«پۋتينمەن كۇرەسكەن پالۋان سەمەيدە تۇرادى» دەگەندى ەستىگەندە كەزدەسكەنشە تاعات تاپپاعانىم راس.
«كىم بولدى ەكەن، قالاي كەزدەستى، قاشان كۇرەستى، قانداي ادام بولدى ەكەن؟» دەگەن ساۋالدار ساناعا تىنىم بەرمەي، سەمەيگە جول تارتقانمىن. ەسىكتى الپىستى القىمداعان كىسى اعاسى اشقان. قاراپايىم. ورتا بويلى، مىعىم دەنەلى، جايدارى ءجۇزدى جانمەن اڭگىمەمىز بىردەن جاراسىپ جۇرە بەرگەن.
ۇشكەمپىروۆ سپورتتىق جولىن سەمەيدەن باستاعان
- 1968 -جىلى قاراشا ايىندا اسكەرگە شاقىرىلدىم، - دەپ باستادى اڭگىمەسىن مۇرات كەرىمبايەۆ. - بارا سالىسىمەن سپورت شەبەرلىگىنە ۇمىتكەر نورماتيۆىن ورىندادىم. كوپ ۇزاماي مەنى سپورتتىق روتاعا قابىلدادى. ارينە، اۋەلى فيزيكالىق دايارلىعىمدى، كۇش- قۋاتىمدى تەكسەرىپ كوردى. راسىندا مەن سپورتتان قارا جاياۋ ەمەس ەدىم. سەمەيدىڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى جانىنداعى دەنەشىنىقتىرۋ كۋرسىندا ءبىر جىل وقىعانىم بار. سودان نە كەرەك، مەن ءوزىمىزدىڭ اسكەري ءبولىمنىڭ ستراتەگيالىق راكەتالار پولكىنىڭ جاتتىقتىرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەي باستادىم. ءتۇرلى جارىستارعا قاتىستىق. اۋەلى ديۆيزيانى جەڭدىك، ودان كەيىن بۇكىل ارميانى تىزە بۇكتىردىك. كوماندالىق ەسەپتە دە، جەكەلەي سىندا دا.
58 كەلى سالماق دارەجەسىندە زابايكاليا اسكەري ايماعىنىڭ چەمپيونى بولدىم. ول كەزدە سامبو كۇرەسىندە ەڭ جەڭىل سالماق 58 كەلى بولاتىن. سونداي جارىستاردىڭ بىرىندە رەسەيدىڭ بۇگىنگى پرەمەر-ءمينيسترى ۆلاديمير پۋتينمەن جولىم ءتۇيىستى. ەكەۋمىز ءبىر توپقا ءتۇسىپپىز. پۋتين ول كەزدە ستۋدەنت. لەنينگرادتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. ءبىراق ول كەزدە مەن ونىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە وقيتىنىن بىلگەن جوقپىن. كەيىن ءومىربايانىن وقىعاننان سوڭ عانا ءبىلدىم عوي. سول كۇنى ءبىر توپتا ءتورت اداممەن كۇرەستىم. سونىڭ ءبىرى - پۋتين بولدى. شىنىمدى ايتسام، مەن ول كەزدە ونىڭ پۋتين ەكەنىن بىلگەن ەمەسپىن. اسكەري بورىشىمدى وتەپ ەلگە ورالعاننان كەيىن 1972 -جىلى تومسكىدە سەرگەي ۆيتسەماننىڭ جۇلدەسى ءۇشىن سامبودان بۇكىلوداقتىق تۋرنير ءوتتى. سول جولى سەمەيدەن كەرەي قويشىبەكوۆ، سەرىك توقتارعازين سەكىلدى جىگىتتەردى باستاپ، مەن دە باردىم جارىسقا. سول كەزدە ءبىر سالماقتا 66 ادام كۇرەستىك. ءبىر قىزىعى، بۇل جارىسقا پۋتين دە كەلىپتى. ءبىراق باسقا توپتا كۇرەستى. قاراپ قويام، ءتۇرى تانىس سەكىلدى. ايتپاقشى، سول كۇنى ونىمەن جاقىنىراق تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. تانىستىرعان، اسكەردە بىرگە بورىشىمىزدى وتەگەن چەليابىلىك انوتولي بوندارەنكو دەگەن جىگىت. پۋتيندى بىلەدى ەكەن. بۇرىن بىرگە كۇرەسكەن بە، الدە ءبىر جەردە بىرگە بولعان با، ايتەۋىر ءبىرىن- ءبىرى جاقسى بىلەدى ەكەن.
