ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى: اقىننان باقىتتى ادام جوق، اقيقات بولسا ايتقانى
قادىرلى زامانداستار، «ادامعا ادام ءسوز ايتا، ادام دەپ وعان سەنگەننەن» دەيدى اتالارىمىز، ىزگى كوڭىلمەن بىلمەككە، ءيا بىلدىرمەككە وراي قويار ساۋالدارىڭىز بولسا شاما-شارقىمىزشا جاۋاپ بەرىپ كورۋگە تاۋەكەل ەتتىك! ورتا تولسىن!
قۇرمەتپەن، ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى
ولجاس ازىربەكوۆ: اقىننىڭ ومىرىندە وكىنىشى بولادى ما؟
جاۋاپ : قىزىق سۇراق ەكەن، بولاتىنىندا بولادى، بولمايتىنىندا بولمايدى.
گۇلجاينا التىنبەك : ومىردەگى، ادەبيەتتەگى ۇستازىڭىز كىم؟
جاۋاپ: پايعامبارىمىزدىڭ ءومىرى ءبارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ قاعيدامىزدى بەلگىلەيدى. اتا- اجەلەرىمىز، اكە- شەشە، جالپى ونەگەلى ءومىرى ءتانتى ەتكەن بارلىق ادامدى ۇستازىم دەپ ەسەپتەيمىن. ادەبيەت پەن ءومىردى ەكى ءبولىپ قاراستىرماپپىن. دەسە دە، سۇراققا وراي ايتا كەتەيىن، اكىم تارازي اعامىزدىڭ شىعارمالارىن عانا وقىپ قالماي، وزىمەن جاقىن ارالاسىپ ەدىم ، وتە كوپ جاعىنان ۇستاز تۇتىپ كەتتىم.
ەرتاي ەرمەكباي: قازىرگى جاس اقىن، جازۋشىلاردان كىمدەردى وقيسىز؟
جاۋاپ: بارىنەن دەرلىك ءتورت- بەس ولەڭنەن، ءبىر- ەكى اڭگىمەدەن وقىعان شىعارمىن. جاستاپ وقيتىن جاس اقىنىم جوق. دەسەدە ءبىر اقىننىڭ ءبىر عانا شۋماعى، ءتىپتى ءبىر جولى، ءبىر ءسوزى- اق ەسىڭنەن كەتپەي قويادى. جاي عانا كەتپەي قويمايدى، قۇرتشا مالتايسىڭ. ۇڭگي بەرەسىڭ. سول ءسوز ۇلعايا كەلە تۇتاس ءبىر ءداۋىردى بەينەلەپ تۇرعانداي سەزىنەسىڭ. ەربول الشىنباي دەگەن اقىن جىگىتتىڭ شاكەرىم اتامىز تۋرالى جازعان ولەڭى بار. ولەڭدى شاكەرىمنىڭ مونولوگى رەتىندە جازادى. سوندا ءبىر ءسوز بار. كەرەمەت! قالامداس رەتىندە، جاقسى ماعىناسىندا قىزعانۋعا دا بولاتىن ءسوز ول. «...سۇيەگىم بەتىن جابارعا، تابىلماي قويدى ءبىر ارلى ەر!» دەيدى. شاكەرىمنىڭ مونولوگى بۇل. راس قوي. ول كەزدە سونداي زامان بولدى. بىرەۋ جالالى بولسا، باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلسە جاقىندارى، جاناشىر بولارلىق ادامدارى ىرگەسىن اۋلاق سالىپ قاشاتىن زامان بولدى. وتارشىلار ادەيى ىستەدى. سول پسيحولوگيا ءبىزدىڭ حالىققا ءسىڭىپ كەتتى. «اعايىننىڭ قادىرىن، جالالى بولعاندا بىلەسىڭ» دەيتىن قازاق ەدىك، ياعني، سەن جالالى بولساڭ قاپتاپ كەپ قۇتقارۋعا كۇش سالادى دەگەن ءسوز عوي. ال، جاڭاعىداي ساياساتتان كەيىن «اعايىننىڭ قاشقانىن جالالى بولعاندا كورەسىڭ» بولدى. سودان دا قاسىم «وزگە ەمەس ءوزىم ايتام ءوز جايىمدى...» دەدى. مۇقاعالي جىگىتىنەن قازاقتىڭ دوس تابا المادى. بىرەۋ دە! ول كەزدە ءتىپتى قيىن. ءۇش جازۋشىنىڭ بىرەۋى تىڭشى بولدى. بىرەۋدىڭ بىرەۋگە سەنۋى، بىرەۋ جالالى بولسا جانىن سالىپ قورعاپ الىپ قالار حال جوق دەرلىك ەدى. باتپانداپ كىرگەن ول اۋرۋدىڭ زاردابى بىزدە دە بار . جاقىنىڭنان جاۋ شىعىپ، وعان «دوسىڭ» قوسىلىپ بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەمەي باسقا- كوزگە سابالاپ جاتسا تاڭقالمايسىڭ. الاشتىقتار تۇسىندا وندايدىڭ كوكەسى بولدى عوي. باياعى اباي اتامىز ايتقاندا: «پايدا ءۇشىن بىرەۋ جولداس بۇگىن تاڭعا، ول كەتەر باستان جىعاڭ قيسايعاندا. سەنەن مەنىڭ قاي جەرىم اياۋلى دەپ، كىم بولىسار باسىڭا كۇن تۋعاندا؟». كىم؟ قورقىنىشتى ەمەس پە؟! ءبىر- بىرىنە اڭدىتقان ساياساتتىڭ سالدارى اسىرەسە، اقىن- جازۋشىلار اراسىندا جامان بولدى. ءيا، ونىڭ بارىنە كۇندەردىڭ كۇنىندە الدىنان شىعاتىن ار سوتى، اللانىڭ اق ۇكىمى بار ەكەنى انىق.
