ءوز ەركىممەن قاپاسقا قامالىپ الىپ، ال كەپ جانتالاسام. مەن ىشىنە ەنگەندە الان- اشىق ۇڭگىردىڭ اۋزى تاس بەكىتىلىپ، جانىم سىعىلادى- اي كەلىپ. شىعار ەسىكتى عايىپتان كەپ جاۋىپ قالعان ءداۋ قارا تاسقا قاراپ، ءۇنسىز ويعا كەتەم. وتكەن ءومىرىم كينو لەنتاسىنداي كوز الدىمنان سىرعيدى. مۇندايدا ازداپ جاساعان جاقسىلىعىڭنان گورى، كۇنالى ىستەرىڭ كوبىرەك كولبەڭدەپ، دەمىڭدى ونان سايىن سىعادى. وسىنشا عۇمىردا تەبىرەنىپ ەسكە الار ءبىر قىلىعىڭ ەسكە تۇسپەي، وڭكەي قىلدان تايعان قياناتتارىڭ قىرىنا الادى. قالىپتاسقان قوعامدىق قاعيدانى عانا ەسكەرىپ جاساعان جارىمجان جاقسىلىقتىڭ ۇڭگىردى جاپقان قارا تاستىڭ جانىندا بىت- شىتى شىعىپ، شاشىلىپ قالعانىن كورگەندە كوزگە جاس، كوكىرەككە شەر تولادى...
ءالقيسسا، جاندى ازاپقا سالىپ، قاپاسقا قاماپ، قۇداي الدىندا جالعىز قالار ءساتتى قايتا- قايتا ەسكە سالار حيكايا بىلاي باياندالاتىن. ءابدۋللا بين ومار پايعامبارىمىزدان ىقىلاس، جاقسى نيەت جايلى مىناداي قيسسانى جەتكىزگەن. كۇندەردىڭ كۇنى ءۇش كىسى جولاۋشىلاپ كەلە جاتىپ، كەنەت نوسەر جاڭبىر جاۋىپ، جولاۋشىلار تاۋ ىشىندەگى ءبىر ۇڭگىرگە بارىپ پانالايدى. تاۋدان دومالاپ تۇسكەن ۇلكەن تاس ۇڭگىردىڭ اۋزىن بەكىتىپ، جولاۋشىلار قامالىپ قالادى. سوندا ولار ءبىر- بىرىنە: «اللا ريزاشىلىعى ءۇشىن ىستەگەن امالدارىڭ بار ما، سونى ايتىپ جاراتقانعا جالبارىنايىق، ءبىر كومەگى بولار» ، - دەيدى. ۇشەۋى بىردەن ويعا كەتەدى. سالدەن كەيىن ءبىرىنشىسى: «مەنىڭ قارتايعان اتا- انام جانە جاس بالالارىم بار ەدى. ءوزىم قوي باعاتىنمىن. ورىستەن كەلگەندە قويلاردى ساۋىپ، ءسۇتىن بالا- شاعامنان بۇرىن اتا- اناما بەرەتىنمىن. ءبىر كۇنى ورىستەن قاراڭعى تۇسكەندە ءبىر- اق قايتتىم. كۇندەگىدەي قويلاردى ساۋىپ، اتا- اناما الىپ كەلسەم، ول كىسىلەر ۇيىقتاپ قالىپتى. سوسىن ۇيقىسىن بۇزعىم كەلمەدى. بالا- شاعام ءسۇت سۇراسا دا، اكە- شەشەمنەن بۇرىن ولارعا بەرمەدىم. وسىلايشا تاڭ اتقانشا اكە- شەشەمنىڭ ويانۋىن كۇتتىم. اللام! ەگەر مەن وسى امالىمدى ريزاشىلىعىڭ ءۇشىن ىستەگەن بولسام، ۇڭگىردىڭ اۋزىن اشا گور» ، - دەيدى. قارا تاس ءبىراز جىلجيدى.