سول كورگەننەن كەيىن پۋتيندى 28 جىلدان كەيىن ءبىراق كوردىم عوي. ءوز ۇيىمدە. تەلەديداردان. جەڭگەڭ ەكەۋمىز تەلەديدار كورىپ وتىرمىز. تەلەديداردان رەسەيدەگى پرەزيدەنت سايلاۋىندا جەڭىسكە جەتكەن پرەزيدەنتتىڭ ۇلىقتاۋ ءراسىمى كورسەتىلىپ جاتتى. پرەزيدەنت كەلە جاتىر. قارايمىن، ءتۇرى تانىس. ايەلىمە ايتامىن: «مەن مىنانى تانيمىن عوي. مەنىمەن كۇرەسكەن پالۋان» دەيمىن. مىنە، وسىلايشا، پۋتينمەن كۇرەسكەنىمدى 28 جىلدان كەيىن ەسىمە ءتۇسىردىم.
- پۋتينمەن اراداعى كۇرەس قالايشا ءوربىدى؟ قايسىلارىڭىز باسىمدىق تانىتتىڭىزدار...
- مەن ول كەزدە جيىرما جاستامىن. پۋتين - 18 جاستا. ەكى جاس ۇلكەندىگىم بار. سوعان قاراماستان پۋتين جاقسى ونەر كورسەتتى. ءبىراق مەن ۇپاي سانىمەن جەڭىسكە جەتتىم.
1968 -جىلى مامىر ايىندا قىزىلجاردا «قايرات» ەرىكتى سپورت قوعامىنىڭ اۋىل- سەلو سپورتشىلارى اراسىنداعى بىرىنشىلىگى ءوتتى. مەن سول جارىستا سامبوشى بولسام دا ەركىن كۇرەستەن ءۇشىنشى ورىن الدىم. سول كەزدە روللان سەيسەنبايەۆ مەن تۋرالى «ساپار جايلى سىر شەرتسەك» دەگەن تاقىرىپپەن وچەرك جازعان بولاتىن. سول جارىستان كەيىن ءوزى كۇرەستى مۇلدە قويىپ كەتتى.
سەيسەنبايەۆتىڭ ساعىن سىندىرعان كىم؟
- روللان سەيسەنبايەۆتىڭ تانىمال جازۋشى ەكەنىن بىلەمىز. ءبىراق ول كىسىنىڭ كۇرەسكەنى جايلى العاش ەستىپ وتىرمىن.
