ايتىس. اسپانبەك. التىن دومبىرا
كۇزدىڭ العاشقى ايلارىنىڭ بىرىندە الماتىدا وتكەن «ازاتتىقتىڭ اق تاڭى» اتتى ايتىستا باس بايگەنى جەڭىپ السا، تارازداعى قازاق حاندىعىنىڭ 550 -جىلدىعىنا ارنالعان ءدۇبىرلى سايىستا دا وق بويى وزىپ كەلدى. «التىن دومبىرا» بايگەسى - جىل بويى وتكىزىلگەن دودالاردىڭ قورىتىندىسى ىسپەتتەس شارا. سول قورىتىندى شارادا اسپانبەكتىڭ اتى تاعى وزدى. مۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ كەرەكۋلىك قارشاداي قارا بالانىڭ ونەرىنە ءتانتى بولماسقا امالىڭىز جوق. ونىڭ بويىنان قۇلاگەردىڭ شابىسىنداي جۇيرىكتىكتى، تەكتىلەردىڭ بولمىسىنداي بەكزادالىقتى، بەس عاسىر جىرلاپ كەتكەن جىراۋلىق ونەردىڭ ۇشقىنىن سەزىنگەندەي بولدىق.
1989 -جىلى 19 - اقپاندا پاۆلودار وبلىسى باياناۋىل اۋدانى باياناۋىل اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن جاس دارىن ايتىسقا ون ەكى جاسىنان باستاپ ارالاستى. كىپ- كىشكەنتاي بالانىڭ ايتىسقا شىعا سالىپ، تۇيدەك- تۇيدەك تىركەستەرمەن كەلەلى وي ايتۋى ايتىسسۇيەر اعايىندى ريزا قىلسا كەرەك. العاشقى اياق الىسىنان- اق جورعانىڭ جورعالىعى بىلىنبەي مە؟ بۇگىنگى ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز دە ايتىستىڭ بۇگىنگى جۇيرىگى تۋرالى بولماق. كەشەگى ايتىستا «التىن دومبىرا» داۋسىز ءوز يەسىن تاپتى. اسپانبەك شۇعاتايەۆ بۇل سىيلىققا لايىقتى ەمەس دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلعان جوق. ونىڭ سەبەبى، اقىننىڭ ەرەكشە ارىنىندا، بولەك دارىنىندا بولسا كەرەك.
ايتىستىڭ العاشقى كۇنى كەرەكۋدىڭ الماس قىلىشى شىمكەنتتىك قاليجان بىلداشپەن ءسوز سايىسىنا ءتۇستى. ءا دەگەننەن- اق، دومبىراسىن قاعىپ جىبەرىپ، تۇيدەكتەتە جونەلدى.
- ارقانىڭ التىن تاجىندەي،
ارقار ويناعان تاۋىمدا،
باياناۋىلدان كەپ تۇرمىن،
بۇقاردان قالعان تەكتى ۇلمىن.
ءماشھۇردىڭ ءيىسى تىلىمدە،
قاسقىردىڭ ءيىسى قانىمدا، - دەگەن ءسوز ساپتاسى جىراۋلىق پوەزيانىڭ بۇگىنگى ۇلگىسى ەمەس دەپ ايتا الامىز با؟
قازاقتىڭ ارعى- بەرگى تاريحىن سۇلۋ سوزبەن سۋرەتتەپ، كەستەلى ويمەن جەتكىزگەن ارىندى اقىننىڭ سوزدەرى كوپشىلىكتىڭ دە كوڭىلىنە ءدوپ ءتيىپ جاتتى. ايتىس تا الماس قىلىش سەكىلدى. اقىندار سوزبەن سەمسەرلەسپەسە، ايتىستىڭ ءمانى كەتپەي مە؟ اسپانبەكتىڭ ءتورت اياعىن تەڭ باسقان سوزدەرى، توپەگەن جاڭبىرداي توككەن ولەڭدەرى جيىلعان قاۋىمدى تەبىرەنتتى، كوپكە وي سالدى. ءاربىر ءسوزى الاتاۋدىڭ اقباس شىڭدارىنداي ورەلى بولدى. ويلى ءسوز ايتپاسا، اقىن: «اقىلى جوق قوعامدا، اقىندى تىڭدار جان بار ما؟ !» دەپ ءسوز قوزعاماس ەدى. «قازاقتىعىڭداي قادىرلە، ازاتتىعىڭنىڭ ءار كۇنىن» دەپ كوپكە وي سالادى.