سوندا ەكىنشىسى تۇرىپ: «مەن ءبىر ايەلدى قاتتى جاقسى كوردىم. ونىڭ وتباسى وتە ناشار تۇراتىن. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى ولار جەۋگە قارا نان تاپپاي قاتتى قينالدى. الگى ايەل مەنەن جاردەم سۇراپ كەلدى. مەن كوپتەن ويلاپ جۇرگەن ارام ويىمدى ايتتىم. ول كونبەدى. اقىرى بالا- شاعاسى اشتان قاتاتىن بولعان سوڭ، ايەل الدىما قايتا كەلدى. مەن ارام ويىمدى تاعى ايتتىم. شاراسىز بەيشارا اقىرى كوندى. مەن ول ايەلگە جاقىنداي بەرگەنىمدە، اشتىقتان قۇلايىن دەپ تۇرسا دا، دەنەسى قالشىلداپ كەتتى. «نە بولدى؟ » ، - دەپ ەدىم، ول: «اللادان قورقىپ تۇرمىن» ، - دەپ قورقىنىشتان دەنەسى ونان سايىن دىرىلدەپ كەتتى. سول كەزدە مەن: «تۇگىڭ جوق، جەۋگە نان تاپپاي تۇرساڭ دا، قۇدايدان سونشا قورقاسىڭ. سونشا دۇنيەم بولا تۇرىپ مەن قۇدايدان قورىقپايدى ەكەنمىن. مەنى كەشىر» ، - دەپ ءوز ىسىمە وكىنىپ، ايەلگە كەرەك ازىق- تۇلىگىن بەردىم دە شىعارىپ سالدىم. اللام! ەگەر مەن وسى قارەكەتىمدى ريزاشىلىعىڭ ءۇشىن ىستەگەن بولسام، ۇڭگىردىڭ اۋزىن اشا گور» ، - دەيدى. جارتاس تاعى ءبىراز جىلجيدى.
جولاۋشىنىڭ ءۇشىنشىسى قولىن جايىپ، دۇعا قىلىپ: «مەن ءبىر كىسىنى جالداپ جۇمىس ىستەتكەن ەدىم. ەڭبەك اقىسىنا ءبىر قالتا كۇرىش بەرەمىن دەپ كەلىستىك. ول جۇمىسىن بىتىرگەن سوڭ، اقىسىن سۇرادى. مەن وعان ۋادەلەسكەن ءبىر قالتا كۇرىشتى بەرىپ ەدىم، الماي كەتىپ قالدى. مەن ول كۇرىشتى ەگىپ، سوسىن ءونىمىن ساتتىم. تۇسكەن قاراجاتىنا كوپ مال الىپ قويدىم. كۇندەردىڭ كۇنى سول جالشى اقىسىن سۇراپ كەلدى. مەن: «مىنا ورىستەگى مالدىڭ بارلىعى سەنىكى» - ، دەپ ەدىم، ول: «مەنى مازاق ەتپە، اللادان قورىقپايسىڭ با؟ » ، - دەپ سوزىمە سەنبەدى. «بۇل سەنىڭ اقىڭ، مەن تەك ونى قاراپ، وسىنداي دارەجەگە جەتكىزدىم. ەشبىر ازىدەپ تۇرعانىم جوق» ، - دەپ مالدى ونىڭ الدىنا تۇگەل سالىپ بەردىم. ءيا، اللام! ەگەر مەن وسى امالىمدى ريزاشىلىعىڭ ءۇشىن ىستەگەن بولسام، ۇڭگىردىڭ اۋزىن اشا گور» ، - دەپ جالبارىنادى. سول كەزدە ۇڭگىردىڭ اۋزىنداعى تاس دومالاپ، ەسىك تولىق اشىلادى. ۇشەۋى امان- ەسەن ەلىنە قايتادى...
***
الماتىدان شىعىپ، وڭتۇستىكتى بەتكە الىپ جۇيتكىپ كەلە جاتقان اۆتوبۋس كۇن ۇياسىنا ەنىپ، سام جامىراعاندا، يەندەگى اسحانانىڭ الدىنا كەلىپ توقتادى. «كەشكى استارىڭىزدى وسى جەردەن ءىشىپ الىڭىزدار، ەندى جەتىسايعا جەتكەنشە توقتامايمىز» دەگەن جۇرگىزۋشىنىڭ داۋسى قالعىپ كەلە جاتقانداردىڭ ۇيقىسىن شايداي اشتى. اۆتوبۋس ءىشى ابىر- سابىر، جولاۋشىلار كولىكتەن تۇسە باستادى. سۇرەپەتى كەتكەن دەڭنىڭ (جول بويىنداعى اس ىشەتىن ورىن) كوڭىلسىز كەشى قاباعى ءتۇسىپ، قابارىپ تۇرسا دا ەلدىڭ الدى- ارتىن وراعان كوڭىلدى داياشىلاردىڭ داۋسى ءبىر تىنبايدى. «بىزگە كەلىڭىز، بىزگە كەلىڭىز. ءدامدى تاماقتىڭ ءتۇر- ءتۇرى بار!» «جان بار جەردە، قازا بارىن» تاعى ءبىر ەسكە سالعان سۋىق حاباردان سوڭ اسىعىپ، جۇرەردە جوندەپ اس تا ىشپەي، اتتانىپ كەتكەن بەتىمىز وسى ەدى. قارت اكەي، بالدىزىم، مەن - ۇشەۋمىز. تاڭداي جىبىتپەسەك، جول ۇزاق، جەر شالعاي. ماڭدايشاسىنداعى جازۋ بۇكىل شەجىرەڭدى قوزعاپ، تاريحي جادىڭدى ءدىر ەتكىزەتىن اسحانانىڭ جۇلدىزى وڭىنان تۋىپ تۇر ەكەن، جۇرتپەن ىلەسىپ ءبىز دە سولاي ىلبىدىك.
