جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى ادەبي سىن جانە اباي قۇنانباي ۇلى
اسىرەسە 1909 -جىلى ءۇش بىردەي كىتاپتىڭ - اباي ولەڭدەرىنىڭ، احمەتتىڭ «قىرىق مىسالىنىڭ» جانە ءمىرجاقىپتىڭ «ويان قازاعىنىڭ!» - شىعۋى قازاق ادەبيەتىنىڭ عانا ەمەس، سىنشىل ويلار ءورىسىن دە كەڭەيتە تۇسكەن ايتۋلى وقيعاعا اينالدى. قازاق ادەبي وي- پىكىرلەرىنىڭ دامۋىندا «ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاق» گازەتىنىڭ شىعىپ تۇرۋى تاريحي ءرول اتقاردى. م. سەرالين، ا. بايتۇرسىنوۆ، م. دۋلاتوۆ سىندى ۇلتجاندى ازاماتتار شىعارىپ تۇرعان بۇل باسىلىمداردا قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس- تىرشىلىگىنە، بولاشاعىنا قاتىستى كوتەرىلمەگەن ماسەلە بولمادى. اسىرەسە ادەبيەت پەن مادەنيەت ايرىقشا نازاردا تۇردى. ۇلتتىق باعىتتاعى ولەڭدەر ءجيى جاريالاندى. قازاق ادەبيەتىنىڭ جاي- كۇيىن، بولاشاعىن ايقىنداۋعا سول كەزدەگى ۇلت- ازاتتىق باعىتتاعى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ دەنى قاتىستى.
قازاق ادەبيەتى، ونىڭ اسا كورنەكتى وكىلى اباي تۋرالى پىكىرلەر ورىس تىلىندە قازاقتار حاقىندا جازىلعان ەڭبەكتەردە كورىنە باستادى. سولاردىڭ ءبىرى - 1903 -جىلى اتاقتى عالىم پ. پ. سەمەنوۆ- تيان- شانسكي مەن اكادەميك ۆ. ي. لامانسكيدىڭ باسقارۋىمەن پەتەربۋرگتا باسىلىپ شىققان «روسسيا» اتتى كوپ تومدىق ەڭبەك. سونىڭ «قىرعىز ولكەسى» اتالعان 18 -تومى تۇگەلدەي قازاقتارعا ارنالعان. كىتاپتىڭ قازاقتار تۋرالى تاراۋىن جازۋعا ا. ن. سيدەلنيكوۆ، ا. ن. بوكەيحانوۆ، س. د. چازوۆ قاتىسقان. دەمەك ءا. بوكەيحانوۆ تا قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى، ادەبيەتى جايلى تاراۋدى جازىسقان. كىتاپتا قازاقتار ازيا قۇرلىعىن مەكەندەيتىن بارلىق تۇركى حالىقتارىنىڭ ىشىندە سانى جاعىنان دا، تەرريتورياسى جاعىنان دا ءبىرىنشى ورىنداعى تۇرىكتەردەن كەيىنگى حالىق ەكەندىگىن ەسكەرتە كەلىپ، ونىڭ اسىرەسە ويلاۋ، ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن، ءتىل بايلىعىن، مادەنيەتىن باعالاعان. قازاق حالقىنىڭ رۋحاني بايلىعىن بايانداعاندا اۋىز ادەبيەتى تۇرلەرىنە توقتالعان. اسىرەسە «قوزى كورپەش- بايان سۇلۋ» داستانىنا كوڭىل ءبولىپ، تالدايدى. قازاق اقىندارىنىڭ شورتانباي، نوعايباي سياقتى اقىنداردىڭ شىعارمالارىنا نازار اۋدارادى. ابايعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، ونى قازاقتىڭ جاڭا جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى رەتىندە جوعارى باعالايدى.
