ونىڭ باتىس جاعالاۋىندا تەڭىزدەر تۋلاپ جاتسا، سولتۇستىك باتىس بولىگىن باسىنا بۇلت ۇيىرگەن قارلى شىڭدار قورشاپ جاتىر.
اسماتتىڭ بارلىق اۋماعىن ترپيكتىك جۋنگليلەر كومكەرگەن. اۋماقتان اعىپ وتەتىن وزەندەر مەن بۇلاقتارى بالىققا، ورماندارى جانۋارلار دۇنيەسىنە ونشا باي ەمەس. بۇل وڭىردە شامالى عانا قۇستار مەن جابايى شوشقا عانا كەزدەسەدى. ال اڭشىلىققا نەگىزىنەن ساداق قولدانىلادى.
اسماتتا قارۋ- جاراق جاساۋعا جارايتىن تاستار بولماعاندىقتان، ولار بيىك تاۋدىڭ بوكتەرىندە تۇراتىن تايپالاردان اۋىستىرىلىپ اكەلىنەدى. ال بالتا - وتباسىنىڭ ەڭ قۇندى ءارى قاۋتتىلىعىنىڭ بەلگىسى رەتىندە سانالادى. ءتىپتى ول ايەل الۋ ءۇشىن دە ەڭ جاقسى تولەم رەتىندە قاراستىرىلادى ەكەن.
اسماتتىقتار جاۋىز، اياۋسىز باسكەسەر حالىق. وزدەرىنىڭ قورعانسىز كورشىلەرىنە ۇنەمى شابۋىل جاساپ، قىرىپ- جويىپ وتىرادى. كەك الۋدان قورقىپ ساقتىق شارالارىن دا كوبەيتەدى. ونىڭ ءبىر مىسالى، ۇيلەرىن وزەندەرگە، بيىك قادا باستارىنا سالۋى. سۋ قايتقان كەزدە ونداي ۇيلەردىڭ ماڭايىنا دا بارۋ مۇمكىن بولماي قالادى. سەبەبى ول باتپاق ورتاسىندا قالىپ قويا بەرەدى. ال سۋ كوتەرىلگەن كەزدە دۇشپانىنان قورعانۋ ءۇشىن وزەنگە بىرنەشە اعاشتى كەسە- كولدەنەڭ شاۋىپ تاستاسا بولعانى، ودان ەشكىم وتە المايدى.
بۇل تۋراسىندا س. ەسداۋلەتوۆتىڭ اڭگىمەلەرىندە: "بۇلاردىڭ باسقا سۋدىڭ تارماقتانعان جەرلەرىنە كىشىگىرىم باقىلاۋ ورىندارىن سالادى، ول جاقىنداپ كەلە جاتقان جاۋ شابۋىلىن تۇراققا حابارلاۋ ءۇشىن قاجەت. ولار وسىنداي تۇراقسىماقتار ۇلكەن وزەندەردىڭ جاعاسىنا اۋىسقان. ءبىراق ۇيلەرىن ولار قازىردە دە قادا باستارىنا سالادى. ولاردىڭ بيكتىگى 5 مەترگە جەتەدى، ال كەيبىرەۋلەرىنىڭ بيىكتىگى سونشالىق، ادامدار اعاشتىڭ ۇشار باسىندا تۇراتىنداي كورىنەدى. بۇل دا قورعانۋ ماقساتىندا بولعان جاعداي.
اسماتتىقتار تۇراقتارىنىڭ ورتالىعىندا مادەنيەت ۇيىنە ۇقساس قوعامدىق جۇمىستارعا ارنالعان ورىن بار. بۇل جەردە ءار ءتۇرلى سالتاناتتار مەن سالتتار وتكىزىلىپ، قالقان مەن باراباندار ساقتالادى. بۇعان ەركەكتەر عانا كىرۋگە بولادى، ايەلدەرگە تەك ەرەكشە سالتاناتى جاعدايلاردا عانا كىرۋگە رۇقسات ەتىلگەن. سونداي- اق، بۇل ءۇي مەكتەپ قىزمەتىن دە اتقارادى. ءدال وسى جەردە جاستار وزدەرىنىڭ اتا تەكتەرىن ءبىلىپ، ۇلى باسكەسەرلەر جايلى ماعۇلمات الادى.