ءبۇيىرىن تايانىپ، ورىمدەي داياشى قىزداردى سىقپىرتىپ بوقتاپ تۇرعان قوجايىن با، الدە قوجايىننىڭ كومەكشىسى مە، جىگىت اعاسىنىڭ ءتۇر- سيپاتى ءبىر مەزەتتە قىرىق قۇبىلادى. جولاۋشىلارعا قاراپ جىميىپ، جايىلىپ جاستىق، ءيىلىپ توسەك بولادى دا، بەتى ارى قاراسا «ارىستانداي ايباتتى، قابىلانداي قايراتتى» . ءبىر باسىندا ەكى بەتى بار، سونى اسا جىلدام اۋىستىرۋدى جاتىق مەڭگەرگەن جاننىڭ «ونەرى» ەشكىمدى قىزىقتىرماسا كەرەك، وعان نازار سالماستان ءبارى قۇرساقتىڭ قامىمەن اۋرە. «بىزگە ءۇش سورپا، ءبىر شاينەك شاي بەرە سالشى» ، - دەپ جىميعانى جىلاعان سەكىلدى كورىنەتىن داياشى قىزعا تاپسىرىس بەرگەنىمىز سول ەدى، اكەي: «وزدەرىڭ ىشە بەرىڭدەر، مەن شاي ىشسەم بولدى» ، - دەدى جان- جاعىنا تاعى ءبىر شولا قاراپ. «جول ءالى الىس، قارنىڭىز اشىپ قالادى» . اقىرى وسى ءسوزدى مىڭ قايتالاپ ءجۇرىپ، اكەيگە دە سورپا الدىرتتىق. باتاسىن جاساپ، ءبىر- ەكى قاسىق تاتىپ كورگەنى بولماسا، اكەي تۇشىركەنىپ ىشكەن دە جوق. قارا شايدان سوراپتاپ، ەكى- ءۇش كەسەسىن ءسىمىردى.
اۆتوبۋس اۋەلگى باعىتىمەن قوزعالا جۇيتكي جونەلدى. ارعى جاعىنا ەل قونعان جۇرت قالعىپ- شۇلعىپ، كولىكتىڭ ءىشى تىنىشتىققا شومدى. انانى- مىنانى ويلاپ وتىرىپ، مەن دە قالعىپ كەتىپپىن. تاڭ اتىپ قالعان شاقتا اكەي ءتۇرتىپ وياتتى. «ءىشىم اۋىردى، شوفەرگە ايتشى، اۆتوبۋستى توقتاتسىن» . شوفەرگە بارىپ، جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ، اجەتحاناسى بار جەر بولسا توقتاي كەتۋىن ءوتىندىم. ماقۇل بولدى. كۇن كوتەرىلىپ، اۆتوبۋس جەتىسايعا تاياعان سايىن اكەيدىڭ مازاسى كەتىپ، شوفەردى ءجيى مازالادىم. ءىش اۋرۋ دەگەن ازاپتى ايتپاعاندا، جەتپىستىڭ جۋان ورتاسىنا كەلگەن ادامننىڭ ۇزاق جولدى جاي وتىرىپ باسىپ ءوتۋىنىڭ ءوزى قيىن. باسىندا تۇسىنىستىكپەن قاراپ، ءاربىر جەرگە توقتاپ كەلە جاتقان جۇرگىزۋشى ەندى مەن قاسىنان بارعاننان- اق، قاباعى قارس ءتۇيىلىپ، ارس ەتىپ ايقايلاپ ۇرىسا جونەلەتىندى شىعاردى. اۋدان ورتالىعىنا تاياعاندا اكەيدىڭ ءوڭى قۋارىپ، تىپتەن مازاسى كەتتى. ەندى توقتاپ ءبىزدى كۇتپەسىن ءبىلدىم دە شوفەرگە: «كەلەسى اجەتحاناسى بار جەردەن ءبىزدى ءتۇسىرىپ كەتىڭىز» ، - دەدىم.