«التىن دومبىرا» سايىسىنداعى قاراعاندىلىق ماقسات اقانوۆپەن جەكپە- جەگىندە دە ايرىقشا كەستەلى تىركەستەرىمەن ەستە قالدى. اسىرەسە، اسپانبەك اقىن بايان اۋىلىنان شىققان كىل مىقتىلاردىڭ ەسىمدەرىن سوزبەن تەرمەلەگەندە، كەلىسپەسكە امالىڭىز قالمايدى. اقىن:
- ەڭ ءبىرىنشى سۇلۋ جەر تۋعان جەرىم،
بولسا دا، كورمەگەنىم، بارماعانىم.
ەڭ ءبىرىنشى جىراۋىم بۇقار ەدى،
الدىندا يىلمەگەن حان- قارانىڭ،
ەڭ ءبىرىنشى فولكلور ءماشھۇر ءجۇسىپ،
ماڭعاز اۋليەسى عوي ماڭ دالانىڭ.
ەڭ ءبىرىنشى كينونىڭ كوشباسشىسى،
شاكەندەي شوق جۇلدىزعا تاڭ قالامىن.
ەڭ ءبىرىنشى رەجيسسەر جۇمات شانين،
تەاتردى كورەدى تاڭداعانىن.
ەڭ ءبىرىنشى تاريحشى الكەي ەدى،
قازىناسىن تاۋىپ بەرگەن تاۋ دالانىڭ.
ەڭ ءبىرىنشى عالىمىڭ ساتبايەۆ قوي،
مەن سونىڭ ءىزى بولىپ جالعانامىن، - دەيدى.
قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن اسىلدارى مەن دارىندارىن تۋدىرعان باياناۋىل ءوڭىرى سوڭعى جىلدارى ايتىستان جىراقتاپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنەن ءسوز قۋعان دارىندار ءجيى شىعادى. قىزىلوردا، وڭتۇستىك قازاقستان، الماتى وبلىسى اقتوبە ايماعى جىرشى- تەرمەشىلەرگە كەندە ەمەس. بۇل ايماقتار ايتىس اقىندارىنىڭ دا كوپ شوعىرلانعان ورداسى. ال سولتۇستىك وبلىستاردا ايتىسقا بەل بۋىپ، ءسوز سايىسىندا دارا شاۋىپ جۇرگەندەر نەكەن- ساياق. ءتىپتى جوق دەسەك تە بولادى. سول جوقتىڭ ورنىن تولتىرىپ، اسپانبەكتىڭ اتى اتالىپ جاتسا، باياناۋىلداي كيەلى وردانىڭ ءالى دە ونەردەن شەت قالماعانىن كورسەتسە كەرەك.
ءجۇرسىن ەرماننىڭ ول تۋرالى «قازاقتىڭ وسىنداي جاس، تالانتتى اقىندارىنىڭ شىعىپ كەلە جاتقانىنا قۋانامىن. كۇللى قازاقتىڭ ارعى- بەرگى تاريحىن جىرلاعاندا، كوزىڭە جاس ۇيىرىلەدى. تۇيدەك- تۇيدەك تەڭەۋلەرى توبەڭنەن بۇلت بولىپ كوشكەندە، كوز الدىمدا بۇقار جىراۋ وتىرعانداي سەزىنەمىن. «اقىننىڭ قۇلاعى وزىنەن قىرىق جىل بۇرىن تۋادى» دەيدى عوي. بىلگەنىنىڭ بارلىعىن اسا شەبەرلىكپەن ايتىپ، كوركەم ايتىس جاسايدى» دەۋى تەگىن ەمەس.
ءجۇرسىن اعا اسپانبەكتىڭ ۇلكەن ايتىسقا قوسىلعانىنا كوپ بولماعانىن ايتادى.
