قازاقتىڭ كۇيشى قىزدارى

نۇر- سۇلتان. قازاقپارات - قازاقتىڭ كۇيشى قىزدارى دەگەندە ەسىمىزگە اۋەلى دينا نۇرپەيىسوۆا تۇسەتىنى جاسىرىن ەمەس. ال دينا كۇيشىدەن باسقا دا كۇيشى قىزدار بار ەكەنىن ءبىرى بىلسە، ءبىرى بىلمەس.

ولاردىڭ قاتارىندا اقبيكەش، ۇلبولسىن، اققىز سىندى قازاقتىڭ كۇيشى قىزدارى بار. ولار تۋرالى دەرەكتەر تىم از. تەك عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ التى تومدىق شىعارمالار جيناعىندا ءبىراز مالىمەتتەر بەرىلگەن. ىشىندەگى ەڭ سۇبەلىسى احمەت قىزى اققىز تۋرالى مالىمەتتەردى بەرە كەتەيىك.

احمەت قىزى اققىز 1897 - جىلى قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋدانىندا، توقىراۋىن وزەنىنىڭ بويىندا ەسالى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلىپ، 1986 -جىلى توقسانعا قاراعان جاسىندا وسى اتا مەكەنىنەن توپىراق بۇيىردى. اققىزدىڭ اكەسى توبىقتى ىشىندەگى اقساق اتاسىنان تارايتىن قۇبىلتايدىڭ احمەتى دەگەن كىسى توقىراۋىن بويىنداعى مىڭدى ايداعان داۋلەتتى ادام بولىپتى.

داۋلەت تەگىن ادامعا بىتە مە، احمەت تە اعايىنعا اقىل- پاراساتىمەن جاققان، توڭىرەگىنە سىيلى ادام بولىپتى. اسىرەسە، ونەردى كيە تۇتىپ، ونەر ادامىن شاشىلىپ- توگىلىپ قارسى الادى ەكەن دە، توقا، دايراباي، ىقىلاس، ءاشىمتاي، قىزدار سياقتى كۇيشىلەردى احمەت باي جاز بولسا ەرۋلىكپەن ەلەپ، قىس بولسا سوعىمنان قالدىرمايتىن بولعان. اققىز بولسا، احمەت بايدىڭ توعىز قىزىنىڭ ەڭ كەنجەسى، اتانىڭ كۇشىن، انانىڭ ءسۇتىن سارىققان كەنجە بولعاندىقتان جاس كەزىنەن اتقا ءمىنىپ، بايگەگە شاۋىپ، ەركەكشورا بولىپ، ەركىن وسەدى. ونىڭ ءاۋ باستاعى شاقىرىپ قويعان اتى مۇگىلسىن ەكەن، ءبىر بەتىنەن قاقپاي وسىرگەن اكەسىنىڭ ىقىلاسىنا قاق توڭىرەگى اققىز اتاپ كەتەدى. جەلدەي ەركىن وسكەن قىز داۋلەسكەر كۇيشىلەردىڭ جانىندا بوپ، ونەرگە جاستايىنان دەن قويادى. بۇل ورايدا اققىزدىڭ ەڭ كوپ ءتالىم الىپ، الدىن كورگەن ۇستازى - ءاشىمتاي كۇيشى. ءاشىمتايدىڭ ايگىلى «قوڭىرقازىن» بۇگىنگى كۇنىمىزگە جەتكىزۋشىلەرىنىڭ ءبىرى وسى اققىز كۇيشى. ال اققىزدىڭ شاكىرتى ماعاۋيا ءحامزيننىڭ تارتۋىنداعى «قوڭىرقاز» كۇيىن ءداستۇرلى قازاق مۋزىكاسىنىڭ اسىل قازىناسى دەسە، اسىرە ءسوز بولمايدى.

احمەت قىزى اققىز ارقانىڭ كۇيشى ءداستۇرىن جاستايىنان قۇلاعىنا ءسىڭىرىپ، وعان ىنتىعا دەن قويىپ، بويجەتكەن كەزدە توڭىرەگىنە داۋلەسكەر دومبىراشىلىعىمەن تانىلادى. ەركە وسكەن مىنەزدى قىز ارقانىڭ بۇراۋ، تەرىس بۇراۋ، تەل بۇراۋ، شالىس بۇراۋ سياقتى قۇلاق كۇيلەرمەن تارتىلاتىن كۇيلەرىن ەركىن مەڭگەرىپ، ءوزى قاتارلى دومبىراشىلارمەن تىزە قوسىپ كۇي تارتىسقاندا ۇدايى ونەرىن اسىرىپ وتىرعان. تالاي رەت دودالى كۇي ايتىستارىنا دا تۇسكەن. ارينە، كۇيمەن ايتىسۋ ۇلكەن ونەردى قاجەت ەتەدى. مۇندايدا وزگەنىڭ كۇيىن كوپ ءبىلۋ ونى كەلىستىرىپ تارتۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى، جانىڭنان شىعارعان كۇيلەرمەن قارسىلاسىڭ مويىن وزدىرۋىڭ كەرەك. اققىزدىڭ ءوزى شىعارعان كۇيلەرىن كەزىندە قىزداربەك تورەباي ۇلى تىڭداپ باتاسىن بەرگەن.

