندە كيتتى تاڭداۋىنىڭ سىرى وسىندا.
رەسەيلىك ۆكونتاكتە جەلىسىندە كيتكە قاتىستى توپتار، قاۋىمداستىقتار وتە كوپ. رەسەيلىك باسىلىمدار ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءولىمدى ناسيحاتتايتىنىن جازىپ جاتىر. جابىق قاۋىمداستىقتار مەن توپتارعا قوسىلعان ءجاسوسپىرىمدى ءتۇرلى تاسىلدەرمەن قىزىقتىرىپ، ارنايى تاپسىرما بەرەتىن ويىن ۇيىمداستىراتىن كورىنەدى.
ءسويتىپ، 50 كەزەڭنەن تۇراتىن ويىننىڭ سوڭىندا وزىنە قول سالۋى ءتيىس ەكەن. ايتپەسە، ويىنعا قاتىسۋشىنىڭ تۋىستارىنا قاستاندىق جاسالادى ەكەن- مىس. كيتكە قاتىستى توپتارعا قوسىلعان جاسوسپىرىمدەردى وسىلاي قورقىتىپ- ۇركىتەتىن كورىنەدى. اقىرى تىعىرىققا تىرەلگەن بوزبالا نەمەسە بويجەتكەن ومىرمەن قوشتاسۋعا ۇمتىلادى. ءبىراق وتكەن جىلى جۋرناليستىك زەرتتەۋ جاساعان رەسەيلىك «نوۆايا گازەتا» باسىلىمىنىڭ تىلشىلەرى سۋيتسيدكە يتەرمەلەيتىن توپتاردىڭ وكىلدەرى ويىنان باس تارتقان بىردە- ءبىر ادامنىڭ تۋىسىنا قاستاندىق جاساماعانىن جازعان.
ق ر ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەملەكەتتىك ءتىل جانە اقپارات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى الماس سادۋبايەۆ ماسس- مەدياعا جاساعان مالىمدەمەسىندە 2016 -جىلى جاسوسپىرىمدەردى وزدەرىنە قول سالۋعا يتەرمەلەگەن 9 دەرەك تىركەلگەنىن ايتتى. ءبىراق ولاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى توپتارمەن بايلانىسى ناقتى انىقتالماعان. دەگەنمەن، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ماماندارى الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتايتىن توپتاردى انىقتاپ، بۇعاتتاپ جاتسا كەرەك. سونىمەن بىرگە، ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە دە ارنايى نۇسقاۋلىقتار بەرىلە باستاپتى. استانا مەكتەپتەرىنە قالالىق پروكۋراتۋرا الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ زارداپتارى تۋرالى ەسكەرتۋ جاساپ، مامانداردى ساق بولۋعا شاقىرىپتى. شىعىس قازاقستاندا دا ءتيىستى ورگاندارعا تاپسىرما بەرىلگەنى بەلگىلى بولدى. قىسقاسى، مەملەكەت تە قاراپ قالماي، قارسى شارالاردى ۇيىمداستىرىپ جاتىر.
جەلىلەردى بۇعاتتاساق شە؟
وتكەن جىلى اقتوبەدە تەررورلىق اكت جاسالعان كەزدە ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قارين ۆكونتاكتە الەۋمەتتىك جەلىسىن بۇعاتتاۋ تۋرالى وي ايتقان. سەبەبى، بۇل جەلى باسسىز- باۋسىز كەتسە كەرەك. ءتۇرلى بالە- جالانىڭ ءبارى سول جەلىدە ناسيحاتتالاتىن كورىنەدى. ءبىز اتاپ وتكەن جەلىدە كيتتىڭ اتاۋىن العان توپتاردان بولەك، «بەگي ي ۋمري»، «فەيا» دەگەن قاۋىمداستىقتار دا بار. ءتىپتى، ونداي جابىق توپتار مەن قاۋىمداستىقتاردىڭ سانى جۇزدەپ سانالۋى مۇمكىن.