- اسپانبەكتىڭ جاسى قازىر 25 كە كەلدى. ۇلكەن ايتىسقا شىعىپ، كورىنە باستاعانىنا ءۇش جىلدىڭ كولەمى عانا بولدى. اسپانبەك تۋىپ- وسكەن باياناۋىل وڭىرىنە ورىس قاداسىن ەرتە قاداعان ايماق عوي. ءبىراق بۇل اتاسى مەن اجەسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ، كونە ءسوزدىڭ كوبىن قۇلاعىنا قۇيىپ وسكەن بالا ەكەن. مۇنىڭ ادامدى تاڭ قالدىراتىنى، قالادا وقىعان، اسفالتتە وسكەن ول قاتارلى بالالاردىڭ ءوزىنىڭ انا تىلىندە نان سۇراپ جەۋگە حالى ازەر جەتەدى. ال ونىڭ قازاق ءتىلىنىڭ ءيىرىم- قايىرىمدارىنىڭ ءبارىن ءبىلۋى قۇم كەشىپ وسكەن ءبىزدىڭ ءوزىمىزدى تاڭ قالدىرادى. قايداعى ءبىر ەسكى تەڭەۋلەردى، ادام ەستىمەگەن كوركەم سوزدەردى قۇلاعىنا قۇيىپ وسكەن. ونىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى، ارقاسى بار. «بۇقار جىراۋدىڭ ەلىنەنمىن» دەپ بۇقاردى ارقا تۇتىپ جۇرەدى. تارازداعى، الماتىداعى ايتىستا دا ءبىر بايقاعانىم، ساحنادا وتىرىپ، اسپانبەك جىرلاعاندا كوز الدىما باياعىنىڭ جىراۋلارى ەلەستەدى. بۇل - عاجايىپ نارسە. بۇل - ەكىنىڭ بىرىندە كەزدەسە بەرمەيتىن فەنومەن. ءوزىنىڭ جۇمىسى دا جوق. جۇمىسقا تۇرامىن دەپ، تالاپتانىپ ءجۇر. اسپانبەكتىڭ فەنومەنى كەيىنگى جاستارعا ۇلگى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. سوڭعى رەسپۋبليكالىق ءۇش ايتىستا دا بايگەنىڭ الدىن بەرمەي توپ جاردى. ءوزىنىڭ باياناۋىلىنان شىققان يگى جاقسىلارىن قالاي كوركەمسوزبەن تۇيدەكتەسە، ءوزىنىڭ قارسىلاسىنىڭ دا تۋعان ايماعىنىڭ كىل مىقتىلارىن سوزبەن سۋرەتتەپ بەردى. الماتى وبلىسىنىڭ اقىنىمەن قارسىلاس بولسا، سول ءوڭىردىڭ قاسيەتىن سۋرەتتەيدى. كەشەگى ايتىستا شىمكەنتتىك اقىنمەن شىعىپ ەدى، سول ايماقتىڭ دا اۋليە- امبيەلەرىن قالاي سيپاتتاپ ايتىپ بەردى. كوز الدىڭنان ءبىر كوش- كەرۋەن وتە شىققانداي بولدى. قازاقتىڭ ارعى- بەرگى تاريحىن، حاندارىن، بەكتەرىن تىزبەلەگەن كەزدە، نە دەگەن جادى دەپ تاڭعالاسىڭ. سونىڭ ءبارىن ساحنادا ايتىپ شىعۋى اسپانبەكتىڭ بىلىمدىلىگىن كورسەتەدى. اسپانبەككە ءتان تاعى ءبىر نارسە، وتە ىزدەنىمپاز. اتاسى مەن اجەسىنەن العان تاربيەسى ءبىر بولەك، «بەس عاسىر جىرلايدى» سەكىلدى جىراۋلىق پوەزيانىڭ ءبارىن وقىعان، بىلەدى. اسپانبەك سياقتى جاس دارىنداردىڭ توپ جارىپ شىعۋى قازاقتىڭ ءتول ونەرىنىڭ، ايتىستىڭ ءالى دە بولاشاعى زور ەكەنىن دالەلدەيدى.