احمەت قىزى اققىزدىڭ ونەرگە الاڭسىز بەرىلىپ، مۇڭسىز- قامسىز كەشكەن عۇمىرى مەيلىنشە كەلتە بولعان. 1917 - جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن جەلبۋاز ۇرانشىلدىق، ەلدى جىككە ءبولىپ قىرقىستىرعان تاپتىق كوزقاراس، ۇجىمداستىرۋ، كامپەسكەلەۋ سياقتى ساياسي الەۋمەتتىك شارالاردىڭ ءبىرى اۋقاتتى جانۇيالاردىڭ شاڭىراعىنا جالاڭ قىلىشتاي ۇيىرىلگەنى بەلگىلى. مۇنداي ناۋبەتتەن احمەت بايدىڭ دا وتباسى امان قالمايدى. قاتال زاماننىڭ نىساناسىنا ىلىنگەن ەڭ العاشقى 500 بايدىڭ ءبىرى رەتىندە قورلىق پەن زورلىقتىڭ نەبىر سوراقىلىعىن باستان كەشىپ، تاركىلەنەدى. سونسوڭ، كوپ كەشىكپەي- اق، رەپرەسسياعا ۇشىرايدى. قىز عۇمىرىندا كورگەن قىزىعى الدامشى تۇستەي عانا بولىپ، اتا جۇرتتا اھ ۇرىپ اققىز قالادى. مۇنان كەيىنگى كورگەن قورلىق، تارتقان ازاپتى ايتىپ تاۋىسىپ بولماس.

ەسىل بۇلا دارىن وسىلايشا جانباي جاتىپ سونگەندەي، ونبەي جاتىپ سولعانداي كۇي كەشەدى. قايران دومبىراعا قول سوزۋعا قورىققان جىلداردى باستان وتكەرەدى. ادام عانا ەمەس، ۇلتتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتاعان ونەر دە رەپرەسسياعا ۇشىرايدى. ايگىلى «زار قوسباساردى» دۇنيەگە اكەلگەن اۋىلداسى ءابدي رىسبەك ۇلى 1931 -جىلى تەك كۇي تارتقان ءۇشىن اتىلادى. ءدال سول جىلى «ناز قوسباساردىڭ» اۆتورى، بۋىنسىز كۇيشى ايدوستىڭ سەمبەگى اتىلادى. ونىڭ دا بار كىناسى - كۇي تارتقانى.

ءبىر كەزدەگى دومبىرانى جاستانىپ ۇيىقتايتىن اققىز، ەندى دومبىرا كورسە ۇرەيلەنىپ، زارەسى ۇشاتىن بولادى.

50-جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى، رەپرەسسيا قۇربانى بولعان ساكەن سەيفۋللين اقتالادى. اققىز كۇيشى سودان كەيىن عانا دومبىراسىمەن قايتا تابىسادى. اققىزدىڭ بىزگە جەتكەن «جەتىم قىز»، «قوسباسار»، «قايران ەلىم»، «مۇڭدى قىز» كۇيلەرى كەشكەن عۇمىرىنىڭ وكىنىشى مەن وكسىگى ىسپەتتەس.

ارينە، بۇل قولدا بار دەرەكتەر عانا. اقسەلەۋ سەيدىمبەكتەن سوڭ اققىز كۇيشى تۋرالى 2007 - جىلى بولات تاكىشيەۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن «اققىز» كىتابى جارىققا شىقتى. ول جەردە كۇيشىنىڭ ومىربايانىمەن قوسا ۇرپاقتارىنىڭ ەستەلىكتەرى، بىرنەشە فوتودەرەكتەر بەرىلگەن. ايتپاقشى، اققىز كۇيشىنىڭ شاكىرتتەرى دە جوق ەمەس. اققىزدىڭ الدىنا وتىرىپ، ساۋساعىنا ساۋساعىن شۋدا جىپپەن ماتاستىرىپ، دومبىرا ۇيرەنگەن كۇيشى - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءارتىسى ماعاۋيا حامزين. ال ماعاۋيانىڭ ونداعان شاكىرتى كۇيشىلىكتى ومىرلىك مۇرات تۇتىپ، بۇل كۇندەرى ورتامىزدا ءجۇر. رۋحاني ساباقتاستىق دەگەن وسى بولسا كەرەك.