الايدا بۇل جەلىنى جاپساق جاعىمسىز كونتەنتتى تەجەي الامىز با؟ ەلىمىزدە سول جەلىدە تاراعان سوراقى «ويىندى» ويناپ، ءوزىنىڭ قولىن ءتىلىپ تاستاعان بالاعا قاتىستى دەرەكتەردى قاسكويلەر قالاي الدى؟ ماسەلە سوندا بولىپ تۇر. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنىڭ ماماندارى بۇل جەردە ماسەلە تەك الەۋمەتتىك جەلىدە ەمەس ەكەنىن ايتادى. تەحنيكالىق تۇرعىدا قانداي دا ءبىر ادام جايلى اقپاراتتى بۇگە- شىگەسىنە دەيىن ءبىلۋ وڭاي- وسپاق شارۋا ەمەس. تەك ينتەرنەت قولدانۋشىلاردىڭ سالعىرت- سالاقتىعىنىڭ كەسىرىنەن ءتۇرلى اقپاراتتار قولدى بولىپ كەتەدى. قاسكويلەر سونى دا پايدالانىپ باعادى.
«ۆەرتەر سيندرومىن» تۋىنداتتىق- اۋ...
الەۋمەت تانۋ عىلىمىندا «ۆەرتەر سيندرومى» دەگەن ۇعىم بار. مۇنى العاش رەت امەريكالىق الەۋمەتتانۋشى دەۆيد فيلليپس ايتىپتى. ماسەلەنىڭ ءمانى مىنادا: ماسس- مەديا ارقىلى كورسەتىلگەن، ايتىلعان، جازىلعان ءوز- وزىنە قول سالۋ جونىندەگى اقپاراتتاردان كەيىن شىنىمەن دە ومىردەن باز كەشپەك بولاتىنداردىڭ سانى ءوسىپ كەتەدى ەكەن.
ياعني، ۇلاسپالى سيپاتقا يە بولادى. قازاقتىڭ «جاقسىلىقتى اسىرىپ، جاماندىقتى جاسىرۋدى» ومىرلىك ۇستانىم قىلۋى سودان بولسا كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قاندايدا ءبىر جامان قىلىق، قاتىگەزدىك، قىلمىس تۋرالى ءجيى ايتىلسا، سولاردى جاسايتىنداردىڭ قاتارى دا وسە تۇسەدى. دەمەك، الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تاراپ جاتقان «ەرمەكتى» ءبىرىنشى كەزەكتە وسى «ۆەرتەر سيندرومى» تۇرعىسىنان قاراستىرعان ءجون.
ءيا، الدىمەن ۆكونتاكتە جەلىسىندە ولىمگە يتەرمەلەيتىن كونتەنت بار ەكەنىن رەسەيلىكتەر ايتقان. وتكەن جىلى رەسەي ماسس- مەدياسى 2015 -جىلدىڭ قاراشاسى مەن 2016 -جىلدىڭ ءساۋىرى ارالىعىندا رەسەيدە 130 ءجاسوسپىرىمنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتايتىن توپتاردىڭ كەسىرىنەن وزدەرىنە قول سالعانىن جازعان ەدى. ءبىراق ول كەزدە بۇل اقپارات تۋرالى ءبىزدىڭ ەلدە ايتىلمادى. تەك ءىشىنارا كەيبىر ماماندار الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ قاۋىپتى ەكەندىگىن العا تارتقان. ال بيىل...
بيىلعى اڭگىمە اقپاننان باستالدى. الدىمەن قىرعىزستاندا الەۋمەتتىك جەلىلەردە «سيني كيت»، «تيحي دوم» ءتارىزدى ويىنداردى ويناپ، وزدەرىنە قول جۇمساماق بولعانداردىڭ كوبەيىپ كەتكەنى تۋرالى ايتىلدى. ىلە-شالا بۇل اڭگىمە قازاقستاندا جايىلدى. ءبىرقاتار تەلەارنالار، ءىرى سايتتار اقپارات تاراتتى، جاڭالىقتاردان كورسەتتى.
ودان سوڭ WhatsApp جەلىسىندە ءتۇرلى ديالوگتاردىڭ سكرينشوتتارى، فوتولار تاراي باستادى. YouTube جەلىسىندە دە بەينەجازبالار تولىپ ءجۇر. ءبىرىن- ءبىرى ساقتاندىرعان جۇرت. بالالاردىڭ تاعدىرىنا الاڭداعان كوپشىلىك. ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋعا ۇمتىلعان قاۋىم #يادەلفين نەمەسە #يانەكيت #نەبۋديمەنياۆ420 سياقتى ءتۇرلى حەشتەگتەر ارقىلى الەۋمەتتىك جەلىلەردە بەلسەندىلىك تانىتىپ جاتىر. قۇپتارلىق ءىس. الايدا الگى «ۆەرتەر سيندرومى» رەتىندە قاراساق، الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتايتىن توپتاردىڭ جارناماسىن تۇتاس ەل بولىپ جاساپ وتىرعان سياقتىمىز.
