وتىز التى كاسىبي اسپاز ايدى اسپانعا شىعارماسا دا، ەلىمىزدە اس ءپىسىرۋ ونەرىنىڭ الدىڭعى قاتاردا تۇرعانىن دالەلدەدى. ءبىراق بۇل تازا ۇلتتىق اس تۇرلەرىن ءپىسىرۋدى ناسيحاتتايتىن شارا بولماعانى انىق.
مۇنى «تازا ۇلتتىق» دەپ بولە- جارا ايتۋىمىزدىڭ ءجونى بار. ءبىز ءالى كۇنگە قازاق حالقىنىڭ كوپ قۇندىلىعىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى سانالاتىن اس ءمازىرىن تۇگەندەپ، جۇرتتى ناعىز داستارقان سانىمەن تانىستىرا الماي جاتقاندا، «ۇلتتىق تاعامداردىڭ دەنساۋلىققا زيان ەكەنىن» ايتىپ، كەرى پىكىر قالىپتاستىرىپ جاتقان ساراپشىلار پايدا بولدى. ب ا ق ارقىلى بۇل تۋرالى ارتىق سالماقتان ارىلۋ ماسەلەسىنە قاتىستى وتكەن باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا ليتۆالىق پروفەسسور، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى المانتاس مالياتسكاس ايتقان.
«فاست- فۋدتى عانا ەمەس، ۇلتتىق تاعامداردى دا قانشا رەت جەيتىندەرىن ەسكەرۋ كەرەك. سىزدەردىڭ تاعامدارىڭىز ايتارلىقتاي مايلى. سالاۋاتتى ءومىر سالتى مەن دەنساۋلىققا پايدالى تاعامدار تۋرالى ايتۋ كەرەك. فاست-فۋد ادامنىڭ كۇندەلىكتى تاماقتانۋ ۇدەرىسىندە بولماعانىنا جانە مايلى تاعامداردى ازىراق تۇتىنعانىنا نازار اۋدارتۋ كەرەك. ەڭ باستىسى، فيزيكالىق بەلسەندىلىك. ادامدار سپورتقا دەن قويىپ، ارتىق سالماقپەن كۇرەسۋلەرى ءتيىس»، دەگەن المانتاستىڭ اقىلى جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن تۇگەل شىقپاسى انىق.
ويتكەنى عاسىرلار بويى ەت جەپ، سورپا ءىشىپ، قىمىران مەن قىمىز ارقىلى توقتىقتى باسىپ، ءشولىن قاندىرعان قازاقتى قۇرتىپ جاتقان ۇلتتىق تاعامدارى ەمەس، سىرتتان اعىلعان، اسقازانعا اۋىر تيەتىن جات ءارى ساپاسىز تاعامدار. ەگەر ماسەلە ۋاقتىلى تاماقتانباۋ نەمەسە شامادان كوپ تاماق ءىشۋ تۋرالى بولسا، اڭگىمە باسقاشا. ماسەلەن، قازاقشا اسىپ جەيتىن ەتتەن جەرىنگەن قازاقتى كورۋ قيىن. ويتكەنى بۇل استىڭ عاسىرلار بويى بويىنا قۋات بەرگەن قازاق ءۇشىن ورنى بولەك. ءتىپتى «اۋىر» استىڭ ءتۇرى سانالاتىن قۋىرداعىڭىزدىڭ ءوزى بابىن كەلتىرىپ پىسىرىلسە، دەنساۋلىققا وتە پايدالى بولىپ شىعادى. وسى ەت پەن مايدىڭ وزىنەن ءبىزدىڭ اعزامىز قانشا قۋات الاتىنىن بىلەسىز بە؟ ءارى ەتتە عانا بولاتىن سيرەك ۆيتاميندەردىڭ قۋاتىمىزدى قانشالىقتى ساقتاپ كەلە جاتقانىن ەستىپ پە ەدىڭىز؟ سونىڭ ارقاسىندا ۇلتىمىز ۇرپاعىن مىقتى، كۇشتى، اقىلدى ەتىپ وسىرگەن. «ەت ەتكە، سورپا - بەتكە» دەگەن ماقالدى دا ءبىر اسقا ارناعان قازاقتىڭ ۇلى داستارقانىنا سىن ايتقانشا، ۋاقتىلى تاماقتانۋدىڭ پايداسى توڭىرەگىندە ءسوز قوزعاعانىمىز ورىندى.
