ەكولوگيا ماسەلەسى: كولىككە قاعىلىپ قىرىلىپ جاتقان اڭداردى قۇتقارۋىمىز كەرەك
مىسال رەتىندە 245 شاقىرىمدىق اقىلى استانا - بۋراباي جولىن ايتۋعا بولادى. ءتورت جولاقتى جولدىڭ ەكى قاتار اۆتوباننىڭ جان جاعى جانە ورتاسى ارنايى تەمىردەن جاسالعان قورشاۋمەن بولىنگەن. ول كولىك سوعىلسا دەفورماتسيالانۋ ارقىلى سوققىنى وزىنە قابىلداپ، ءاۆتوموبيلدىڭ جولدان شىعىپ كەتۋىنە، اۋدارىلىپ قالۋىنا جول بەرمەيدى ءارى كەلەتىن زاقىمدى ازايتىپ، جۇرگىزۋشىنى قۇتقارىپ قالادى.
الايدا، بۇل قورشاۋ جەردەن بيىگىرەك قازىققا ورناتىلىپ، استى اشىق قالدىرىلعان. ياعني، شاعىن دەنەلى جانۋارلاردىڭ جولدىڭ ءجۇرىس بولىگىنە شىعىپ كەتۋىنە كەدەرگى بولا المايدى.
جانۋارلار جولعا نەگە شىعىپ كەتۋى مۇمكىن؟
ۇساق نەمەسە ءىرى اڭدار ءوزىنىڭ ارەالى اۋماعىندا وزىنە نەمەسە ۇرپاعىنا كەڭ اۋماقتى شارلاپ ازىق- تۇلىك ىزدەيدى، كوكتەمدە ۇرپاق ءوربىتۋ كەزىندە نەمەسە كۇزدە قىستايتىن جايلى جەر ىزدەگەندە قونىس اۋدارادى (ميگراتسيا) ، نەمەسە باسقا جەرلەردەن وزىنە جۇپ ىزدەيدى دەگەن سەكىلدى كوپتەگەن سەبەپتەرمەن ادامي فاكتوردىڭ جەمىسى - جولدى كەسىپ وتۋىنە تۋرا كەلەدى. ال بۇل ءجۇرىس كوبىنە تۇنگى نەمەسە تاڭعى الاگەۋىم مەزگىلدە بولاتىندىقتان جابايى اڭعا تونگەن ءقاۋىپ ەكى ەسە ارتادى. ويتكەنى، قورشاۋلى اۆتوباننىڭ استىنان وتكەن اڭ قورشاۋ كولەگەيلەپ تۇراتىندىقتان وزىنە اسا قاتتى جىلدامدىقپەن جاقىنداعان كولىكتى بايقاي المايدى. جۇرگىزۋشى دە اياق استىنان اتىپ شىعىپ، جولىن كەسىپ وتۋگە تىرىسقان اڭدى كورىپ قالۋعا بولماسا سوقپاي ءوتۋدىڭ الدىن الۋعا ارەكەت ەتۋىنە بەرىلەتىن ۋاقىتى دا وتە قىسقا. ءبارى قاس- قاعىم ساتتە بولادى.
ءبىز مىسال ەتكەن جولدا 2015 -جىلى تاۋلىگىنە جەتى مىڭ كولىك وتكەن، ال دەمالىس كۇندەرى ونىڭ سانى 10-12 مىڭعا شەيىن جەتكەن. ءبىر جىلدا كولىكتەر اعىنى 4,9 پايىزعا ارتقان. ياعني، كورسەتكىش جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. 2015 -جىلى بۇل اۆتوباندا 2,5 ميلليون كولىك قۇرالى ءجۇرىپ وتكەنىن ەسكەرسەك، بۇل اۆتوبان ادامدار ءومىرىن جەڭىلدەتكەنىمەن اڭدار ءۇشىن «ءولىم» جولىنا اينالىپ، ءىرىلى- ۇساقتى اڭداردىڭ سانىن ازايتىپ جاتقانىن كورۋگە بولادى.