نۇرمۇحامەد بايعارايەۆ، ساياساتتانۋشى:
- سۋيتسيدتىڭ جاسوسىپىرىمدەر اراسىندا تاراۋى - ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن اسا قاۋىپتى ءارى ماڭىزدى ماسەلە. قاتەلەسپەسەم، دۇنيەجۇزى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە، 2014 -جىلى قازاقستان سۋيتسيد دەڭگەيى بويىنشا الەمدە 9-ورىندا ەدى. 2-3 جىلدا جاعداي كۇرت وزگەرە قويماعان شىعار.
12-13 پەن 16-17 جاس ارالىعى - بالا پسيحيكاسىنىڭ ءالى قالىپتاساتىن كەزەڭى، سول ءۇشىن ءجاسوسپىرىم ەموتسياعا بەرىلگىش، اشۋلانعىش كەلەدى. ءارى بارلىق دۇنيەنى تەز قابىلدايدى، قىزىعۋشىلىعى مول. ۆكونتاكتە جەلىسىن ەلىمىزدە، نەگىزىنەن، وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر كەڭىنەن قولدانادى. سايكەسىنشە، كەيبىر وقۋشىلاردىڭ ۆكونتاكتە ارقىلى تاراعان ويىندارعا قىزىعۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى بولار.
ەلىمىزدە وسى قاتەرمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ءبىراز امال جاسالدى. ماسەلەن، بىرنەشە جىل بۇرىن الماتى قالالىق اكىمدىگى گەرمانيانىڭ Tokio Hotel توبىنىڭ «مەدەۋدەگى» كونتسەرتىنە تىيىم سالدى. سەبەبى، بۇل توپ جاستاردىڭ دەپرەسسياعا تۇسۋىنە اسەر ەتەتىن اندەر ايتاتىن.
الايدا باق سۋيتسيد تۋرالى جاڭالىقتى قايتالاي بەرگەن سايىن، جاس وقىرمان نە كورەرمەن تاراپىنان وعان دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتا بەرۋى مۇمكىن.
ونى «ۆەرتەر سيندرومى» دەپ تە اتايدى. ماسەلەن، 1980 -جىلدارى اۆستريادا سۋيتسيد دەڭگەيى جوعارى بولدى. 1987 -جىلى رەلسكە ءوزىن-ءوزى تاستاپ، كوز جۇمعاندار جايلى حاباردى تاراتپاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. ناتيجەسىندە، 1 ايدان سوڭ ۆەنا مەتروسىندا ءوز ءومىرىن قياتىندار سانى 3 ەسە كەمىگەن.
جالپى، تراگەديالاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اتا-انا بالاسىنىڭ بوس ۋاقىتىن، كۇندەلىكتى جۇمىسىن، قانداي ءان تىڭدايتىنىن، قانداي سايتتىڭ قولدانۋشىسى ەكەنىن باقىلاپ، الگى «سيني كيت» سەكىلدى ويىننىڭ، جالپى سۋيتسيدتىك امالدىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن، بالانىڭ ءوز وتباسىنا ماڭىزدى ءارى قاجەت ەكەنىن اقىرىن ءتۇسىندىرۋى پارىز. بۇدان بولەك، وقۋشىلارعا مەكتەپ قابىرعاسىنان سىني كوزقاراس (كريتيچەسكوە مىشلەنيە) قابىلەتىن ۇيرەتسەك، ولاردىڭ بارلىق دۇنيەنى سالماقتاپ قابىلداۋ قابىلەتىن دامىتار ەدىك.
ءانۋار جانعوزين، استانا قالاسى ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى:
- وقۋشىلار اراسىندا الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ويىنداردىڭ كەڭ تارالۋىنا بايلانىستى ەلوردا مەكتەپتەرىندە تاربيە جۇمىستارىن كۇشەيتتىك. كۇنى كەشە مەكتەپ ديرەكتورلارىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارلارى مەن پسيحولوگتاردى جيناپ، جۇمىستىڭ قانداي باعىتتارىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ جايىن جان- جاقتى تالقىلادىق.