سونىمەن ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ادەبي وي-پىكىرلەرىنىڭ جاندانا تۇسۋىنە ۇلى ابايدىڭ پوەزياسى نەگىزگى قوزعاۋشى كۇش ءرولىن اتقاردى. 1909 -جىلى شىققان تۇڭعىش كىتابىنا سوڭعى ءسوز رەتىندە بەرىلگەن كاكىتايدىڭ عۇمىرنامالىق ماقالاسىندا، سونداي-اق ورىس، باسقا دا تىلدەردە شىققان ءتۇرلى جيناقتارداعى ماقالالاردا، دەرەكتەردە اباي پوەزياسى جايلى باعالى پىكىرلەر ايتىلىپ، اقىندىق داڭقى جايىلا باستادى.
ورىسشا جازىلعان ەڭبەكتەردە ابايدىڭ ورىس ادەبيەتىمەن بايلانىسىنا نازار كوبىرەك اۋدارىلدى. ابايدىڭ دوسى ۆ. پ. ميحاەليس قايتىس بولعان كەزدە «ەرتىستىڭ ارعى جاعىنان يبراھيم (اباي) قۇنانباي ۇلىنداي پوەزيانىڭ تازا التىنىن اشقانىن» ونىڭ ۇلكەن ەڭبەگى رەتىندە اتاپ وتكەن.
سىنشىل ويلاردىڭ تاعى ءبىر ءورىستى ارناسى سول كەزدە شىعىپ جاتقان كوركەم شىعارمالار مەن وقۋلىق ماقساتتاعى كىتاپتار بولدى. بۇلاردىڭ دەنى پەداگوگيكالىق باعىتتا ۇستانىپ، ادەبيەتتىڭ تابيعاتى، ءمانى جايىندا ايتىلعان قۇنارلى ويلاردىڭ كوزىنە اينالدى.
ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ادەبيەتىندە اباي جۇلدىزىنىڭ جارقىراپ كورىنۋىمەن قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني ومىرىندەگى جاڭا كەزەڭ باستالدى. ابايا پوەزياسىندا دالا ءومىرىنىڭ ەڭ ءبىر وزەكتى وڭىرلەرى كورىنىس تاپتى، كەلەلى ماسەلەلەرى كوتەرىلىپ، كەمەڭگەرلىك وي- پىكىرلەرىن ۇسىندى. اباي يدەيالارى بۇكىل كوزى اشىق قازاق زيالىلارىنىڭ وي- ساناسىن بيلەپ الىپ، رۋحاني كۇشكە اينالدى. ۇلتجاندى قازاق وقىعاندارى ابايدى قۇرمەتتەپ، ونىڭ يدەيالارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىمەن «اباي» اتتى جۋرنال شىعارۋدى قولعا الدى.
ونىڭ العاشقى سانى 1918 -جىلدىڭ 4- اقپانىندا جارىق كوردى دە، سول جىلدىڭ سوڭىندا جابىلىپ قالدى. جۋرنالدى قازاق زيالىلارىنىڭ كومەگىمەن ج. ايماۋىتوۆ پەن م. اۋەزوۆ شىعارىپ تۇردى. جۋرنال شىعارعان كەزدە «سارى ارقا» گازەتىندە: «اباي» اتتى قازاقشا عىلىمي، ادەبي، شارۋاشىلىق جۋرنالىنا جازىلۋ اشىلدى. جۋرنالدىڭ جوباسى كەڭ. جازۋشىلارى ساي، ناعىز قازاق تىلىندە. ايىنا ەكى رەت شىعىپ تۇرادى. ىلعي جازىپ تۇرۋشىلار: ءمىنان تۇرعانبايەۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، ءسابيت دونەنتايەۆ، سەيىتبەتتال مۇستافين» - دەپ جارنامالاندى. بۇل كەزدەگى ادەبي سىن قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن، ءتىل تازالىعىن قورعاۋىمەن بولاشاق دامۋىنىڭ داڭعىل بولۋى ءۇشىن حالىقتىق مۇددەنى جوعارى كوتەرگەن كۇرەسكەرلىك قاسيەتىمەن ەرەكشەلەندى.
massaget.kz