ال، مىنا ەربولدىڭ سول شۋماعىن ايتام، ماعان كەرەمەت اسەر ەتەدى! سونداعى «ءبىر» دەگەن ءسوزدى كوپ قايتالايمىن. ودان كەيىن «ارلى»، «ەر». تەك قانا «سۇيەگىم بەتىن جابارعا». كوپ ەمەس، بىرەۋ- اق! تابىلمادى، قايتەسىڭ؟ ! ونى جاپسا اتىلعان، جالالى بولعان ادامعا جاقىن بولىپ كورىنىپ قالىپ، باسىما پالە بولار دەيدى. ال، جازۋشى، اقىن كوپ قوي! دوس دەگەن ۇعىمدى جاقسى ءبىلۋ مەن وعان امال ەتۋ ەكى باسقا دۇنيە عوي. اللاعا شۇكىر، دوستارىم بار. ولاردىڭ اقىن- جازۋشى بولۋى شارت ەمەس . ادال، ادامگەرشىلىكتى كەرەمەت جاندار بولادى. ولارمەن بىرگە ءومىر ءسۇرۋ راحات قوي! ءبىز جالپى بەتتىك بولماسا ەندى- ەندى قازاقى قالپىمىزعا قايتىپ كەلە جاتقان ۇرپاقپىز! ولاردا «احيرەتتىك دوس» دەگەن ۇعىم بولاتىن. زاماننىڭ تىنىشتىعىن قالقالاپ سونداي جانە ودان دا باسقا كوپ قازاقى، ادامي ۇعىمدار قايتا ءتىرىلىپ كەلەدى. «اكەڭ ولسە ءولسىن، اكەڭدى كورە قالعان ولسەمىن» دەيدى عوي قازاقى ۇعىم، ول ادامدار ءوزىڭ دۇنيەدەن ءوتىپ كەتسەڭ دە بالا- شاعاڭا قىزمەت جاساۋعا جارايدى. ەندىگى جەردە شاكەرىم، قاسىم، مۇقاعاليلاردىڭ تراگەدياسى ازايار بالكىم. وسى ويلاردىڭ ءبارى اناۋ ءبىر شۋماقتان شىقتى ەمەس پە؟! ناعىز اقىننىڭ جۇرەگىنىڭ عاجايىپ تارازىسى بولادى. سول تارازى ەكشەپ شىعارادى عوي مۇنداي سوزدەردى. قانشاما كەڭ ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى قامتىپ، سودان توبىقتاي ءتۇيىپ وي ايتادى. ال، ول وي پوزياعا اينالعاندا اۋەلدە قامتىعان كولەمى قانشالىق كەڭ بولسا قايتادان سونداي كەڭىستىكتى شارپيدى. مىنە، ەبولدىڭ كوكىرەگى قامتىعان كەڭىستىك! راس ءسوز!
نايليا گالەيەۆا: ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ادامدا ۇلتجاندىلىق قالاي قالىپتاسادى؟
جاۋاپ : ۇزاق اڭگىمەنىڭ قىسقا سۇراعى عوي. بىرەۋلەر ايتار، «ۇلتتى ءسۇيۋدى ۇيرەنبەيسىڭ، ول اقىندىق سەكىلدى تۋادا بولادى» دەپ. ءيا، بولسا بولار، ءبىراق ونى دا بىرەۋدەن كورىپ ەلىكتەپ، ۇيرەنەدى ەكەنسىڭ. سوندا بارىپ الگى تۋادا بولاتىن نارسەڭ بار بولسا ويانادى ەكەن. قازاقتىڭ باعىنا تۋعان بەكبولات تىلەۋحانداي اعامىزدىڭ ماڭايىندا ءجۇرۋ باقىتى بۇيىرىپ، ءبىراز نارسەگە كوزىم جەتكەندەي، كوڭىلىم ورنىنا تۇسكەندەي كۇيدەمىن. ءسوزدىڭ توتەسىن ايتقاندا ۇلتتى ءسۇيۋدى ۇيرەندىم. ويىمداعى ءوزىم باعالاي بىلمەيتىن اڭگىمەلەر مەن بويىمداعى ءوزىم قاشقاقتاپ جۇرگەن بولمىسىمنىڭ ءمانىن تۇسىنە باستادىم. سويتسەم، قانشا قازاقى ورتادا ەرجەتسەم دە ، وزگەنى زور، ءوزىمدى قور سانايتىن قۇلدىق سانانىڭ قۇرىعىن مويىنعا ءىلىپ الىپ ءىلبىپ كەلە جاتقان بەيباقتىڭ بىرەۋى ءوزىم ەكەنمىن . باعامدى ەندى- ەندى ءبىلىپ ءجۇرمىن)).
