ايتپەسە جەر بەتىندە سىناق بولىپ، ۇلكەن بۇزىقتىق ورنايدى» [1].
حاتيم ءال- اسام دەگەن عالىم بىلاي دەگەن: «اسىققان - شايتاننىڭ ءىسى. تەك بەس جاعدايدا اسىعۋ - كەلگەن قوناققا اس بەرۋدە، ءمايىتتى اتتاندىرۋدا، باليعاتقا تولعان قىز بالانى ۇزاتۋدا، قارىزدى قايتارۋدا، ىستەلىنگەن كۇناعا تاۋبە جاساۋدا اسىعۋ - پايعامباردىڭ (س. ع. س. ) سۇننەتىنەن» .
ءتۇپ نەگىزى مۇسىلماندىقتان تۋىندايتىن ەجەلگى قازاق ءداستۇرى بويىنشا دا بوي جەتىپ تۇرعان قىزدى دەر كەزىندە تەڭىنە قوساتىن بولعان. بويجەتكەندى كامەلەتكە جەتكەن شاعىندا تەڭىنە قوسپاسا، كەيىن وڭ جاقتا وتىرىپ قالىپ، ەكىنشى ايەلدىككە بەرۋگە ءماجبۇر بولۋدان قورىققان. سوندىقتان دا «تۇزدى كوپ ساقتاما - سۋ بولار، قىزدى كوپ ساقتاما - كۇڭ بولار» دەگەن ءسوز قالعان.
العاشقى تولقىن مۇسىلماندارى قىزىنا لايىقتى جار تاڭداۋدا ەڭ ءبىرىنشى ونىڭ تاقۋالىعىنا قاراعان. وعان مىناداي مىسال بار. ساحابالاردان كەيىن ومىرگە كەلگەن مۇسىلمانداردىڭ العاشقى تولقىنى - ءتابيعين- ءىزباسارلار توبىنىڭ كورنەكتى وكىلى، عۇلاما ساعيد يبن ءال- ءمۋسايابتىڭ قىزىن سول كەزدەگى مۇسىلمان مەملەكەتىنىڭ حاليفاسى ابدۋلمالىك يبن مارۋاننىڭ ۇلى، تاق مۇراگەرى ۋاليدكە ايتتىرعاندا، وعان بەرمەيدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ قىزىن ءوزىنىڭ ءابۋ ۋادا دەگەن كەدەي شاكىرتىنە قوسادى. ۇزەڭگىلەس جولداستارى ساعيدتان ءامىرشىنىڭ ۇلىنا بەرمەگەن قىزىن پاقىر شاكىرتكە بەرۋىنىڭ سىرىن تاڭدانا سۇراعاندا، ول: «قىزىم - موينىمداعى اماناتىم. مەن ونىڭ مۇددەسى ءۇشىن سولاي ىستەدىم» ، - دەپ جاۋاپ بەرەدى. «سوندا ونىڭ مۇددەسى قانداي ەدى؟ » ، - دەپ سۇراعاندا، ول: «سول ۋمايا اۋلەتىنىڭ سارايىنا كىرگەندە، قىزىمنىڭ جاعدايى نە بولار ەدى دەپ ويلايسىڭدار؟ وندا ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانىپ، بيىك تاقتا وتىرار ەدى. جان- جاعىندا قىزمەتشىلەر مەن مالايلار، كۇڭدەر مەن كانيزاكتار وعان تىك تۇرىپ قىزمەت ەتىپ تۇرار ەدى. كەيىن كۇيەۋى اكەسىنىڭ ورنىن باسقاندا حاليفانىڭ جۇبايى بولىپ شىعا كەلەر ەدى. سوندا ول ءوزىنىڭ ۇلىق ءامىرشىنىڭ جۇبايى ەكەندىگىن ۇعىنار ەدى. قالاي ويلايسىڭدار، سول ۋاقىتتا ونىڭ ءدىنى قايدا قالادى؟ !» .
جاقسى جار تۋرالى قيسسا
يبراھيم پايعامباردىڭ (ع. س. ) ايەلى اجاردى ۇلى يسمايلمەن بىرگە مەككە ماڭىنا اپارىپ تاستاعاننان بەرى ءبىراز جىلدار وتەدى. يسمايل كوشپەلى اراب تايپالارىنىڭ ورتاسىندا ەر جەتەدى. جىگىتتىك شاققا جەتكەندە ۇيلەنەدى.
