كولچاكتىڭ التىن قويماسى قازاقستاننان ىزدەستىرىلىپ جاتىر

استانا. قازاقپارات - وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ازامات سوعىسى كەزىندە اقتار قوزعالىسىنىڭ باسشىسى بولعان اتاقتى رەسەي ادميرالى الەكساندر كولچاكتىڭ التىنىن سولتۇستىك قازاقستاننان ىزدەۋشىلەر تابىلىپ جاتىر.

 بۇل تۋرالى «ايقىن» رەسپۋبليكالىق گازەتى بۇگىنگى سانىندا جازادى.

- كولچاك التىنىن ءبىز ايىرتاۋ اۋدانى ماڭايىنان ىزدەيمىز. بۇل اتاپ ايتقاندا، تاريحشىلار مەن بىزگە دەيىن ايماقتى اقتارعان ىزكەسۋشىلەردىڭ بولجامىنا سايكەس ناقتىلانىپ وتىر. بۇل ءبىر جاعىنان قازاقستاننىڭ تۋريزمىن دامىتۋ، ولكەتانۋ تاريحىن تەرەڭىرەك زەرتتەۋ ماقساتىندا دا ۇيىمداستىرىلىپ وتىر، - دەيدى «ەتنو اۋىل» جوباسىنىڭ اۆتورى كاسىپكەر، ولكەتانۋشى رومان گوسترەنكو.

تاريحشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ايىرتاۋ سەلوسىنىڭ ءاربىر تۇرعىنىنىڭ كولچاكتىڭ وسى ولكەدە جاسىرىنعان التىن قويماسىنا قاتىستى ءوز پىكىرى بار. ءبىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل قازىنا تابىلعان جوق.

- كولچاك ارمياسى قىزىل اسكەرلەردەن قاشىپ كەلە جاتىپ، 1919 -جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن پەتروپاۆلوۆسكىدە ايالداعان دەگەن دەرەك بار. ايىرتاۋ ماڭىنداعى ەن دالاعا كولچاك قانداي سەبەپپەن كەلدى، ول جاعى ءتىپتى ءمالىمسىز. ءبىراق ودان تەرگەۋشىلەر جاۋاپ العان كەزدە ادميرال ءوزىنىڭ ايىرتاۋ ولكەسىندە بولعانىن راستاعان. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا، كولچاك قازىناسىنىڭ جارتىسىن پەتروپاۆلوۆسك ماڭىنا جاسىرىپ، قىزىلدارعا قارسى شابۋىلدى وسى جەردەن باستاماق بولعان دەگەن دەرەك بار، - دەيدى «ەتنواۋىل» جوباسىنىڭ اۆتورى رومان گوسترەنكو.

 ايىرتاۋ مەن لوبانوۆا سەلوسى قاريالارىنىڭ سوزىنە قاراعاندا، اۋىل ماڭىنداعى كەيبىر قادا قاعىلعان جەرلەردىڭ ءبىرى كولچاكوۆسكي دەپ تە اتالادى. سوندىقتان التىن قويماسىن وسى توڭىرەكتەن ىزدەۋ كەرەك شىعار.

- بۇل ورايدا مەن اۋىل تۇرعىندارىمەن دە، كونەكوز قارتتارمەن دە اڭگىمەلەستىم. ولاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا جانە بىزگە جەتكەن دەرەكتەرگە سەنسەك، كولچاك ارمياسىنىڭ ساربازدارى اۋىر جاشىكتەردى كوتەرىپ الىپ كەلىپ، ءبىر جەرلەرگە جاسىرعان. مۇمكىن جەردى قازىپ، ورمان اراسىنا تىققان شىعار. مۇمكىن ءبىز التىن قويماسىن تاپپايتىن شىعارمىز. ءبىراق جۇمباق، تابيعاتى تاڭعاجايىپ جەرلەردى ارالاپ، تىلسىم دۇنيەنىڭ سىرىنا قانىعاتىنىمىز انىق، - دەيدى «ەتنواۋىل» جوباسىنىڭ اۆتورى.