«قازاقپىن» دەگەنگە ىشتەي شىن قۋانباي، شىن ريزا بولماي قۇلدىق سانادان تولىق ارىلمايدى ەكەن ادام . شىن قۋانۋ ءۇشىن ونى شىن تۇسىنە ءبىلۋىڭ، شىن تۇسىنسەڭ شىن جاقسى كورە ءبىلۋىڭ كەرەك ەكەن. سودان كەيىن بارىپ جاناشىرلىق (ۇلتجاندىلىق) بۇرشىك جارا باستاماق مەن ول كىسىمەن كەم دەگەندە ءجۇز رەت داستارحاندا وتىرعان شىعارمىن، ۇلت تۋرالى ايتىلماي بەت سيپالعان بىرەۋىن كورگەنىم جوق. كەيدە ءتىپتى «وسى كىسىنىڭ جەكە باسىنىڭ شارۋاسى جوق پا ؟ (العاشىندا ءبىر جاعى بىلگىم كەپ )) سونى ايتپاي ما؟» دەپ ويلايتىنمىن. كەيىن ۇقتىم، ول كىسىنىڭ جەكە باسىنىڭ شارۋاسى سول ەكەن. قىسقا ومىردە قازاققا قالاي قىزمەت ەتىپ قالامىز؟ قاي جىرتىعىن، قالاي جاماۋعا بولادى؟ وزىڭە سالماق سالىپ قويادى، مىندەتتەيدى كەيدە. ويلاناسىڭ، جۇرەك قينالا باستايدى، مي قوزعالادى. شامىرقاناسىڭ، اشۋلاناسىڭ، كەيدە ءتىپتى قورلاناسىڭ. جازاسىڭ. ايتەۋىر بىردەڭە ىستەيسىڭ. انە! جاڭا جىل مەن ارۋلار بايقاۋىنا بولىنگەن اقشا تۋرالى ايتىلىپ جاتىر. وعان نە دەيسىڭ؟ مىنا جاقتا ۇلتتىق تاربيەنى ۇمىتىپ كەتكەن بالاباقشا، مەكتەپتەردى ءوزىڭ بىلەسىڭ. جەلتوقسان تۋا بەرە بۇكىل بالانىڭ ەسى- دەرتى جاڭا جىل. قايرات رىسقۇلبەكوۆتەر قايدا سوندا؟ بالالارعا جاسالاتىن سىيلىقتاردى نەگە ۇلى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىندە ۇيىمداستىرىپ، مەرەكەلەپ جاس ۇرپاقتىڭ نازارىن سوعان اۋدارمايمىز؟ نەگە؟ كەتە بەرەدى. مازالاعان سوڭ ماندىتىپ تاستاماساڭ دا بىردەڭە ىستەيسىڭ. ۇلتجاندىلىق دەگەن سول شىعار ەندى. اركىمدە دەڭگەيى ءارتۇرلى ارينە!
المات اسقار: قازىرگى قازاق پوەزياسىنداعى ماۋسىمدىق اقىندار تۋرالى نە دەيسىز. اتىن اتاپ اشىعىن ايتاتىن كەز كەلگەن سياقتى.
جاۋاپ : ماۋسىمدىق اقىندار ماۋسىم سايىن اۋىسىپ وتىرادى. قايسىسىنىڭ اتىن اتاپ ۇلگەرەمىز. مۇمكىن ءبىزدى بىرەۋ سولاي اتايدى، ءبىز بىرەۋدى دەگەندەي. ۇشى- قيىرى جوق، بايلامى مەن بايانى كەمىگەن ءسوز بايقۇستى اياپ قارايتىن ادام بولسا ، سونى دوس تۇتقاننان وزگە جۇبانىش جوق- اۋ، بار دا شىعار. اركىمگە ءار قالاي.
اقتولقىن ساپاربەك : قازىرگى قازاق ادەبيەتى قانداي فورمادا دامىپ كەلەدى؟
جاۋاپ : ساندىراقتاپ جاتىر. قازىرگى ادەبيەتىمىزدى ايتام. اۆتورى دا، كەيىپكەرى دە ساندىراقتاپ كوشەدە ءجۇر، ساندىراقتاپ كافەدە وتىر. (باياعىمەن سالىستىرعاندا جازۋشىعا جاعدايدىڭ جوقتىعى دا بار بۇل ءسوزدىڭ استارىندا). كوز الدىندا ءبىر ەلەس بار. ونى اۆتوردىڭ ءوزى دە تۇسىنبەيدى، سول سەبەپتى كەيىپكەردىڭ تۇسىنبەيتىنىنە تۇسىنىستىكپەن قاراۋىڭىز كەرەك. «وقىرمان ويلانسىن دا! ... ءبارىن ايتىپ وتىرعان جوقپىن، جالپىلاي ايتقاندا سولاي. ءبىر قۋانارلىعى، ادەبيەتكە قىزمەت جاقسارىپ كەلەدى. «Kitap.kz»، وسى« adebiportal.kz» پورتالىنىڭ اشىلۋى، جىراۋلار، كلاسسيكتەرىمىزدەن بەرى قاراي شىعارمالاردى تاۋىپ، ونى وقىرمانعا قولجەتىمدى ۇسىنۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ناعىز قۇم ساناعانداي جۇيكەڭدى قۇرتاتىن جۇمىس . سولار ءوز دەڭگەيىندە اتقارىلىپ كەلەدى. تاعى دا باسقا، جاس اقىنداردىڭ شەت تىلىنە اۋدارىلۋىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن جاساپ ءجۇر كەي ازاماتتار .
«قازاقستان» ارناسىندا ارنايى جوبا دا جاسالدى. الەۋمەتتىك جەلىدە اركىمنىڭ ءوز پاراقشاسى بار دەگەندەي، جارناما از بولىپ جاتقان جوق. ماسەلە مازمۇندا. ءارى قاراي ىندەتە بەرسەڭ ماسەلە اۆتوردا، اۆتوردى بيلەگەن قوعامدىق سانادا، سانانى قالىپتاستىرعان اناۋ ءبىر جۇيەدە، جۇيەنىڭ بەتىن اعالىق پارىز، ىنىلىك قارىز دەگەن سەكىلدى قازاقشا ۇعىمعا بوياپ (شىن بولسا كەرەمەت قوي) ءبارىن ءوز اتاق- ابىرويلارىنىڭ پايداسىنا شەشۋگە تىرىساتىن وزىمشىلدىكتە. ءىشى لاس، سىرتىنا كىر جۇقتىرعىسى كەلمەيتىن كىرپياز «ءبىرتۋارلار» قازاق ادەبيەتىنىڭ سىنىن نەشە جەردەن سىندىرىپ وتقا جاعىپ جىبەرگەن. ءبىر جاعىنان عانا ەمەس قوي، سىناۋشىنىڭ دا كوبىنىڭ نيەتى ادەبيەت ءۇشىن ەمەس، الدەبىرەۋ ءۇشىن بولىپ كەتكەندەي. وسى كەزدە بىرەۋدىڭ بىرەۋ تۋرالى ماقالاسىن كوزىڭ شالىپ قالسا، «ە ە ە، مىنا كىسىنىڭ مەرەيتويى جاقىنداپ قالىپتى عوي» دەيسىڭ. سول ماقالانى وقىعىڭ كەلە مە؟ الدا- جالدا سول كەشكە بارا قالساڭ، ۇيالماي ماقتاپ جاتقان ادامعا ۇيالماي قاراپ وتىرعان كوكەڭ ءۇشىن كورەرمەننەن ۇيالاسىڭ. ءبىر ءتۇرلى جۇرەگىڭ قىسىلادى. مومىش ۇلىن بىرەۋ ماقتاي باستاعاندا : «ونداي سوزدەر قاتىنعا كەرەك، سولارعا ايت. مەن باسقا نارسە سۇراپ تۇرمىن ءيتتىڭ بالاسى!» دەگەن ەكەن. وي، ونداي ىرىلىك ارمان عوي!