وندا كولىك جىلدامدىعى 120 ك م/ساعاتقا دەيىن دەپ بەلگىلەنگەن. الايدا، سوڭعى شىققان كولىكتەر بۇدان الدەقايدا جوعارى جىلدامدىقپەن جۇرەدى.
ەندى بۇل جولدىڭ بويىندا قانداي اڭدار تۇراتىنىنا ءمان بەرسەك.
اقمولا وبلىسىندا سۇتقورەكتىلەردىڭ 55 ءتۇرى بار دەلىنەدى. بۇل جولدىڭ قورشاۋىنان دەنەسى ءىرى بۇلان ءوتىپ كەتە الماسى تۇسىنىكتى. الايدا، وبلىستاعى دالالى- ورماندى جەرلەردە قاسقىر، قابان، ءسىبىر مارالى، ەلىك، قويان، جانات، تۇلكى، قارساق، كۇزەن، بورسىق سەكىلدى شاعىن دەنەلى جانۋارلار بار. سوسىن، قويان مەن ەۋروپالىق كىرپى وتە كوپ كەزدەسەدى. اقكىسى (اققالا دەپ تە ايتىلادى، سۋسار تۇقىمداس كىشكەنە اڭ)، قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن سۋسار دا بار.
سوسىن وسى جاققا جەرسىنىپ كەتكەن ونداتر كوپ تارالعان. ولار دا كوكتەمدە تايازداعان كولدەردى تاستاپ شىعىپ باسقا سۋ قويمالارىنا كوشەدى. ياعني، ءباربىر جولدارعا شىعۋعا ءماجبۇر.
جولدىڭ بويىنداعى اقكول، بۇلاندى، ەڭبەكشىلدەر اۋداندارى ورماندى- توعايلى ولكە. ونداعى ءبىرقاتار اڭداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ اۋماقتارىنىڭ شەكارالارى وسى جولدىڭ ەكى بەتىندە قالىپ تۇر. ياعني، ورماننىڭ ورتاسىن جول ەكىگە بولەدى.
وبلىستىق تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە تابيعي رەسۋرستار باسقارماسىنىڭ باسشىسى رۋسلان اۋباكىروۆتىڭ ايتۋىنشا، 5 -جىل بۇرىن بۇلاندى اۋدانىنا رەسەيدەن 14 امەريكالىق بيزون اكەلىنىپتى. ولار ازىرگە قاماۋدا جارتىلاي تابيعي ورتادا وسىرىلۋدە. كەيىن جەرسىندىرىلىپ توعايلى اۋماققا تاراتىلسا، ولارعا دا ءقاۋىپ تونەدى.
سونىمەن قاتار، مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن، استانا اينالاسىنا اعاشتار ەگىلىپ، جاسىل بەلدەۋ جاسالدى، «استانا- بۋراباي» اۆتوبانى ەكى جاعى ورمان القابىنا اينالدىرىلدى. ءقازىردىڭ وزىندە بۇل ەككەن اعاشتار جايقالىپ ءوسىپ ورمانعا اينالىپ بارا جاتقانىن كورۋگە بولادى. ال، اڭدار وسى اۋماققا اۋىپ كەلىپ، جەرسىنە باستايدى. بۇل جانۋارلار ميگراتسياسىن تۋدىرادى. وڭىردە بۇرىن كەزىكپەيتىن جەرلەردە ەلىكتەر سيرەك بايقالا باستادى. قويان، كۇزەن، تۇلكى سانى بۇرىنعىدان ارتا تۇسكەن. تابيعي رەسۋرستار سانىنىڭ كوبەيۋى قۋانتادى. جالپى ءبىز كوتەرگەن ماسەلە بۇدان دا اۋقىمدى ەكەنىنە كۇمان جوق. ويتكەنى، ءدال وسىنداي جولدار قاتارىنا ەلىمىزدەگى استانا - تەمىرتاۋ، الماتى - قاپشاگاي، استانا - پاۆلودار جولدارى كىرەدى. ولاردىڭ دا قورشاۋى جانە كوپتەگەن سيپاتتارى دا ۇقساس. بۇل 7 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جول دەسەك، وندا ەلىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرسىن ساقتاپ قالۋ سالاسىندا تاعى دا ءبىر كۇردەلى ماسەلە تۋىنداعانىن كورەمىز.