دارىگەرلەر كوبىنەسە سەمىزدىك دەرتىن مايلا تاماقپەن شاتاستىراتىن سەكىلدى. سول تاماقتان باس تارتپاسا دا ىشىنە شىر بىتپەيتىندەر بار. قالاي سەمىرۋدىڭ امالىن تاپپاي جۇرگەندەر قانشاما؟ تەك سورپا ءىشىپ ساۋىعىپ جاتقانداردى دارىگەرلەر بىلە مە؟
تاعى ءبىر دەرەك، قازاقستاندا سەمىزدىككە ۇشىراعان بالالار سانى كوبەيىپ كەتكەن. ولاردى قۇرتىپ وتىرعان كورىنگەن جەردە كوزدى قىزىقتىراتىن ءتاتتى، اشى- تۇشى ءارى مايلى تاعامدار. ءبىرىنشى كۇرەستى وسى تاعامداردان باستاعان ورىندى. مامانداردىڭ سوزىنە قاراعاندا، ارتىق سالماقتىڭ تارالۋ دەڭگەيى ورتاشا ەسەپپەن ايەلدەر اراسىندا 30,6 پايىزعا، ەرلەر اراسىندا 36,8 پايىزعا جەتكەن. سەمىزدىكتىڭ تارالۋ دەڭگەيى ورتاشا ەسەپپەن ايەلدەر اراسىندا - 27,6 پايىز، ەرلەر اراسىندا - 15,9 پايىز.
عالىمدار وسىلايشا ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ جاتقاندا، ناعىز مايلى تاماق سانالاتىن قازاق قۋىرداعىنىڭ ءدامى الەم كوشباسشىلارىنىڭ تاڭدانىسىن تۋعىزعانى تۋرالى تاعى ءبىر اقپارات پايدا بول- دى. «كەز كەلگەن حالىق ءوز اسحاناسىن، ۇلتتىق تاعامدارىن وزگەگە تانىتۋعا تىرىساتىندىعى بەلگىلى. سول ءتارىزدى قازاق اسحاناسى دا ءوزىنىڭ ءداستۇرلى ۇلتتىق تاعامدا- رىن جوعارى تالعاممەن دايىنداپ، داستارقانعا، اتالى قوناقتىڭ الدىنا ۇسىنادى. بۇل جاعىنان دۇنيەنىڭ دۇردەي باسشىلارى باس قوساتىن ساراي اقوردانىڭ اسپاز اسحاناسى قازاق اس- تاعامىن ابىرويمەن تانىتۋدا» دەپ جازدى today.kz.
اس دايىنداۋ دا - شىعارماشىلىقتى تالاپ ەتەتىن ونەر. قازاق اسحاناسىنىڭ ونەرى دە الەم باسشىلارى تاراپىنان ىقىلاسپەن باعالانىپ جاتادى ەكەن. استانادا قوناق بولعان دميتريي مەدۆەديەۆتىڭ قا- زاق قۋىرداعىنا كوڭىلى تولعانعا ۇقسايدى. تاماق تانۋ بارىسىندا قوسىمشا ۇلەس، ياعني سىباعا سۇراپ، تاعى دا تاماقتانعان. ونىڭ تاعى ءبىر ساپارى بارىسىندا قوي ەتىنەن جاسالعان ستەيكتىڭ دامىنە تاڭعالىسىن ءبىلدىرىپتى. بۇل باسشىنىڭ ەتتەن دايىندالاتىن تاعامداردى جاقسى كورەتىندىگى بەلگىلى، سونىمەن قاتار ەت تاعامدارىنا دەگەن تالعامى دا مىقتى بولىپ شىققان. ەلوردا اسپازدارىنىڭ ايتۋىنشا، قۋىرداقتى كوپتەگەن ەل باسشىلارى جاق- سى كورەتىن كورىنەدى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ەلوردا اسحاناسىندا دايىندالعان پالاۋ- دى ماقتاعان. وزبەكستاندا دا بولعان رە- سەي پرەزيدەنتى وزبەك پالاۋىنان ءدام تاتا وتىرىپ، قازاق اسحاناسىندا جاسالعان پالاۋعا دا قوشەمەت ءبىلدىرۋى - قۋانتارلىق جايت.