قازىرگى تاڭدا جالپى ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمداردا اتا- انالارعا ارنالعان ارنايى ترەنينگتەر، دوڭگەلەك ۇستەل جيىندارىن ۇيىمداستىرۋ قولعا الىندى. وندا پسيحولوگتار بالامەن قالاي ءتىل تابىسۋ كەرەك، ونىڭ بويىنداعى قانداي وزگەرىستەرگە ەرەكشە دەن قويۋ قاجەتتىگىن تۇسىندىرەدى. بۇعان قوسا، وقۋشىلار اراسىندا «ءبىز ءومىردى تاڭدايمىز» اكسياسى ءوتىپ جاتىر. شارا باعدارلاماسىندا ءارتۇرلى قىزىقتى ويىندار، پىكىرتالاستار ارقىلى بالانىڭ ءومىر سۇرۋگە دەگەن ماحابباتىن وياتۋ، قارىم- قابىلەتىن شىڭداۋ، بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋگە دەن قويىلماق. البەتتە، بالالاردىڭ تاربيەسى ۇيدەگى تاربيەگە بايلانىستى.
سوندىقتان اتا- انالار بالاسىن باقىلاۋدا ۇستاپ، مەكتەپپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەگەنى ءجون. بالاسى قانداي الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانادى، تەلەفونىنا قانداي بوگدە ادامدار حابارلاساتىنىن دا ءبىلىپ وتىرعانى ابزال. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى بالا ومىرىنە ءقاۋىپ توندىرەتىن ءقايسىبىر ويىنداردىڭ كوبەيۋى ءبىزدى دە ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. سوندىقتان ەلوردالىق ءبىلىم باسقارماسى وقۋشىلاردىڭ قانداي الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلگەنى، وندا قانداي توپقا قوسىلعانىن انىقتاۋعا كىرىستى. بۇل تۋرالى انىقتاما جيناقتالعاننان كەيىن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا ەسەپ بەرەتىن بولامىز.
گۇلنار ساتەنوۆا، مەكتەپ ينسپەكتورى، پوليتسيا كاپيتانى:
- ستاتيستيكا بويىنشا كوبىنە 12-16 جاس ارالىعىنداعى جەتكىنشەكتەر پسيحيكالىق تۇرعىدان ءالسىز بولىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى قيتۇرقى ويىنداردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قۇرباندارى دا وسى جاس ارالىعىنداعى بالالار ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. نەگىزىنەن، اتا- اناسى جۇمىسباستى، ءوز ەركى وزىندەگى جاسوسپىرىمدەر وقىس وقيعالارعا بەيىم تۇرادى. ۇيىنە ايتپاي، جوعالىپ كەتەتىندەر دە وسىنداي بالالار. مىسالى، ماعان «بالام مەكتەپتەن ءالى كەلگەن جوق» دەپ حابارلاساتىن اتا- انالار كوپ. ولارعا «بالاڭىزدىڭ دوستارى كىم، كىممەن ءجۇرۋى مۇمكىن!» دەسەڭ، بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە قينالاتىندار بار. مىنە، كوردىڭىز بە، جۇمىسباستىلىعىمىز سونداي، بالامىزدىڭ قاسىندا جۇرگەن جاقىن دوستارىنان دا بەيحابارمىز. كوپتەگەن اتا- انالار بالامىزدىڭ كيىمى كوك، تاماعى توق بولسا بولدى دەپ ويلايدى.
شىنتۋايتىندا، بالامەن تەڭدەي كورىپ سىرلاسۋ، كوزقاراسىمەن ءبولىسۋ، تالاپ- تىلەگىنە قۇلاق اسۋ سەكىلدى باستى نارسەلەر جەتپەي جاتىر بىزدە. وتكەندە ءبىزدىڭ مەكتەپتە وقۋشىلارعا سمارتفون ەمەس، قالتافونداردىڭ بۇرىنعى پەرنەلى نۇسقاسىن ۇستاتۋ جونىندەگى ماسەلە كوتەردىك. ءبىر جاعىنان بالالار ساباق وقيمىن دەپ، ويىنعا الاڭدامايدى. ەكىنشى جاعىنان قاۋىپسىزدىگىنە دە جاقسى دەپ ويلادىق.