ماۋلەن حايدار: باقىتتى اقىن دەگەنىمىز كىم ؟ جالپى اقىن ءوزى باقىتتى بولا ما؟
جاۋاپ : ءبىر ولەڭىم ەسىمە ءتۇسىپ وتىر: اقىننان باقىتتى ادام جوق، اقيقات بولسا ايتقانى» دەپ اياقتالادى. كۇي شەرتە المايتىن دومبىراقۇمار ءبىر جىگىتتىڭ كەۋدەسىن تىرمالايتىنىن كورگەن ەدىم. كورىپ تۇرىپ ءوزىم قينالعام. ساۋساعىنا ەش پەرنە باعىنبايدى، كۇي كوكەيىندە سايراپ تۇر... قيىن عوي. سوندا جازىلىپ ەدى. مەنشە، ايتقانى ايقيقات بولسا اقىننان باقىتتى ادام جوق. ىشىندەگىنى ىركىلىسسىز سىرتقا اقتارىپ تاستايدى عوي. ول ەلگە رۋحاني پايدا بەرسە باقىتتى ارينە ؟! جالپى، ادامنىڭ ءبارى اقىن عوي، ءار دارەجەدە. بىرەۋلەرى سەزىنەدى - ەشتەڭە جازبايدى. بىرەۋلەرى سەزىنەدى - ولەڭ جازادى. بىرەۋلەرىنىڭ ءالسىز سەزىنگەنى سەكىلدى، بىرەۋلەرى ءالسىز جازادى. مۇقاعالي سەكىلدى مىقتىلارى مىقتى سەزىنەدى - مىقتى جازادى . كەرەمەت قوي!
ينديرا باقداۋلەت: ءدىني ولەڭدەرگە دەگەن كوزقاراسىڭىز قالاي؟ قازىر ادامدار دىننەن، اعىمنان اداسىپ جاتقان كەزدە ءدىني ولەڭدەر جازۋ دۇرىس پا؟
جاۋاپ : سەزىنگەنىنە بايلانىستى. اقىن دەگەن ءوزى ءدىندى ايتاتىن ادام دەپ ويلايتىنمىن بالا كەزىمدە. ويتكەنى، العاش وقىعان اقىت ءۇلىمجى ۇلىنىڭ ولەڭدەرى ىلعي بيسسيميللادان باستالاتىن. «مىنا ءسوزىم قاتىنعا، قۇلاعىڭ سال جاقىندا. بيسسيميللاسىز ۇستاساڭ، بەرەكە تۇرماس اسىڭدا. اشىلسا شاشىڭ بۇرقىراپ، بەرەكە تۇرماس اسىڭدا.» دەپ اعىلادى. جاقسى سەزىنسە، جاقسى جازا السا، جاقسى سەزىندىرە السا نەگە جازباسقا؟! تالانتىمىزدىڭ تايازدىعىنان سيقىن قاشىرىپ الامىز عوي، سەرىك قاليەۆ اعامىز سەكىدى جازا الساق قانەكي!
ءاليا ورمانوۆا: ءسىز اقىنسىز با، كينودراماتۋرگسىز با؟ الدە سىزگە قايسىسى جاقىن؟
جاۋاپ : جۇزىنەن قازاقى قانى قاشىپ كەتكەن بۇگىنگى قازاق كينوسىنا كوشپەندى ءومىردى كوزىمەن كورگەن، باسىنان وتكەرگەن اقىننان كاسىبي كينودراماتۋرگ شىقسا كەرەمەت بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
ارمان بايتىلەۋ: ولەڭدەگى ورلەۋ اقىندى جاڭاشىلدىققا اپارادى. جاڭا داۋىردە جاڭا پوەزيا پايدا بولدى بىزدە . جاڭا پوەزيا دەگەن ۇعىمدى ءسىز قالاي تۇسىنەر ەدىڭىز؟
جاۋاپ : جاڭا پوەزيانى جالعان پوەزيا دەپ تۇسىنەم ازىرگە.
گۇلدەراي نۇرلان: جاقسى اقىن بولۋ ءمىنسىز ادام بولۋدان قانشالىقتى قيىن؟
جاۋاپ : وي، مەن ءبىر دانىشپان بولدىم عوي، بارىنە جاۋاپ بەرە بەرەتىن)). جانىبەك كارمەنوۆ اعامىز ايتقانداي ، «ادام بوپ كەلدىم ومىرگە، ادام بوپ وتسەم تىلەگىم. بارىڭە سونى تىلەدىم!» .