- كۇرەسكەندە قانداي! سول جارىستا مەن 52 كەلى سالماقتا، روللان 70 كەلى سالماقتا كۇرەستى. جارىستىڭ باس تورەشىسى ابىلسەيىت ايحانوۆ اعامىز بولدى. روللان وسى ءدۇبىرلى دودادا قارسىلاس شاق كەلتىرمەي فينالعا دەيىن ەركىن جەتتى. فينالدا دا باسىمدىق تانىتتى. الايدا تورەشى جەڭىپ تۇرسا دا جەڭىستى بەرمەدى. ول كەزدە قايرات سپورت قوعامىنىڭ جۇلدەگەرى بولۋ ۇلكەن مارتەبە بولاتىن. سپورت شەبەرى دەگەن اتاق بەرىلەتىن. روللانمەن فينالدا كۇرەسكەن پالۋان كوپتەن بەرى سپورت شەبەرلىگىن ورىنداي الماي ءجۇر ەدى دەپ ابىلسەيىت ايحانوۆ اعامىز بۇرمالاپ جىبەردى. كەيىن رەكەڭ ايتادى: «الگى جارىستان كەيىن جيىن ءوتتى. ماعان باپكەرلەر: «سەنى قۇراماعا قالدىرامىز، ءالى جاسسىڭ، بولاشاعىڭ الدا، سپورت شەبەرلىگىن قورعايسىڭ» دەدى. «رەنجىمە. كىشكەنە بۇرمالاپ جىبەردىك» دەدى ابىلسەيىت ايحانوۆ». سول كەزدە رەكەڭ «وي، ءابىل اعا، سپورت شەبەرلىگىندە تۇرعان باقىتتىڭ... ۇرايىن» دەپ شىعىپ كەتىپتى. سودان كەيىن كۇرەستى مۇلدە تاستاپ كەتتى عوي. رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىن، رەكەڭ ءوز سالماعىندا مىقتى پالۋانداردىڭ ءبىرى بولدى. تالاي مارتە چەمپيون اتاندى. روللاننىڭ ەرەكشەلىگى سول، ول اقىلمەن كۇرەسەتىن. باپپەن كۇرەسەتىن. ءاربىر ءادىسى، ءىس- ارەكەتى ۇيلەسىم تاۋىپ تۇراتىن.
- ەستۋىمشە، گرەك- ريم كۇرەسى بويىنشا الاش بالاسى اراسىنان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وليمپيادا چەمپيونى اتانعان جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ اعامىز سپورتتىق جولىن سەمەيدەن باستاعان كورىنەدى. راس پا وسى؟
- 1967 -جىلى مەن سەمەيدەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت جانىنداعى دەنەشىنىقتىرۋ تاربيەسى پانىنەن ساباق بەرەتىن ۇستازداردى دايارلايتىن ءبىر جىلدىق كۋرسقا ءتۇستىم. وقۋعا تۇسكەننەن كەيىن اقسۋاتتان كەلگەن ءۇش جىگىت - مەن، انەش دەمەۋبايەۆ جانە پاشا گريۆكوۆ بار ۇشەۋمىزدى سول كەزدەگى سەمەنتنيك فۋتبول كومانداسىنىڭ قوسالقى توبىنا الدى. ۆلاديمير كيسەلوۆ دەگەن باپكەرىمىز بولدى. ەسىمدە، ءبىز قوسالقى توپتا ويناپ جۇرگەندە وسكەمەننىڭ «ۆوستوك» كومانداسىنىڭ كاپيتانى بولعان راديونوۆ، ەۆدوكيموۆ، كاراۆايەۆ، يونكين، چەرنوۆ دەگەن جىگىتتەرمەن بىرگە جاتتىعىپ جۇردىك. ۇمىتپاسام، 1967 -جىلى قاراشا ايىندا سەمەيدەگى قازىرگى سپارتاك ستاديونىن پايدالانۋعا بەردى. جاتتىعۋدىڭ كوبىن سول جەردە وتكىزەمىز. سودان اياق استىنان ءبىر كۇنى باپكەر اۋىسىپ، انەش ەكەۋمىزدى قوسالقى قۇرامنان شىعارىپ جىبەردى. گريۆكوۆ ۆولەيبولعا كەتتى. ءسويتىپ انەش ەكەۋمىز سول كەزدەگى مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنداعى سامبو كۇرەسىنە جازىلدىق. مىنە، سول كەزدە ءبىز جاتتىعۋدى ەندى باستاپ جۇرگەندە جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ تە كەلىپ، وسى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ، ەركىن كۇرەستكە قاتىسىپ ءجۇردى. بىلايشا ايتقاندا، ول كىسى كۇرەس جولىن سەمەيدەن باستادى. سوسىن ونى نەگىزگى باپكەرى عالي (؟) يلماتوۆتىڭ رۇقساتىمەن ليۋ ۆين حاي دەگەن قىتاي باپكەرى ەركىن كۇرەستەن گرەك- ريمگە اۋىستىردى. سپورتتاعى جارقىن ساتتەرى سول كەزدەن باستالدى عوي. ستۋدەنتتەر اراسىندا وداق چەمپيونى بولدى. مەن اسكەردەن كەلگەندە جاقسىلىقتىڭ اتاعى دۇرىلدەپ تۇردى.