ءبىر قىزىعى، بۇعان وقۋشىلار ەمەس، اتا- انالاردىڭ وزدەرى قارسى شىقتى. مەيلى، قىمبات تەلەفوندار ۇستاتسىن- اق، ءبىراق بالانىڭ تەلەفونىنا ءبىر ءسات كوز تاستاپ وتىرعان ارتىقتىق ەتپەيدى. جەتكىنشەكتەردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ جەتەگىندە كەتۋى بالاعا دەگەن باقىلاۋدىڭ بوس كەتكەندىگىنەن ەكەنى ءسوزسىز.
ينابات بالتاباي، مەكتەپ پسيحولوگى:
- بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتىندە «پالەنباي بالا وزىنە- ءوزى قول جۇمساپتى» دەپ اشىق ايتىلىپ، جازىلىپ جاتىر. پسيحولوگ رەتىندە ايتارىم، مۇنداي تەرىس اقپاراتتىڭ ءبارىن ءالى جەتىلە قويماعان بالا ساناسى كەرى قابىلداپ الادى. ويتكەنى جەتكىنشەكتەردىڭ ويلاۋ دەڭگەيى، ورەسى مەن تانىمى تىم نازىك. ولارعا ءتىپتى بىردەڭەنى جاساما دەسەڭ، كەرىسىنشە، سول ىسكە قىزىعۋشىلىق تانىتۋى مۇمكىن. جالپى، ءاربىر اتا- انا بالانى جاستايىنان قىزىعاتىن سالاسىنا قاراي بەيىمدەپ، جول كورسەتىپ، باعىت- باعدار سىلتەپ وتىرۋى قاجەت.
ەڭ باستىسى، جەتكىنشەكتەردىڭ بوس سەندەلىپ جۇرۋىنە جول بەرمەۋ كەرەك. بەلگىلى ءبىر مىندەتتى موينىنا جۇكتەپ، وعان جاۋاپتى بولۋعا، باستاعان ءىسىن اياقتاۋعا ۇيرەتۋىمىز كەرەك. مەكتەپ جاسىنداعى بالانىڭ جىگەرىن قۇم ەتىپ ۇنەمى ۇرسۋ، «قولىڭنان ەشتەڭە كەلمەيدى» دەپ جابىرلەۋ جاقسىلىققا اپارمايدى. ۇنەمى ۇرىس ەستىگەن بالانىڭ بويىندا «مەن جامانمىن» دەگەن وي بوي كوتەرىپ، بۇل اينالىپ كەلگەندە، رۋحاني السىزدىككە ۇشىراتادى. وقىس وقيعالارعا دۋشار بولاتىنداردىڭ كوبى وسىنداي وزىمەن- ءوزى كۇرەسە المايتىن جەتكىنشەكتەر. سوندىقتان اتا- انالار بالاسىمەن ءاردايىم سويلەسىپ، وي- پىكىر الماسىپ، سىرلاسىپ وتىرۋ كەرەك. اتا- اناسىنىڭ جىلى الاقانىن كورىپ وسكەن بالا دالادان مەيىرىم مەن جىلۋلىق ىزدەمەيتىنىن اركىم ەستە ۇستاعان دۇرىس.