وعان حالىقارالىق كولىك ءدالىزى - باتىس ەۋروپا- باتىس قىتاي جولىن دا قوسىڭىز.
جانۋارلاردى قورعاۋدىڭ قازىرگى امالى ول بەلگىلى ءبىر اۋماقتا قورىق قۇرىپ سول جەردە عانا جانۋارلاردى قورعاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى. الايدا، بۇل جەردە ادامي فاكتوردى الىپ تاستاي المايسىز. ويتكەنى، ادامدار مەكەندەيتىن اۋىلدار، قالالار اۋماعى نەمەسە سولاردىڭ اۋماعىنا كىرەتىن القاپتار، شابىندىقتارعا جانۋارلار بارا المايدى.
قازىرگى تاڭدا قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماماندارى قورىق، تابيعي پارك سەكىلدى شەكتەۋلى اۋماقتا اڭداردى قورشاپ تاستاۋدىڭ ءتيىمسىز دەپ سانايدى. ولار كەرىسىنشە بىرنەشە قورىق- مەكەندەردى ارنايى جانۋارلار ميگراتسياسىنا لايىقتالعان «جاسىل» دالىزدەرمەن جالعاستىرسا، ولاردىڭ ءوسىپ- ونۋىنە الدەقايدا ىڭعايلى ءارى جايلى بولاتىندىعىن ايتۋدا. ءتىپتى وسى جوبا قىتايدا سيرەپ كەتكەن پاندا - ايۋدىڭ سانىن كوبەيتۋ جولىندا قولعا الىنۋدا.
ادامداردىڭ سانى سوڭعى ءجۇزجىلدىقتا جەر بەتىندە كۇرت ءوستى. الايدا، ءبىز جانۋارلاردىڭ دە جەر بەتىندە بىزبەن قاتار الاڭسىز ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك جاساۋعا جاۋاپتىمىز. ويتكەنى، ءبىزدىڭ سالعان كەنتتەرىمىز، جولدارىمىز جانۋارلاردىڭ ميگراتسيا جولدارىن، تاماق ىزدەۋگە ارنالعان سۇرلەۋ- سوقپاقتارىنىڭ ۇستىنە تۇسەدى. ولاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى.
كولىك ماگيسترالدەرىندە كوپ قىرىلاتىن جانۋارلاردى قورعاپ قالۋ جولدارى بار. ءبىراق ءبىزدىڭ ءسوز ەتىپ وتىرعان جولىمىزدا جۇرگىزۋشىلەرگە ەسكەرتۋ بەلگىسى قويۋدىڭ پايداسى از. جىلدامدىقتى ازايتۋ تۋرالى ايتا دا المايسىز. ويتكەنى بۇل اسا جوعارى جىلدامدىققا ارنالعان اۆتوبان. وندا جىلدامدىقتى ازايتۋ كەرىسىنشە سالدارى اۋىر جول اپاتىنا سوقتىرۋى مۇمكىن.
كەي ەلدەردە جانۋارلاردى قورعاۋ ءۇشىن قورعالاتىن اڭدار ەنىپ كەتۋى مۇمكىن القاپتاردا ەگىن ورۋ ونىڭ شەتىنەن ەمەس ورتاسىنان باستالادى. ءسويتىپ، ەگىس القابىنا جاسىرىنعان اڭنىڭ ول جەردى تاستاپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرىلەدى. سونداي- اق، القاپ ورتالىعىنا ءتۇرلى جابدىقتار ىلىنەدى - ولار اڭدى ۇركىتەتىن سىلدىرماق، قۇبىرداعى شىنجىر، ءسال جەلدە داڭعىرلاعان دىبىس شىعاراتىن تەمىر قاڭىلتىردان جاسالعان قاراقشى. ەلىمىزدەگى جول بويلارىنا اڭدار ءجيى وتەتىن كول ماڭدارى، ورمانداردىڭ شەتتەرىنە وسى ءتاسىلدى قولدانۋعا بولادى، ءارى كوپ قارجىنى تالاپ ەتپەيدى.