تالانت تاۋاسار: وسىنداي اقپاراتتىق زاماندا اقىن بولام، جازۋشى بولام دەگەن ادامعا، جالپى ادەبيەتشىگە نە وقۋى كەرەك؟ سوسىن قالامگەردىڭ وقىرمانمەن ساناسۋى قالاي بولعانى دۇرىس ؟
جاۋاپ: قازاقتىڭ قاريالارىنىڭ كوكىرەگىن وقۋ كەرەك. الاساپىران اقپاراتتاردى وقي بەرگەن ادام رۋحاني اشىعادى. سابان جەگەن سيىرداي نەمەسە قۇنارسىز تاماق جەپ، نە قارنىڭ اشىپ تۇرعانى بەلگىسىز، نە تويىپ تۇرعانى بەلگىسىز مازاسىز كۇيدە بولادى. جەيىن دەسە تابەت جوق. جەمەيىن دەسە اش سەكىلدى. شىنايى ادامدىق بولمىسىنان اۋىتقيدى. وسىنداي ۋاقىتتا ءسىز شىنايى ادامشىلىق جايىندا، بولمىسى بۇزىلماعان اتا- اجەلەرىمىزدىڭ ومىرلەرىنەن سىر شەرتەر شىنايى شىعارمالار ۇسىنا ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇل مەنىڭ ءبىر عانا پىكىرىم. ەل ارالاپ، بابالار بولمىسىنىڭ تەرەڭ سىرلارىنا قۇلاق قويىپ، جۇرەك اۋىرتىپ جۇرگەن جان بولسا بىلەدى، اتالارىمىز، اجەلەرىمىزدىڭ باسىنان وتكەن قيلى وقيعالار كوزگە جاس تۇندىرادى. كەيبىرى ەرلەندىرىپ، ەكىلەندىرىپ جىبەرەدى. كوپ قازاقتىڭ بەينەتقور ءھام ءمارتباتىر كەسەك كىسىلىك كەلبەتىنە ەرىكسىز ءتانتى بولاسىڭ. ەستي، ەستي ەسەڭگىرەپ كەتەسىڭ. بۇگىنگى بەيبىت زاماننىڭ بوداۋىنىڭ وسىنشاما اۋىر بولعاندىعىن سەزىنەسىڭ. مىسالى، قازىر وسى كەرەك دەگەندەي .
ەكىنشى سۇراۋىڭا جاۋابىم.اكىم تارازي كوكەمىز ايتادى: «مەن وقىرمانمەن شاحمات وينايمىن. ولار ويلايدى مەن مىنا جەردەن شىعادى دەپ. جوق، مەن باسقاشا جول تابام. ولار دا قارمانادى. كەيدە ءتىپتى مەنى تىعىرىققا تىرەيدى. قاتتى قينالام. ولار وتىرىككە سەنبەيدى. جانە ويىننىڭ شارتىن بۇزباۋىڭ كەرەك قوي!».
نازەركە ابىقوجايەۆا : كەيدە ادەبيەتتە ەر اقىندارىمىز ايتا الماي جاتاتىن باتىلدىقتى، ايەل اقىندارىمىز ايتىپ وجەتتىك تانىتىپ جاتادى. ماسەلەن، كەشەگى فاريزا اپالارىمىزدىڭ ناركەسكەن جىرلارى. ادەبيەتىمىزدەگى نازىك جاندىلار پوەزياسىنان كىمدەردى وقيسىز؟ كىمدەردى وقىعىڭىز كەلمەيدى؟ پوەزياداعى ەستەتيكا تۋرالى ايتا كەتسەڭىز...
جاۋاپ : فاريزا اپامىزدى، كۇلاش اپامىزدى، ىلگەرى- قاتار قىزداردى وقيمىن. مارينا تسۆەتايەۆانى، اننا احماتوۆالاردى وقىدىم اۋدارمادان. سول. پوەزياداعى ەستەتيكا تۋرالى پوەزيانىڭ ءوزى عانا ايتا الادى دەپ ويلايمىن.
سىمبات ورىنبەك قىزى: الەم ادەبيەتىنىڭ ىقپالىنان پايدا بولعان ءتۇرلى ادەبي اعىمدار قازاق ادەبيەتىندە دە بار. مودەرنيزم مەن پوستمودەرنيزمنىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى كورىنىستەرى تۇتاس باعىت دەڭگەيىنە كوتەرىلمەگەنمەن بۇگىنگى كۇنى كوركەم ادەبي اعىم رەتىندە ءومىر سۇرۋدە. قالاي قابىلدايسىز ؟
جاۋاپ : ەندى، قابىلدايتىن دا، قاشاتىن دا تۇستارى بار عوي. جالپى، مۇنداي كۇردەلى سۇراققا انداعىلاردىڭ وزدەرىنىڭ تەرميندەرىن قوسپاي قاراپايىم جاۋاپ بەرسەم ىڭعايسىز ءارى قۇرمەتسىزدىك بولار...
دانابەك تورەبەك: ادەبي دامۋ بار جەردە ءتۇرلى قيىندىقتاردىڭ دا ورىن الاتىنى بەلگىلى. 1990-2010 -جىلدار ارالىعىن قامتيتىن تۇستاعى قازاق پوەزياسى جۇيەلى تالدانعان جوق. جالپى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ادەبيەت جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
جاۋاپ: شاحماتتان جەڭىلەيىن دەدىم- اۋ دەيمىن. سۇراقتار بىرىنەن سوڭ ءبىرى قاۋمالاپ، تىعىرىققا تاياتىپ كەلەدى. «التىنكوپىرلىكتەر» دەپ تەمىرحان مەدەتبەك اعامىز شولىپ جازدى . جەكەلەگەن اۆتورلار تۋرالى جەكەلەگەن ماقالالار شىقتى. ءبىر اقبەرەن تۋرالى قانشاما ماقالالار جازىلدى. بۇل مىندەتتەن ءبىز دە سىرتتاپ قاشا المايمىز. الدىڭعى اعالار، ءوز زامانداس، ءىنى- قارىنداستارىمىزدىڭ شىن كەرەمەت شىعارمالارى تۋرالى جازۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مىندەت دەپ تە قارايمىن. «كەرەمەت شىعارماعا ۇندەمەي قويۋ ناشار شىعارمانى ماقتاعانمەن بىردەي» دەگەن ءسوز بار ەكەن. ارمان المەنبەت باۋىرىمنان ەستىپ ەدىم. ۇندەمەي قۇرتقان جامان- اۋ! ءبىراق، ەندى ەسەپ ماقالا، قىرت ماقتاۋدان ەكى جاقتى دا قۇداي ساقتاسىن!