- اكەڭىز قابدوللانىڭ ايگىلى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ سەنىمدى سەرىگى، وردينارەتسى، جۇباڭىزدىڭ اكەسى حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆتىڭ ۇستازى بولعانىن بىلەمىز. ءوزىڭىز وبلىستىڭ ءار اۋماعىندا 20 جىلداي ۋاقىت سوت سالاسىندا قىزمەت اتقارىپسىز. ءسوز سوڭىندا وسى قىزمەتىڭىز جونىندە از- كەم ايتىپ وتسەڭىز...
- 20 جىل، 21 كۇن قىزمەت ەتىپپىن سوت بولىپ. 1978 -جىلى الماتىداعى م. كيروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن سىرتتاي وقىپ ءبىتىردىم. 1980 -جىلى ماۋسىم ايىندا اقسۋاتقا سوت بولىپ سايلاندىم. تۋعان جەرىمدە بەس جىل قىزمەت ىستەدىم. ەرەكشە ايتا كەتەر جايت، اقسۋاتتا جۇمىس ىستەگەن بەس جىل ىشىندە بىردە- ءبىر ۇكىمىم بۇزىلعان جوق. ودان سوڭ جارما اۋدانىندا ەكى جىل اۋداندىق سوتتىڭ ءتوراعاسى، كەيىن سەمەيدەگى ادىلەت باسقارماسىن التى جىلداي باسقاردىم. 1992 -جىلى باس اربيتر بولىپ تاعايىندالدىم. ءتورت جىل سەمەي وبلىسىنىڭ تورەلىك سوتىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقاردىم. سول ۋاقىتتا جاس قۇرىلعان مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا تورەلىك سوت ۇلكەن ۇلەس قوستى.
كەيىن وبلىستىڭ بەسقاراعاي، كوكپەكتى، زايسان اۋداندارىندا اۋداندىق سوتتىڭ ءتوراعاسى بولدىم. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، زاڭ قىزمەتىندە وتىز جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتتىم. اقتى اق، قارانى قارا دەپ ادىلدىكتىڭ ءسوزىن ايتۋعا تىرىستىم. وسى سالادا جۇرگەن جاستارعا ايتارىم - ادىلدىك جاعىنا كەلگەندە باتىلدىق كەرەك ەكەندىگىن ەستەن شىعارماسا ەكەن دەيمىن.
كەرەك دەرەك
مۇرات كەرىمبايەۆ 1950 -جىلى سەمەي وبلىسىنىڭ اقسۋات اۋدانىنىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان جانىنا سپورتتى سەرىك ەتكەن ازامات سەمەي قالاسىنىڭ 250 جىلدىق تويىندا 52 كەلى سالماق دارەجەسىندە قازاقشا كۇرەستەن چەمپيون اتاندى. اباي قۇنانبايەۆتىڭ 125 جىلدىق تويىندا ءوز سالماعىندا قارسىلاس شاق كەلتىرمەدى. ھاكىمنىڭ 150 جىلدىق تويىندا ۇلتتىق ويىنداردىڭ باس تورەشىسى بولىپ، سپورتشىلاردىڭ شەرۋىن وتكىزۋگە ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. اقسۋات اۋدانىنىڭ ۆولەيبول، فۋتبول قۇراما كومانداسىنىڭ ساپىندا ويناپ، بىرنەشە رەت سەمەي وبلىسىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. مۇرات كەرىمبايەۆ سامبو مەن ەركىن كۇرەستەن سپورت شەبەرلىگىنە ۇمىتكەر بولسا، قازاقشا كۇرەستەن سپورت شەبەرى اتانعان ازامات.
اڭگىمەلەسكەن ازامات قاسىم، "ديدار" گازەتى