بىردە يسمايل (ع. س. ) ۇيدە جوقتا الىستان اكەسى يبراھيم (ع. س. ) كەلەدى. كەلىنىنەن ۇلىن سۇرايدى. ول: «ريزىق ىزدەپ كەتكەن» ، - دەيدى. سوسىن يبراھيم ودان تۇرمىس جاعدايلارى، تىرشىلىكتەرى تۋرالى سۇرايدى. يسمايلدىڭ ايەلى: «نەسىن سۇرايسىز؟ جاعدايىمىز قيىن، تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىن تارتۋداي- اق تارتىپ جاتىرمىز» ، - دەپ شاعىمدانادى. سوندا يبراھيم كەلىنىمەن قوش ايتىسىپ: «يسمايلعا سالەم ايت! ءۇيدىڭ بوساعاسىن اۋىستىرسىن» ، - دەپ ءجۇرىپ كەتەدى. كەشكە قاراي يسمايل ۇيىنە كەلەدى. «ۇيگە بىرەۋ كەلدى مە؟ » ، - دەپ سۇرايدى ول ايەلىنەن. ايەلى: «ءيا. ءبىر شال كەلدى. انانى- مىنانى سۇرادى. تۇرمىسىمىز تۋرالى سۇرادى. مەن جاعدايىمىزدىڭ ءماز ەمەس ەكەندىگىن ايتتىم» ، - دەپ باياندايدى. «ال، ول ماعان سالەم ايتپادى ما؟ » - دەپ سۇرايدى يسمايل. «ءيا، ايتپاقشى، ساعان مىنا ءۇيدىڭ بوساعاسىن وزگەرتسىن دەپ سالەم ايتتى» ، - دەيدى ايەلى.
سوندا يسمايل: «ە، ول مەنىڭ اكەم ەدى عوي. ول ماعان سەنەن اجىراسسىن دەپ تاپسىرىپتى. سەن وعان ۇناماپسىڭ. بار، ەلىڭە جەتىپ ال!» ، - دەپ ايەلىمەن اجىراسادى.
ارادا ءبىراز ۋاقىت وتەدى. يسمايل (ع. س. ) باسقا ءبىر ايەلگە ۇيلەنەدى. بىردە تاعى دا ۇلى ۇيدە جوقتا اكەسى يبراھيم (ع. س. ) كەلەدى. كەلسە ۇيدە كەلىنى عانا وتىر ەكەن. يبراھيم ودان بالاسىنىڭ قايدا ەكەندىگىن سۇرايدى. ايەلى: «ول ريزىق ىزدەپ كەتكەن» ، - دەيدى. سوسىن اتاسى كەلىنىنەن حال- جاعدايلارىن سۇرايدى. سوندا كەلىنى: «قۇدايعا شۇكىر، جاقسىمىز» ، - دەيدى. يبراھيم: «جەيتىن تاماقتارىڭ بار ما؟ » - دەپ سۇرايدى. كەلىنى: «بار تاماعىمىز - ەت» ، - دەيدى. «ىشەتىن سۋسىندارىڭ نە؟ » ، - دەپ سۇرايدى اتاسى. كەلىنى: «سۋسىنىمىز - قارا سۋ» ، - دەپ جاۋاپ بەرەدى. سوندا يبراھيم: «اللا سول ەت پەن سۋدىڭ بەرەكەسىن بەرسىن!» ، - دەپ باتا بەرەدى.
سوسىن: «يسمايلعا سالەم ايت! مىنا بوساعاسىن بەرىك ۇستاسىن» ، - دەيدى دە ءجۇرىپ كەتەدى. كەشكە قاراي تۇزدەن يسمايل ورالادى. ول ايەلىنەن: «ۇيگە بىرەۋ كەلدى مە؟ » ، - دەپ سۇرايدى. ايەلى: « ءيا، جىلى ءجۇزدى ءبىر قاريا كەلدى. ول سەن تۋرالى، تۇرمىسىمىز تۋرالى سۇرادى. مەن قۇدايعا شۇكىر دەپ جاۋاپ بەردىم» ، - دەيدى. «ماعان ەشقانداي سالەم ايتپادى ما؟ » ، - دەپ سۇرايدى يسمايل ايەلىنەن. «ءيا، مىنا ەسىگىنىڭ بوساعاسىن بەرىك ۇستاسىن دەپ سالەم ايتتى» ، - دەيدى ايەلى. سوندا يسمايل: «ول - مەنىڭ اكەم. ونىڭ ايتقان بوساعاسى - سەن. سەنى جاقسى ۇستا دەگەنى. ياعني، سەن ونىڭ كوڭىلىنەن شىعىپسىڭ» ، - دەگەن ەكەن.
fatua.kz