ايگەريم مۋتانوۆا: قازىر ادەبيەتىمىزدە ينتەللەكتۋالدى پوەزيا دەگەن ۇعىم قالىپتاستى. جالپى ينتەللەكتۋالدى پوەزيا دەگەن ۇعىمدى ءسىز قالاي تۇسىنەر ەدىڭىز؟ بىزدە ينتەللەكتۋالدى اقىندار بار ما، ولار كىمدە ؟
جاۋاپ : وسى سۇراقتى ءبىر رەتى كەلگەندە توقتارالى تاڭجارىق ۇلى دوسىما قويساڭىز قاناعاتتانارلىق جاۋاپ الاتىنىڭىزعا سەنىمدىمىن. مەن مالتاعانمەن ەزىپ الام. ايىپ ەتپەسسىز.
نۇرلىبەك نۇرماتاي: داۋىرلەر بويى قازاق حالقىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ءتول ادەبيەتىمىز بۇدان كەيىن قالاي داميدى دەپ ويلايسىز؟
جاۋاپ : قازىرگى ادەبيەتتەگى داعدارىس كەيىپكەر دارالىعىنىڭ جوقتىعى. ويتكەنى، ادامدار ۇقساس بولىپ كەتتى. ءتىپتى ەر مەن ايەل دە. كىم دارا؟ ايگىلى فۋتبولشى ما؟ ءيا، ءانشى دەلىك. سول دارا ادامنىڭ ادەتتەگى، تۇرمىستاعى ەرەكشەلىكتەرى قالعان ادامداردان قانشالىقتى پارىقتى؟ تۇك تە ايىرماسى جوق. مۇمكىن، ىشكەن- جەگەنى ءسال- ءسال وزگەشە بولار. گەي شىعار، وكىنىشكە قاراي ول دا دارالىق ەمەس. وسپاندار، باۋىرجاندار! ءار ءسوزى، ءار ءىسى وزگەشە! بوكسشى مۇحاممەد ءاليدى الىپ ايتساڭىز. اڭىز عوي! كەرەمەت! بىلمەيمىن، ەندىگى ادەبيەت سول دارالىقتى ىزدەيتىن شىعار؟ كينو سالاسىندا ىزدەپ تە جاتقان سەكىلدى. ءبىراق، دارالاندىرامىز دەپ قۇبىجىققا اينالدىرىپ جىبەرۋگە تاعى بولمايدى. سۇراق قيىن شىعار، بىلمەيمىن، وسى جاۋابىما كوڭىلىم ءتىپتى تولار ەمەس. رازى بولشى، نۇرەكە!
عايني جۇمانوۆا: ءبىز قازاق حالقى قاناعاتشىل حالىقپىز. وعان دالەل قازىرگى ادامدىق بولمىسىمىز. دەگەنمەن، ادامنىڭ وزىنە- ءوزى قاناعاتتانباۋى - جاقسى قاسيەت. ارينە، شىعارماشىلىق تۇرعىدان. ءسىز قاناعاتشىلسىز با؟
جاۋاپ : كەيدە، بىردەڭە جازعاندا، ونى جۇرت الەۋمەتتىك جەلىدە جاپىرلاي ماقتاعاندا توقمەيىلسىپ، الدەقانداي بولىپ مارسىيىپ قالاتىنىم بار. وسى كەيپىم ۇنامايدى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، ارتىنشا ءبىر جايسىزدىق باستالادى. سونداي ساتتە ادامنان يمان قاشادى ەكەن عوي. يمان كەتسە ەشتەڭە، ەشتەڭە جۇرەگىڭە تىنىشتىق سىيلاي الماق ەمەس. باقىت دەگەندى باسقانىڭ ماقتاۋىمەن بايلانىستىراتىن ادامنىڭ جۇرەگىندەگى مازاسىزدىقتى ويلاساڭ تۇسىنىكتى بولا قالادى ءوزى. اقشادان باسقا ەشتەڭەسى جوق كەيبىر بايدىڭ جالاڭاش رۋحى سەكىلدى قالتىراعان قايران ءومىر دەيسىڭ. دۇنيەگە قاناعاتشىل بولساڭ جاقسى- اق! ءبىلىم مەن جاقسى امالعا قاناعاتسىز بولۋعا تالپىنۋدىڭ ارپالىسىندامىز عوي ءبارىمىز.