ەرلان وسپان، اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مامانى:
- بۇل ماسەلە بويىنشا IT- مامانى تۇرعىسىنان پىكىر ءبىلدىرۋ قانشالىقتى دۇرىس ەكەنىن بىلمەيمىن. ءبىراق وسى وقيعادا «ينتەرنەت، سمارتفون، الەۋمەتتىك جەلى» دەگەن نىساندار اتالعاننان كەيىن ءارى اكە بولعاننان سوڭ - بىردەڭە ايتۋعا قۇقىمدى سەزىپ تۇرمىن. ءبىرىنشى، IT- مامانى تۇرعىسىنان ايتسام. بىلەسىز بە، ينتەرنەتتى ەگەر تازا ءوزىن الساق، تەلەفون، الدە پوشتا كەپتەرى سياقتى كوممۋنيكاتسيالىق قۇرال عانا. ول - بەيسانالى، ماقساتتارى مەن مۇددەلەرى جوق. ونى ماقساتتارى مەن مۇددەسىنە جاراتاتىن ادام. ەندەشە، قوعامنىڭ ۇجىمدىق- ۇيەلمەندىك ومىرىندەگى ءبىر كورىنىستە قىلاڭ بەرگەنىنە بولا، تاربيەنى ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىكتەن كورۋ دۇرىس ەمەس. بۇل دەپۋتات نەحوروشەۆ ايتقان سياقتى، «ءىش وتۋمەن - قوعامدىق اجەتحانالاردى جابۋ ارقىلى كۇرەسۋ سياقتى قيسىنسىز». كەڭەس كەزەڭىن ەسكە الساق، دالىرەگى، سول كەزدى ەسكە الاتىنداردىڭ اڭگىمەلەرىنە نازار اۋدارساق.
مىسالى، راديوبۇزاقىلىق دەگەن كورىنىس بولدى. ول بىلاي: كۇنۇزاققا جارقىن كەلەشەكتى، باقىتتى بۇگىندى سامپىلداپ جاتقان راديو كەنەت بىجىلداپ كەتەدى دە، «اكەم دە جوق، شەشەم دە جوق، ۇرلىقپەنەن قارنىم توق!» دەگەن «شپانالاردىڭ» ءانى باستالىپ كەتەدى.
«ماياك» راديوسىن تىڭدايمىن دەپ، راديونى قوتارىپ وتىرعان ادام كەنەت «ماسكۇنەمنىڭ مونولوگىنا» تاپ بولادى. قىسقاتولقىندى دياپازونداعى وسىنداي بۇزاقىلىققا ول كەزدە دە اتا- انالار، جالپى قوعام، «بالامىز بۇزىلدى» دەپ كىنا تاققان. الايدا قانقۇيلى ك گ ب- نىڭ ءوزى بۇزاقىلاردى قۇرىقتاعانى بولماسا، راديوبايلانىستى جاپتىرىپ، نە كەستىرىپ كورگەن ەمەس. سەبەبى، ماسەلەنىڭ كىلتيپانى - تاربيەدە ەكەنىن بارلىعى تۇسىنەتىن.
كريميناليستەر اراسىندا قىزىق ساۋال، ويتولعاۋ بار. ولار، كادىمگى پىشاق - ادامعا كومەكشى بولدى ما، الدە سور بوپ جابىستى ما دەگەن وي قاۋزايدى. سىزدەر قالاي ويلايسىزدار؟ ءارى پىشاقتىڭ كىناسى جالپى بولۋى مۇمكىن بە؟ ينتەرنەت تە سول. «كيت» وقيعاسىنا شىنتۋايتىندا، ينتەرنەتتىڭ ەش قاتىسى جوق. ءتۇرلى پيعىلدى سەكتالار، جارتىلاي سەكتالار، ءوزىنىڭ سەكتا ەكەنىن بىلمەيتىن سەكتالار، ەكسترەمالدىق سيپاتتاعى ادامدار مەن توپتار ءالىمساقتان بولعان. ءجاسوسپىرىمنىڭ ەرەكشەلىككە قۇشتارلىعى، ءوزىن باۋىرلاستار ساقيناسىندا سەزىنۋگە ۇمتىلۋى - تابيعاتتىڭ زاڭى. وكىنىشكە قاراي، كەيبىرەۋلەر وسىنداي كەزەڭىندە «كيت» سياقتىلارمەن ءساتسىز كەزدەستى. بارى وسى. ەندى اتا- انا رەتىندە نە دەۋگە بولادى؟ حاكىم اباي اكەسىنە كەلىپ: «اكە، مەن سەنەن وتە تۋدىم!» دەگەن ەكەن عوي. «جوق» دەپتى سوندا قۇنانباي. «نەگە؟» دەگەن ابايعا اكەسى: «ال، سەن مىقتى بولساڭ، وزىڭنەن اسىرىپ ۇل تۋدىر» دەگەن ەكەن. ەندەشە، تاربيە تۋرالى نۇسقاۋ بەرگەنىم ارتىق بولار. ايتەۋىر بابالاردىڭ ىسىنە كوز سالسام، ولار تەك - پاراساتتى عانا ۇيرەتىپتى عوي. «ۇرلاما!» دەپ جەكىمەگەن، «جاقىنىڭنىڭ اقىسىن جەۋگە قالاي ءداتىڭ بارادى!» دەپ ۇيالتقان. وندايدان وسى كۇنگىدەي تاماشا ازاماتتار ءوسىپ- ونگەن. سەريالدىڭ ۇياتتى جەرىندە كوزىن الاقانمەن جاۋىپ، وسىنداي ەلەڭ- الاڭ كەزدەردى ينتەرنەتىن شەكتەپ، قاداعالاعاننان بىردەڭە ۇتامىز دەپ ويلامايمىن. سانا بەرە الماساق، بۇل ينتەرنەتتەن ءتىرى الىپ قالعان بالامىز ەرتەڭ ءبارىبىر قۇدىقتىڭ باسىندا وتىرىپ شولدەن ولەدى. بىلامىققا ءتىسىن سىندىرىپ، جاستىقتان كوزى كوگەرىپ جۇرەدى. «بالا بەرسەڭ - سانا بەر» دەمەۋشى مە ەدى؟ توقەتەرى، بالاپاندارىمىزعا ەتنوپەداگوگيكالىق ادىستەرمەن، ينسترۋكتسيالىق تاربيە ەمەس، جالپى باعىتتى جاقسىلاپ تۇرىپ ءبىر كورسەتە بىلەيىك.
سادىق شەرىمبەك، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك مامانى:
- بۇل وقيعالاردى Cyberbullicide تۇسىنىگىنىڭ ىشىنە جاتقىزامىز. بۇل - تەلەكوممۋنيكاتسيا قۇرالدارى ارقىلى بەلگىلى ءبىر ادامدى نەمەسە ادامدار توبىن ءارتۇرلى زياندى نارسەلەرگە يتەرمەلەۋ، ۋاعىزداۋ، قورقىتىپ- ۇركىتۋ، زيان كەلتىرۋ. مۇنداي وقيعالار ينتەرنەتكە جاسوسپىرىمدەر بەلسەندى شىعا باستاعالى بەرى جالعاسىپ كەلەدى. تەك الەۋمەتتىك جەلىلەر عانا ەمەس، چاتتار، ۆيدەوبلوگتار، ۆەبسايتتار دا بۇل فۋنكتسيانى اتقارۋعا قاۋقارلى.
«كوك كيت» ماسەلەسىن تەحنيكالىق تۇرعىدان الىپ قارايتىن بولساق، جاي عانا IP ادرەستىڭ ءوزى ول بالا جايىنداعى تولىق اقپاراتتى ءبىلىپ الۋعا جەتكىلىكسىز. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى تاڭدا كەز كەلگەن پروۆايدەرلەردىڭ IP مەكەنجايلارى ديناميكالىق فورماتقا كوشكەندىكتەن، قاراپايىم قولدانۋشى ول مەكەندى بىلگەن كۇننىڭ وزىندە ول ارقىلى ونىڭ تۇرعان جەرىن تابا قويۋى ەكىتالاي. تۇرعان قالاسىن تابۋى مۇمكىن.
ءبىراق تۇرعان ءۇيى مەن وتباسى جاعدايىن بىلە المايدى. سوندىقتان بۇل جەرگە الگى زۇلىمدىق قالاۋشى توپتار ءۇشىن الەۋمەتتىك ينجەنەريا سالاسى كومەككە كەلە قويادى. الەۋمەتتىك ينجەنەريا - بەلگىلى ءبىر اقپاراتقا تەحنيكانىڭ مۇمكىندىگىنسىز-اق، جەكە تۇلعانىڭ وزىمەن بايلانىسا وتىرىپ، ءوزى قالاماعان كۇيدە قول جەتكىزۋ. ەندەشە، الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاس بالالاردىڭ ادرەستەرىن، وتباسىلىق جاعدايلارىن ءبىلىپ، سول ارقىلى قورقىتىپ وتىرعانداردى ءبىز جاي عانا ەرىككەن قولدانۋشى دەپ قاراستىرۋىمىز قىپ- قىزىل ابسۋرد بولار ەدى.