قاراڭ- قۇراڭ ەلى بار، اجەپتەۋىر ۇلكەن اۋىلدىڭ تۇسىنا كەلگەندە اۆتوبۋس توقتادى. كوتەرگەن ءبىر- ەكى سومكەنى بالدىزىما الىپ قالۋدى تاپسىردىم دا، اجەتحانا ىزدەپ جولدىڭ قارسى بەتىنە ءوتتىم. جۇرت سول جاقتا ءىش بوساتاتىن جەر بارىن ايتقان. شاعىن كانالعا سالىنعان كوپىردەن ءوتىپ، اجەتحاناعا تاياي بەرگەنىمىز سول ەدى اكەي: «وي، مىنا قۇرعىر كەتتى» ، - دەپ اجەتحاناعا جۇگىرە جونەلدى. شالبارىن ءتۇسىرىپ وتىرعانشا بولعان جوق، سۋداي اققان ءىشى سار ەتە ءتۇستى. ۇلگەرمەدى. شالبارىنىڭ ارتى، ەكى جاق بالاعى ساپ- سارى الا بولدى. «ەندى نە بولسا دا اسىقپاي وتىرسىن» دەدىم دە بوس باكلاجكا ىزدەپ تەنتىرەپ كەتتىم. ءبۇيىرى جابىسقان ءۇش- ءتورت باكلاجكاعا كانالدان سۋ تولتىرىپ كەلگەنىمشە، اكەي دە قاجەتىن وتەپ بولىپتى. اجەتحانانىڭ جانىنداعى قالتارىسقا اپارىپ اكەيدىڭ بۇلىنگەن شالبارىن قولىمدى سۋلاپ، سۇرتۋگە كىرىستىم. باكلاجكاداعى سۋدى قۇيىپ- قۇيىپ قويىپ، قولىممەن جۇققان داقتاردى ىسقىلادىم. «اپات دەگەن وسى عوي، اپات! كەشەگى تاماقتى بەكەر تاتىپپىن» ، - دەپ اكەي بالاداي جاسىپ قالدى. «ەشتەڭە ەتپەيدى. قازىر جەتىسايدىڭ بازارىنان جاڭا كيىمدەر ساتىپ الامىز، سوعان جەتكەنشە ءسال امالداي تۇرساق بولدى» ، - دەدىم...
ءبىز كەلگەندە اۆتوبۋس ايتقانىمىزدى ەكى ەتكىزبەي ورنىن سيپاتتى. تاكسيگە وتىرىپ، اۋدان ورتالىعىنا تارتتىق. جەتىسايدىڭ بازارى ەندى- ەندى اشىلىپ جاتىر ەكەن، اكەيگە لايىقتى كيىم ىزدەدىك. «وسى كيىم الماي- اق قويساق قايتەدى، شالبارىم تاپ- تازا بولىپ كەۋىپ كەتتى عوي. اقشاڭدى ىسىراپ قىپ قايتەسىڭ» ، - دەيدى اكەي. جۋاس ادام عوي، كوڭىلىم بوساپ كەتتى. «وي، قويىڭىز! قازىر توپتى ادام جينالعان جەرگە باراسىز» ، - دەپ بازاردىڭ بارلىق جەرىن كوزىممەن ءتۇرتىپ كەلەم. ىشكيىمنەن تارتىپ، كوستيۋم- شالباردىڭ ءبارىن الىپ بولعانشا، ۋاقىت تا ءبىراز جەرگە باردى. اۋىلعا تارتتىق. قايتىس بولعان قۇداسىنىڭ بالا- شاعا، تۋىس- تۋعاندارىنا كوڭىل ايتىپ بولىپ، اكەي سىرتقا شىققاندا، مونشادا بىرەر شەلەك سۋ ىسىپ، دايىن تۇرعان. جانازاعا دەيىن جۋىنىپ- شايىنىپ الدى...
ۇڭگىرگە قامالىپ، كوزگە جاس، كوكىرەككە شەر تولىپ، جاساعان جاراتقان جارىققا زار بولعاندا، ءسال ساڭىلاۋ سىيلار قارەكەتىم وسى شىعار دەپ ويلايمىن كوبىندە. ويتكەنى اكەڭدىكى بولسا دا دارەت - دارەت. ءبىراق ەش جيىركەنبەستەن سول «داقتى» جۋىپ- شايعانىم وزىمە بەلگىلى، تاڭىرگە ايان.
ء...يا، جاپپار يەم، وسى قارەكەتتى رازىلىعىڭ ءۇشىن ىستەگەن ءىستىڭ قاتارىنا قوسساڭ، مەنى قاس نادانداردان اۋلاقتاي گور!..
ىرىسبەك دابەي