تاياۋ ۋاقىتتارعا دەيىن تاس ءداۋىرى جاعدايىندا، نەندەي ءبىر سىرتقى بايلانىستاردان ماقۇرىم ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن اسماتتىقتار، 50-جىلدارى الەمدى ءوزىنىڭ تاماشا ونەرىمەن تاڭ قالدىردى. ونىڭ ساحنالىق باستى تاقىرىبى باسكەسەرلىككە، اتا- بابالارى مەن قولباسشىلارىنا قۇرمەت كورسەتۋ سالتاناتىنا جانە ءار ءتۇرلى ءداستۇرلى جورالارعا نەگىزدەلگەن. مۇنىڭ بارلىعى قاراپايىم اعاشتان جاسالعان فورمالاردا بەينەلەنىپ، مانەرلى مۇسىندەرمەن كورسەتىلگەن"، - دەيدى.
اسماتتىقتار ەرتە زاماندا باس اۋلاۋعا شىعار ءار جورىعىنىڭ الدىندا سالتاناتتى جاعداي ۇيىمداستىرعان ەكەن. بۇل اتا- بابالارىن بەينەلەيتىن ارنايى قالقاندار مەن جاسلاىپ، سول قالقاندارعا ولاردىڭ ەسىمدەرى بەرىلەدى. اتالعان بەلگىلەر قالقاننىڭ باس جاعىنا ورنالاستىرىلادى. مۇنان باسقا قالقاندا تاعى ەكى نە ءۇش كەيىنگى وتكەن اۋلەتتەرىنىڭ سۋرەتتەرى بەينەلەنەدى. ءسويتىپ، ارعى اتالارىنىڭ بۇل ارۋاقتارى جاسالار جورىقتىڭ تابىستى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن كورىنەدى.
بىزگە جابايىلىقتىڭ كورىنىسى بولعانىمەن، ولار ءۇشىن ءومىردىڭ قايناپ جاتقان كورىنىسى، ءھام قىزۋ تىرشىلىگى. تاڭمەن تالاسىپ، تۇنمەن جارىسىپ قالىڭ جۋنگلي اراسىندا توپتاسىپ جۇرەتىن وسى ءبىر تايپالار شىن مانىسىندە وزىندىك تۇمسا تابيعاتپەن ۇندەسكەن ادام بولمىسىن كورسەتسە كەرەك. قاجەت دەسەڭىز، وزدەرى قۇرعان دىندەرى دە، ءداستۇرى دە بار. ءبىراق وركەنيەتتەن جىراقتا ءجۇرىپ، باعزى كورىنىستەن الشاقتامايدى.
جاڭا گۆەنيانىڭ اسماتى- ءوزىنىڭ تۇمسا تابيعاتىمەن قاتار، ۇرەي مەن قورقىنىش جايلاعان ۋىتتى ولكە. سونىمەن قاتار سۇستى مەكەننىڭ وزىنە ءتان باي ونەرى مەن شىعارماشىلىعى قانشا زامان وتسە دە، كەرەمەت تاڭداندىرىپ كەلەدى. ءبىراق، اسماتتىقتار اۋدانىن زەرتتەۋ ءالى كۇنگە دەيىن از زەرتتەلگەن. جۋنگليلەر اراسىنداعى وسىناۋ مەكەننىڭ قات- قاتپار قۇپياسى، ادازمات وركەنيەتىنىڭ كونە كورىنىسىن ەلەستەتىپ قانا قويماي، وزىندىك سارقىنشاق رەتىندە قالىپ قالا بەرمەك.
دايىنداعان: د. بالابەك ۇلى
«ايقىن»