ياعني، جەكە اڭگىمەلەر اراسىندا، ياكي بولماسا جەلىدەگى الگى جاس بالانىڭ جەلىدەگى دوستارىن بوپسالاۋ نەمەسە باستاپقىدا جاس بالانىڭ وزىنەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اقپاراتتاردى سۇراپ الۋ ارقىلى ونداي جاعدايلاردى تۋدىرۋ مۇمكىندىگى ابدەن زور.
جالپى، ءبىز قازىر ءوزىمىزدىڭ ەگومىزدىڭ اسەرىنەن كوپتەگەن جەكە اقپاراتتاردى ينتەرنەتتە اشىق جاريالاپ جاتىرمىز. البەتتە، ءدال قازىر بىزگە كەلىپ جاتقان اقپاراتتار تەك سوڭعى فازاسى بولعاندىقتان، وعان دەيىنگى ديالوگ قانداي بولعانىنان كوپشىلىگىمىزدىڭ حابارىمىز جوق. ەگەر بۇل الەۋمەتتىك ينجەنەريا بولماعان كۇننىڭ وزىندە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ بۇزىلعانىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلدەگى بەلگىلى مەملەكەتتىك قۇپيالاردىڭ ءبىرى - مەديتسينالىق پورتالداردىڭ اككاۋنتتارىن ينتەرنەتتەن تاۋىپ الۋىڭىزعا بولادى. سايكەسىنشە، ول پورتال بويىنشا بالانىڭ اتى- ءجونىن تەرسەڭىز بولعانى، سول مەزەت ونىڭ مەديتسينالىق كارتاسىندا جازىلعان مەكەنجاي انىقتاماسى، وتباسىلىق جاعدايى، ناۋقاس ءتۇرى مەن اۋىرعان ۋاقىتى تۋرالى بارلىق اقپاراتتى كوز الدىڭىزعا شىعارىپ بەرەدى.
دەمەك، ولاردىڭ ايتىپ وتىرعان «كۋراتورلارىنىڭ» بۇل تۇرعىدا بىلىق جاساعان بولۋلارى ابدەن مۇمكىن. اينالىپ كەلگەندە، ونلاينداعى قوقان- لوقىلارداعى جەكە اقپاراتتاردىڭ كورىنىس تاپقان كەزدەرى راس بولاتىن بولسا، وندا بۇل ماسەلەگە جاي عانا ونلاين ويىن دەپ قاراۋعا مۇلدەم بولمايدى.
سايكەسىنشە، قۇزىرلى ورگاندار بۇل ماسەلەمەن كاسىبي تۇرعىدا اينالىسۋلارى كەرەك. البەتتە، كەز كەلگەن اتا- انانىڭ تەحنيكالىق ءھام اقپاراتتىق تۇرعىدان بالاسىنان ساۋاتتىراق بولۋى - انا- انانىڭ بۇگىنگى نەگىزگى پارىزدارىنان بىرىنە اينالىپ وتىر. وعان بەيجاي قاراۋ ودان كەيىنگى ناتيجەسى جانتۇرشىگەرلىك ماسەلەلەردى الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن.
ءتۇيىن:
قىسقاسى، الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ الەگى از بولماي تۇر. الايدا ەلىمىزدەگى سۋيتسيد ماسەلەسى تەك ينتەرنەتكە عانا بايلانىستى دەۋگە كەلمەيدى. بۇل قاسىرەتتىڭ ناقتى سەبەپتەرى، وعان اسەر ەتۋشى فاكتورلار تولىق زەرتتەلمەگەن. سۋيتسيد ماسەلەسى تەك پسيحولوگتار عانا قاۋزايتىن تاقىرىپ ەمەس. الەۋمەت تانۋشىلار مەن مادەنيەتتانۋشىلار دا بۇل ماسەلەنىڭ تامىرى قايدا جاتقانىن انىقتاۋعا اتسالىسۋى ءتيىس. ايتپەسە، جاسوسپىرىمدەر سۋيتسيدىنىڭ سەبەپتەرىن بىردە ينتەرنەتتەن، بىردە ۇ ب ت- دان، بىردە وزگە ءبىر ماسەلەدەن ىزدەپ، ءار ءشوپتىڭ باسىن ءبىر شالىپ جۇرە بەرەتىن بولامىز.
امانگەلدى قۇرمەت ۇلى، قىمبات توقتامۇرات
«ايقىن» گازەتى