قازاق دالاسى قازىرگى جەر بەتىندەگى المانىڭ وتانى ەكەنى بەلگىلى. «سيۆەرس الماسى» دەپ اتاپ جۇرگەن اتاقتى الما قازاقتىڭ قاراپايىم قىزىل الماسى عانا. وسىناۋ ءداستۇردى تانىتۋ ءۇشىن كەڭەس كەزىنەن بەرى بەلگىلى كلاسسيكالىق دەسەرت پىسىرىلگەن الما ءتاتتى تاعامى ەلوردا قوناقتارىنا ۇسىنىلىپ كەلەدى. بىردە بۇل دەسەرتتىڭ ەرەكشە دامىنە تاڭعالىس بىلدىرگەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتوراعاسى شي جينپيڭ تاعامنىڭ جاسالۋ جولىن سۇراعان. ال اسپازدار تاعامنىڭ قىشقىل ءدامىن كەلتىرەتىن ءارى المانىڭ حوش ءيىسىن بەرەتىن ۆانيل ەكەندىگىن ايتقان. كەيىن قىتاي كوشباسشىسى وزىمەن بىرگە ارنايى رەتسەپپەن دايىندالعان 30 قاعاز قاپشىق ۆانيل الىپ كەتكەن.
قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنىڭ ءبىرى قۇرت اراب ەلشىلىگى وكىلدەرىنە دە ۇناعان. ءتىپتى ەلوردا اسپازدارى ولارعا بۇل تاعامدى ولاردىڭ سۇرانىستارى بويىنشا ارنايى اراب مەملەكەتىنە دە جىبەرگەن ەكەن.
قازاق اسحاناسىندا دايىندالىپ جاتقان قادىرلى دە قۋاتتى قازى- قارتا، جال- جايا، قازاقشا ەت دەليكاتەستەرى مەن جەنت، قۇرت، ىرىمشىك ءتارىزدى دەسەرتتەر تالاي ەل باسشىلارىنىڭ بەرەكەلى اسىنا اينالارى ءسوزسىز.
وسىنداي جاعىمدى جاڭالىقتى جەتكىزگەن، ناسيحاتتاعان باق وكىلدەرىنە مىڭ العىس. شىن مانىندە، قوناعى كوپ ءبىر الماتىنىڭ وزىندە ۇيعىر، كارىس، قىتاي، دۇڭعان، ۆەتنام، گرۋزين، وزبەك، تۇرىك اسحانالارى بار. دەنساۋلىعىن ويلاۋدان بۇرىن، بوگدە اسحانالاردى «ۋاقىتشا» قىزىقتاپ جۇرگەن جۇرتتىڭ دەنى وسى اشى- تۇشى تاعامدارعا تىم اۋەستەنىپ كەتتى. ۋاقىتشا دەگەنىمىزدىڭ ءجونى بار. الگى اشى- تۇشى بىرەر جىلدان سوڭ سۇيەككە دە ءسىڭىپ كەتەدى. ودان كەيىن اعزا وزىنەن ءوزى ۋلانارى انىق. سوندىقتان ۇلتتىق اسىن ۇلىقتاعان ءار قازاق ناعىز تازا تاعام ءوز ۇيىمىزدە پىسىرىلەتىنىن ماقتان ەتۋى جانە ناسيحاتتاۋى ءتيىس. تەك سونى ءىشىپ- جەۋدىڭ ۋاقىتىن مىقتاپ ۇستانساق بولعانى. ال سىرتتان تاماقتانۋدىڭ بارلىعى ءقاۋىپ پەن قاتەرگە تولى ەكەندىگى جۇرتتىڭ جادىندا ءجۇرۋى ءتيىس.