ابزال اساۋباي: قازىرگى قازاق كينوسى تۋرالى جاقسى جامانىن اشىپ ايتىڭىزشى؟
جاۋاپ : بىزگە نەگە سەريال جاراسپايدى وسى؟ تۇرىك ويناسا جاراسىپ تۇرادى، كارىستەر ءتىپتى جۇرەگىڭدى ەلجىرەتەدى، ۇندىلەر ءتىپتى ءىشى- باۋىرىڭا كىرىپ سولقىلداتىپ جىبەرەدى. ورىستارىڭ ەكىباستان. ادەبيەتى دە رەاليزمنىڭ شىڭىنا جەتكەن ادەبيەت قوي. سول نەگىزدە ورىلگەن كينوسى دا سونداي نانىمدى. ال، قازاق سەريال شىعارسا، ونى شۋلاتىپ ءجۇرىپ ۇلتتىق ارنادان بەرسە، ءۇي- ىشىڭمەن وتىرا قاپ كورسەڭ تەلەديدارداعى ارتىستەر ۇيىڭە كەپ تۇرعان قوناق سەكىلدى قىسىلادى- اۋ . سەن دە قىسىلاسىڭ. كىرمەيدى رولگە. كىرگەن شىعار سەنبەيسىڭ. نەگە؟ نەگە سەنىمسىز؟ اياۋلى شاكەن ايمانوۆتاردان كەيىن قازاق كينوسىنىڭ الدىنا كولدەنەڭدەپ جاتىپ العان جالعىزباستى جالماۋىز ساۋال وسى. نەگە بىزگە جاراسپايدى؟
قانشاما سىنشى، سونشاما دانىشپانداردىڭ باسى قاتىپ جۇرگەن وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن كۇيەۋىنە ءشاي قۇيىپ وتىرعان مارات اعامنىڭ كەلىنشەگى تاۋىپتى: «نەگىزى ءبىز ومىردە سوندايمىز» دەپتى. مىنە، جاۋاپ - وسى! قازاقى، تابيعي، شىن بولمىسىمىزدان اجىراپ، ورىس بولا الماي ورتاسىندا قالعان ۇرپاق ەكەنبىز. جالعان، وزىمىزگە دە ىڭعايسىز ءبىر كۇيگە ەنىپ العانبىز دا، سودان شىعا الماي، وتىرىك امانداسىپ، وتىرىك قۇتتىقتاپ، وتىرىك توست ايتىپ وبەك- وبەك ەتىپ ءوتىپ بارادى ەكەنبىز ومىردەن. ءاي، قىسىلماي، قىمتىرىلماي ءار جەردە ءوزىڭ بولىپ سويلەپ، ءوزىڭ بولىپ قۋانىپ، ءوزىڭ بولىپ وكپەلەپ، ءوزىڭ بولىپ ءومىر سۇرسەڭ راحات ەمەس پە؟! سوندا ءسوز دە سەنىمدى، ءىس تە سەنىمدى شىقپاي ما؟ سوندا اناۋ «قىز جىبەكتەگى» بەكەجاننىڭ قوستان شىعا كەلىپ كۇزەتشىنى تەۋىپ قالعانى سەكىلدى شىنايى، كەرەمەت شىقپاي ما، سەنىمدى بولماي ما؟! ايىزىڭدى قاندىرماي ما؟ ول كەزدەگى كينونىڭ، جالپى ونەردىڭ باعىتى « ءتۇرى ۇلتتىق، مازمۇنى سوتسياليستىك» بولا تۇرا اناۋ « ءتۇرى» دەگەنگە مازمۇن سىيدىرىپ جىبەرگەن عوي ايمانوۆتار. ويتكەنى ولار قانشا دەگەنمەن قازاقى تامىردان ءالى دە اجىراي قويماعان قازاقتار ەدى عوي. اۋىلدا، شال- كەمپىردىڭ ونەگەسىن، ەركەكتىڭ ەركەك سەكىلدى، قاتىننىڭ قاتىن سەكىلدى بولاتىنىن كورگەن، بويلارىنا سىڭگەن ادامدار عوي.
ەندى قازىر، قازاقى دەپ ءبارىمىز ۇناتقان «جاۋ جۇرەك مىڭ بالانىڭ» ءوزىنىڭ ديالوگتارىن تىڭداڭىزشى، ءسوزى قانداي جەكسۇرىن، ايتىپ تۇرعان ءوزى قانداي سەنىمسىز! «وتىنەمىن، مەنى ءتۇسىنشى». سول كەزەڭدى 16-17 -عاسىر دەيىك، ونداعى ماحابباتىڭ ءتىلى باسقا عوي، ورامال عوي، شىت قوي، تاعى بىردەڭە عوي. تاريح توپىراعىنىڭ تەرەڭىندە جاتقان ونى ءتۇيسىنۋ ءۇشىن تامىر كەرەك قوي. «تامىرىن تاراتا الماس قىزدارىڭ بار، شەلەككە وتىرعىزعان گۇل سەكىلدى» دەپ اقىن مۇحامەدجان تازابەك اعامىز ايتقانداي، قازىرگى سەناريست، رەجيسسەر، اكتەر- كوكتەرلەردىڭ، ءتىپتى جالپىمىزدىڭ بەينەمىز (ءتۇرىمىز، سانامىز، ارەكەتىمىز) اناۋ تامىردان ءنار الىپ تۇرعان جوق، شەلەكتەگى توپىراقتان سۋعارىلىپ تۇر. ياعني ، وتارلانعان قوندىرىلعان بولمىستان الىپ تۇر. ەندى قايداعى شىنايىلىق؟ ! ومىردە جوق شىنايىلىعىڭ ونەردە قايدان بولادى؟.. قازاق قالىبىنا كەلمەي «سايتان العىر!» كينومىزدىڭ وسى بۇراڭداعانى بۇراڭداعان.