تاعى ءبىر ەلدەردە استانا- بۋراباي سەكىلدى كولىك كوپ ءارى جىلدام جۇرەتىن جولداردا جابايى اڭداردىڭ ءقاۋىپسىز كەسىپ وتۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ەكودۋك - «جاسىل» كوپىرلەر سالىنادى. ولار جەرگىلىكتى جەردىڭ كەلبەتىن قايتالايتىنداي دارەجەدە، توپىراق قاباتى توسەلىپ، شوپتەر مەن سول جەردە وسەتىن اعاشتار ەگىلەدى. بىلاي قاراساڭ كوپىر ەكەنىن ايىرا دا المايسىڭ. وسىنداي شارا قولعا الىنسا، ارينە، جاقسى بولار ەدى. كەلەسى جىلى ەكسپو -2017 كورمەسىنە كەلەتىن شەتەلدىكتەر قازاقستاندىقتاردىڭ تابيعاتقا قامقورلىعىنىڭ ۇلگىسىن كورسە كوڭىلدەرىننەن شىعاتىنى ءسوزسىز. ايتپاقشى، حالىقارالىق كورمە بارىسىندا تۋريستەردىڭ بۋرابايدىڭ كورىكتى جەرلەرىن تاماشالاتۋ جايى دا باعدارلاماعا ەنگىزىلگەن. ەگەر ولار ءبىز ايتقان كەلەڭسىزدىككە كۋا بولىپ جاتسا، جايسىز اسەر الاتىنى انىق. ويتكەنى دامىعان ەلدەردە حالىقتىڭ ءال- اۋقاتى، قۇقىعى سەكىلدى ماڭىزدى ماسەلەلەر قاتارىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ، اڭداردىڭ قۇقىعى سەكىلدى ماسەلە دە تۇر.
كەي ەلدەردە قورشاعان ورتانى جانە تابيعي رەسۋرستاردى قورعاۋعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ماڭىز بەرىلگەن. جانۋارلاردى قورعاپ قالۋ ءبىرىنشى مىندەتكە جاتادى. جولداردا اڭداردىڭ كەزىگىپ قالۋى مۇمكىن ەكەندىگى ەسكەرلىپ بەلگى قويىلادى. بىزدە وبلىستىق، اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردا وسى تاجىريبە قولعا الىنۋى ءتيىس. ءتىپتى، كەي دامىعان ەلدە جۇرگىزۋشىگە جولعا جاقىن ماڭدا جۇرگەن جابايى جانۋاردىڭ بارلىعىن بىلدىرەتىن ينفراقىزىل داتچيكتەر دە قويىلادى ەكەن. بۇل دا بىزگە قولايلى تاسىلدەردىڭ ءبىرى. ءوزى قۇرىپ بارا جاتقان تۇرلەردى قورعاپ قالۋدا قارجى ۇنەمدەۋ ماسەلەسى تۇرماسا كەرەك. بىزدەن كەيىنگى ۇرپاققا ەكولوگيانى ساقتاپ، ولاردىڭ سان ءتۇرلى قالپىندا جەتكىزۋ - ءبىزدىڭ ازاماتتىق قوعامىمىزدىڭ پارىزى.
كولىك قاققان اڭدى ۆەتەرينار، بولماسا جانۋارلاردى قورعاۋ ۇيىمدارىنا جەتكىزۋ قاجەت. الايدا، ءبىزدىڭ قوعامدا وسىنداي ۇيىمداردىڭ بار نەمەسە جوق ەكەندىگىنەن حابارسىزبىز. جۇرگىزشىلەرگە وسىنداي مالىمەتتەر بەرىلسە، مۇمكىن كوپتەگەن جانۋارلارعا كومەك بەرىلىپ، ولاردى امان الىپ قالۋعا جاعداي تۋار. وسىنداي اقپاراتتى نەمەسە اڭداردى قۇتقارىپ، ەمدەپ جازىلىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن ماماندار تۋرالى اقپاراتتى الەمدىك باق- تان ۇدايى كەزدەستىرەمىز. نەگە وسى يگى شارانى ءبىزدىڭ قوعامعا ەنگىزبەسكە؟!.
جانىبەك امانگەلدى