 جاقىن ۋاقىتتاردا ولكەتانۋشى- تاريحشى تۋريستىك باعىت- باعداردىڭ قارجىلىق ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن استانالىق ينۆەستورلاردىڭ بىرىمەن كەزدەسپەك.

 ارينە، جوبا اۆتورىنىڭ ولكەتانۋ تاريحىن زەردەلەۋ ماقساتىندا جاساپ جاتقان جوباسى قۇپتاۋعا تۇرارلىق. جالپى، كولچاكتىڭ سولتۇستىك قازاقستان ايماعىنداعى جاسىرىنعان التىن قويماسى تۋرالى اڭگىمە ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بويى ايتىلىپ كەلەدى. كەيبىر بولجامدارعا قاراعاندا، 1919 -جىلى ادميرال كولچاكتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 500 توننا التىن ومبى قالاسىنان شىعىسقا قاراي جولعا شىققان. ءبىراق كولچاك ۇستالعاننان كەيىن ەشالون چەحوسلوۆاك كورپۋسىنا بەرىلگەن كورىنەدى. الايدا 1920 -جىلدىڭ اقپان ايىندا ەشالون كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاراماعىنا بەرىلگەن ساتتە التىننىڭ 200 تونناسى كەم بولىپ شىققان. بوس جاشىكتەردىڭ ورنىنا كىرپىش پەن تاستار تولتىرىلعانى ءمالىم بولعان.

 جالپى، كولچاكتىڭ التىن قويماسىنا قاتىستى اڭگىمە ءبىرازدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. اسىرەسە، «ادميرالدىڭ التىندارى سىبىردە جاتىر» دەگەن دەرەكتەن كەيىن نۋ ورماندى شارلاپ، بايكال ماڭايىن ىزدەۋ جۇمىستارى دا باستالعان. ءبىراق بايلىققا كەنەلگەن ەشكىم جوق.

 كولچاك ارمياسىندا قىزمەت ەتكەن اتامان اننەنكوۆتىڭ قازاقستان جەرىندە تىعۋلى جاتقان قازىناسى تۋرالى دا تولىققاندى جازىلدى. ءتىپتى تاۋ- تاستى قاشاپ «ءبىز ءالى ورالامىز» دەپ جازىپ كەتكەندەردىڭ ءۇمىتى زور بولعانىمەن، ولار بارعان جاعىنان قايتقان جوق. ءبىراق ادميرال كولچاك پەن اتامان اننەنكوۆتىڭ تىققان وراسان زور قازىنالارى تۋرالى اڭگىمەلەر تيەگى ءالى باسىلماي تۇر. ءبىراق بۇل بايلىق تاۋلى التايدا ما، جوق الدە، ءسىبىردىڭ نۋ ورماندارىندا ما، جوڭعار الاتاۋىنىڭ بوكتەرىندە جاتىر ما، ول جاعى ءالى بەيمالىم. وسكەمەندىك جەرگىلىكتى تاريحشى الەكساندر حارلاموۆتىڭ جازبالارىندا 1920 -جىلى اتامان اننەنكوۆ قاراماعىنداعى التى كازاكقا ءوز اسكەرىنىڭ ارحيۆىن، كيىم- كەشەكتەرى مەن قارۋ- جاراقتارى جانە التىن، كۇمىستەرىن تاۋ شاتقالىنا تىعۋ تۋرالى بۇيرىق بەرگەن دەگەن اڭىز بار. كەمىندە 60 ات سىياتىن تاۋ ۇڭگىرىنە قازىنانى تىعىپ، ونىڭ كىرەتىن جاعىن مينامەن قوپارىپ، تاۋ جوتالارىن قۇلاتىپ، بىتەپ كەتتى دەگەن بايلىق بۇگىن بار ما؟ تابىلا ما؟ جوق، مۇمكىن بولماي تۇر. ايتسە دە، ءافسانا ءالى ءۇمىت كۇيىندە بىزگە جەتىپ تۇرعانى شىندىق.