ەستەرىڭىزدە مە، سوڭعى ۋاقىتتا ءتۇرلى اسحانالاردان شىعاتىن شۋ ۇدەپ كەتتى. اناۋ اتىراۋدا دونەر پىسىرەتىن ەت اجەتحانادا جۋىلاتىندىعى، استانادا وتىز شاقتى ادامنىڭ ۋلانعانى ەلدى ەلەڭدەتىپ قويدى. ال الماتىدا دونەردەن ۋلانعان 19 ادام مەكەمە باسشىسىنىڭ ۇستىنەن شاعىمدانىپ جاتىر.
تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمىنداعىلاردىڭ حابارلاۋىنشا، وقيعادان زارداپ شەككەندەردىڭ سانى 90-عا جۋىق. «ولاردىڭ جيىرماسى دەنساۋلىقتارىنا كەلتىرىلگەن زالالدىڭ وتەمىن تولەتۋ ءۇشىن ارىز جازۋدى ۇيعاردى. قالعاندارى قانشا قۇجات جيناۋ كەرەك ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن ارىز جازۋدان باس تارتتى» دەدى ۇيىمنىڭ مۇشەسى ارمانعازى مۇراتوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، وتەماقانىڭ كولەمى 7 ميلليوننان 17 ميلليون 730 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ء«بىز زارداپ شەككەندەرمەن بىرگە ارىزداردى دايىنداپ، بوستاندىق اۋداندىق سوتىنا 2 قازاندا جولدادىق. ەندى تەرگەۋدىڭ ناتيجەسى مەن بۇل ىسكە قاتىستى سوت وتىرىسىنىڭ قاي كۇنگە بەلگىلەنەتىنىن كۇتىپ وتىرمىز» دەيدى.
مۇنى دا جۇرتقا جاريا ەتكەن اقپارات قۇرالدارى بولماسا، ءالى قانشا كىسىنىڭ اۋرۋحاناعا تۇسەرى بەلگىسىز ەدى. سوندىقتان دونەر عانا ەمەس، دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن كيۆيسي سەكىلدى تىم اشى استان اۋلاق جۇرگەنىڭىز ءجون.
ەندى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى اسىنا قايتا ورالايىق. وسىعان شىمكەنتتە وتكەن پالاۋ ءپىسىرۋ بايقاۋى دا باس شايقاتتى. الا تاقيالى اعايىننىڭ ۇلتتىق اسىن دارىپتەگەن وزبەك باۋىرلارىمىز بەسىنشى رەت ۇيىمداستىرىلعان «دوستىق داستارقانى» اتتى بايقاۋدى بارىنشى جاقسى ۇيىمداستىردى.
وبلىستىق وزبەك مادەني ورتالىعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى مەرەكەسىنە وراي وتكىزىلگەن فەستيۆالگە ەلىمىز تۇگىلى، الىس- جاقىن شەتەلدەن 28 قاتىسۋشى ونەرىن ورتاعا سالىپ، ۇلتتى ۇلى اسپەن ەرەكشەلەۋدىڭ ونەگەسىن كورسەتتى. «بۇل تاعامنىڭ بارلىعىنىڭ ءدامى ءبىر دەپ ويلاپ قالماڭىز. باسەكەگە ءتۇسىپ جاتقان اسپازداردىڭ 28 قازانىندا 28 ءتۇرلى دامدەگى پالاۋ دايىندالۋدا. بۇل بايقاۋدى كەلەسى جىلى مۇنان دا كولەمدى ەتىپ وتكىزۋ ويدا بار. وعان ءتىپتى شەتەلدەردەن دە قاتىسۋشىلار شاقىرىلۋى مۇمكىن.
بارلىق اسپازدىڭ ماقساتى - ءتىل ۇيىرەر پالاۋ دايىنداۋ» دەيدى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق وزبەك مادەني ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى يكرامجان حاشيمجانوۆ.
الماتىدا قالا اكىمدىگى مەن «قوعامدىق كەلىسىم» كمم قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قولداۋىمەن 30 اسپاز الەمدەگى ەڭ ۇزىن لاعماندى دايىنداعانى دا ەل ەسىندە قالدى.
الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىن- دا وتكەن «توي قازان» فەستيۆالى دە جىل سايىن جالعاسىپ كەلەدى. بيىل فەستيۆال باعدارلاماسى اسىندا: قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىنىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنان الىپ داستارقان جايىلىپ، اسپازدىق فلەشموب كورسەتىلىپ، تاعى باسقا ويىندار ۇيىمداستىرىلدى.
ءبارى جاقسى- اۋ، ءبىراق تا ناسيحاتىمىزدىڭ ناشارلىعىن مويىنداعانىمىز ءجون. ايتپەسە، جىلىنا ءبىر رەت وتەتىن قازاق داستارقانىنىڭ اۋقىمىن بۇدان دا كەڭەيتىپ، بۇدان دا اسقاقتاتا تۇسۋگە بولار ەدى. ونىڭ ىشىندە تەلەارنالار تىكەلەي ەفير ارقىلى ۇلتتىق داستارقاندى جىلىنا ءبىر رەت نەگە ۇيىمداستىرا الماسقا؟ بارىنەن وكىنىشتىسى، تۋريستەردى تامساندىراتىن، قوناقتاردى قىزىقتىراتىن ۇلتتىق اس ونەرىنىڭ ورداسىن ءالى كۇنگە اشا الماي كەلەمىز. باس قازان وزىمىزدە بولعانىمەن، اسقازاننىڭ قامىن وزىمىزشە ويلاستىرماعانىمىز جانعا باتادى. سىرتقا سۇقتانا بەرگەنشە، ءوز داستارقانىمىزدىڭ ابىرويىن نەگە ويلاماسقا، نەگە مارتەبەسىن ارتتىرماسقا؟
دەرەك پەن دايەك:
ءسۇت تاعامدارىنىڭ مىناداي تۇرلەرى بار: ءسۇت. قايماق. ايران. قاتىق. سارى ماي. سۇزبە. قۇرت. ىرىمشىك. قىمىز. شۇبات. قىمىران.
ەت تاعامدارى: ەت (جاس ەت، ءسۇر ەت) . جاۋبۇيرەك - جاڭا سويىلعان مالدىڭ بۇيرەگىنەن، ەتىنەن پىسىرىلگەن تاعام. جورگەم. قۋىرداق. ميپالاۋ. نارىن. تۇيمەش. ۇلپەرشەك. شۇجىق.
تاباق تارتۋ ءداستۇرى:
باس تاباق باس، جامباس سالىنىپ، قوناقتىڭ ەڭ جاسى ۇلكەنىنە قويىلادى.
سىي تاباق جامباس سالىنىپ، سىيلى قوناقتىڭ الدىنا قويىلادى.
ورتا تاباق اسىقتى جىلىك سالىنادى.
كۇيەۋ تاباق ءبىر سان جىلىك پەن ءتوس سالىنادى.
كەلىن تاباق ۇلتابار جانە جۇرەك سالىنادى.
قۇداعيلار تاباعى جامباس نەمەسە اسىقتى جىلىك سالىنادى.
سورپا تاعامدارى:
جاس سورپا - جاڭا سويىلعان مال ەتىنىڭ سورپاسى.
كەسپە - قامىر كەسىندىلەرىن سالىپ پىسىرگەن سۇيىق تاماق.
تۇزدىق - تۋرالعان ەتكە قۇيىلاتىن مايلى سورپا.
ۇن تاعامدارى: نان. باۋىرساق. بوكپەن. سالما. اتالا. بىلامىق. جايما.
ناننىڭ تۇرلەرى:
باتەر - اشىتىلماعان قامىردان تاباعا پىسىرىلگەن جۇقا نان.
جاپپا نان - قازانعا قارىپ پىسىرىلگەن نان.
زاعارا نان - جۇگەرى ۇنىنان پىسىرىلگەن نان.
كومبە نان - وتقا كومىپ پىسىرىلگەن نان.
كىسە نان - ىشىنە ەت، كارتوپ، ورامجاپىراق سالىپ پىسىرەتىن نان تاعامى.
قازانجاپپا - قازانعا قاقتاپ پىسىرىلگەن نان.
تابا نان - تاباعا پىسىرىلگەن نان.
تاندىر نان - تاندىرعا پىسىرگەن نان.
«ايقىن»