- اسپانبەكتى تاربيەلەپ، ايتىسقا دايىنداپ جۇرگەن ۇستازى بار ما؟
- اسپانبەكتىڭ ۇستازى جوق. ءوزىمنىڭ ماڭايىمدا جۇرگەن شاكىرتتەرىم بار: ەركەبۇلان قاينازاروۆ، يرانعايىپ كۇزەنبايەۆ. سولارمەن بىرگە ءجۇرىپ، ايتىستىڭ قىر- سىرىن ۇيرەندى. ول - تۋابىتتى تالانت. ونىڭ كەلەشەگىنەن كوپ ءۇمىت كۇتەمىن.
ال ايتىس ساحناسىندا بىرگە جۇرگەن ايتىسكەر اقىن مەيىربەك سۇلتانحان: «اسپانبەكتىڭ جەڭىسىنە قۋانباساق، تىلەكشى بولماساق، ەشقانداي وكپەمىز جوق. ەڭ باستىسى، ءبىز ءۇشىن حالىقتىڭ مۇڭىن جىرلاساق، جوعىن جوقتاساق، اقىن دەگەن اتىمىزعا داق تۇسىرمەسەك، سودان اسقان ابىروي جوق» دەيدى.
P. S. ەرتىستىڭ كەرەكۋ ءوڭىرى تالانتتارعا كەندە ەمەس. اسىرەسە، باياناۋىل اۋدانىنان شىققان كىل مىقتىنىڭ ەسەبى جوق. باياننان شىققان اتاقتى قانىش ساتبايەۆ سەكىلدى عالىمداردان باستاپ، كەشە عانا ومىردەن وتكەن قازاقتىڭ اياۋلى ابىز اقساقالى قالمۇقان يسابايەۆقا دەيىن قانشاما جارقىن تۇلعانىڭ ەسىمىن بىلەمىز. الايدا پاۆلودار وڭىرىنەن باياعى يسا بايزاقوۆتان كەيىن ايتىس اتتى ايتۋلى دوداعا توپتى جارىپ كىرەتىن تولقىن شىعا قويعان جوقتىن. سەرىك قۇسانبايەۆ كەزىندە پاۆلوداردىڭ اتىن شىعاردى، ءبىراق ول شىعىستىڭ تۋماسى. اسپانبەك شۇعاتايەۆتىڭ ايتىس ايدىنىنا بۇلتتى جارىپ شىققان كۇندەي جارق ەتە قالۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن قۇبىلىس. باياناۋىل ەلىنەن بۇقاردىڭ ءسوزىن سويلەيتىن تەگەۋرىندى جاس تالاپ اتقا قونعان ەكەن وندا دا «قانىش تاپقان التىندى، الىپ قايتام ەلىمە» دەپ جىر بايگەسىنە «بايگەمدى شاپپاي بەر!» دەپ كىرگەن ەكەن، وسىعان قۋاندىق. دوداعا دارا شابۋىنىڭ، التىن دومبىرانى يەمدەنۋىنىڭ ار جاعىندا اباي ايتقانداي، «قالىڭ قاردىڭ استىنان قاۋلاي شىعاتىن كوكتەي» اسپانبەكتىڭ جولىن جالعايتىن جاستاردىڭ شىعۋىنا ىقپال ەتە مە دەگەن دە وي كەلەدى. وسى رەتتە بيىلعى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وتكەن بىرنەشە ايتىستا باس جۇلدەنى ولجالاپ، ءوزىنىڭ شىن مىقتى ەكەنىن دالەلدەپ، «التىن دومبىرانى» الىپ قايتقان اسپانبەك شۇعاتايەۆقا ءادىلقازىلار تاراپىنان بەرىلگەن باعانىڭ دا دۇرىس بولعانىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. تالانتتى تالانت تانيدى.
«ارقاسى بار» اقىن سارى- ارقاعا ارقالانىپ قايتتى.
ايتىس ۇستىندە ەلدىڭ جايىن ەرەكشە ەكپىنمەن ايتتى.
ەندى اسپانبەكتىڭ وسى بيىكتەن تۇسپەگەنى كەرەك!
گۇلزينا بەكتاس
«ايقىن»