تىلەك ءابدىرازاوۆ: اقىن بولام دەگەن ادام، ادەبيەتشى بولام دەگەن ادام الەمدىك ادەبيەتتەن حاباردار بولۋى بەلگىلى. ءبىراق، ءبىزدىڭ كوپشىلىگىمىز الەمدىك ادەبيەت جاۋھارلارىن تەك ورىس تىلىندە عانا وقىپ بىلەمىز. بۇل ءبىزدىڭ قاسىرەتىمىز بە، الدا؟
جاۋاپ : شۇكىر، قازىر اعىلشىن، قىتاي تىلدەرىنەن تىكەلەي وقيتىن جاستار كوبەيىپ كەلەدى. الەم ادەبيەتىن بىلۋدە ورىس ءتىلىنىڭ ورنى ايرىقشا بولعانى راس . ءبىراق، ءبىز بارىنە ورىستىڭ كوزىمەن قاراپ جامان ۇيرەندىك. وسى ورايدا ، مىنا ءبىر جاعدايدى ايتا كەتكىم كەلەدى. قىتايدىڭ باسشىسىنىڭ جانە باسقادا ەلدەردىڭ باسشىسىنىڭ ەسىمدەرىن ۇنەمى ورىسشا ايتىلۋى بويىنشا ايتاتىنىمىز. قۇدايعا شۇكىر، قازاق ءتىلىنىڭ مۇمكىندىگى وتە جوعارى. قاي ءتىلدىڭ قانداي دىبىستارى بولسىن، قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق مۇمكىندىك اياسىنا سىيادى عوي. بۇل دالەلدەنگەن. قىتايعا ۇقساپ «ق» ءارپىن، ورىسقا ۇقساپ «ج» ءارپىن ايتا الماي, كەكەشتەنىپ تۇرمايمىز. وكىنىشتىسى، ورىستىڭ ساقاۋلىعىن وزىمىزگە جۇقتىرىپ سويلەيتىنىمىز. مىسالى، قىتايدىڭ العاشقى باسشىسى ماۋ زىدۇڭدى - ماو تسزەدۋن دەپ، ودان كەيىنگى باسشىلارى دىڭ شاۋپيڭدى- دەن سياوپين، جاڭ زىميندى- تسزيان تسزەمين، حۋ جينتاۋدى- حۋ تسزينتاو دەپ مەملەكەتتىك تەلەارنالارداعى جاڭالىق تىزگىنشىلەرى تىلدەرىن بۇراپ، نەشە قىلعىنىپ ايتا الماي تۇرعاندا ءوزىڭ قينالاسىڭ. تىلدىك مۇمكىندىگىمىز جەتە تۇرا، قىتايدىڭ باسشىلارىنىڭ اتىن ورىس ءتىلى ارقىلى اتايمىز. بۇل ۇيات نارسە. ورىسشا ايتىلعاندا ءوز اتىنان الدەقايدا الىستاپ، مۇلدە باسقا ادامنىڭ اتى بولىپ كەتە جازداپ بارىپ، ارەڭ ۇعىلاتىنى تاعى بار. ال ، قازاقشا ايتساڭ ءوز اتىنا وتە جاقىن، بىردەن ۇعىلا كەتەدى. قازىرگى سايلانعان قىتايدىڭ جاڭا باسشىسىن سي تسزينپين دەپ ساۋ ءتىلىمىزدى ساقاۋلاماي - اق، شي جينپيڭ دەپ اتاۋعا بولادى.
ەربول بەكەنوۆ: كىتاپ ساۋداسى، كوركەم اۋدارما سالاسى ءالى كۇنگە دەيىن دۇرىس جولعا قويىلماعان. ادەبيەت اگەنتتىگى، ادەبي اگەنتتەر قازاق جازۋشىلارىنا قاجەت پە؟! قاي كىتاپ دۇكەنىنە كىرسەڭىز اسپەتتەلىپ، ارلەنگەن وزگە ەلدىڭ كىتاپتارى. ورىس تىلىندە. سوندا نارىق زاڭىنا سايكەس سۇرانىس سولاي بولىپ تۇر ما؟! قايدا كەتىپ بارامىز ۇلاربەك اعا؟
جاۋاپ: ءاي، ەرەكە- اي! «ويان، نامىس» دەگەن جۋرنال شىعارىسىپ، ونى دۇكەندەرگە قويىپ ساتامىز دەپ ءبىراز ساندالعان ادام رەتىندە بۇل ساۋال مەنىڭ جارامنىڭ اۋزىنا تۇز سەۋىپ وتىر. قازاقشا جۋرنالدى جاسىرىپ قويعان ورىس ساتۋشىنى دا كورگەنبىز. ورىسشانى جاسىرىپ قويىپ، قازاقشانى ساتاتىن قازاق بار ما وسى؟ قىسقا قايىرسام، بۇل دا ءبىر جاۋاپ .
اسىلان بەكمۇراتوۆ: ۇلاربەك مىرزا، ءسىزدىڭ ماقالالارىڭىزدى، ولەڭدەرىڭىزدى قالت جىبەرمەي وقىپ وتىرامىن. ەندى سىزدەن سۇرايىن دەگەنىم: بىرىنشىدەن، ارتىڭىزدان ەرگەن ادبيەتشى جاستارعا شىعارماشىلىق جولداعى 7 ايقىن ۇستانىمدى كورسەتىپ بەرىڭىز؛ ەكىنشىدەن، وسى ۋاقىتقا دەيىن ادەبيەتكە قانداي جاڭالىق اكەلدىم دەپ ويلايسىز؟ الدىنا الا راحمەت، جاۋابىڭىزدى كۇتەمىن...
جاۋاپ : تىلەگىڭىزگە راحمەت! مۇقاعاليدىڭ ءوزى جاڭالىق اكەلدىم دەپ ايتپاعاندا بىزگە نە جوق. ۇستانىم تۋرالى ايتساق، بارىمىزگە ورتاق: ساتقىن بولمايىق؛ بىرەۋدى بەتىنە ماقتاپ، سىرتىنان داتتامايىق؛ سىيلىققا، اتاققا تالاسىپ يتشە ىرىلداسپايىق؛ قازاقتى وتە جاقىننان تانيىق، شىن جاقسى كورەيىك؛ وتباسى، تۋىس- تۋعانعا وپالى بولايىق؛ شىعارماشىلىقتى جەكە باستىڭ اتاق- ابىرويى دەپ تۇسىنۋدەن اۋلاق بولايىق؛ امان بولايىق!
adebiportal.kz