ادامشىلىقتىڭ ولىەتتەنۋى
پىسكەن ناننىڭ ءتاتتى ءيىسى ەمەس، قوڭىرسىعان، ءتۇتىن مەن ىس ارالاس اشىلاۋ ءدام، العاشقىدا اۋىلداعىلاردىڭ ءبارى تاندىر سوعىپ الىپ، نان پىسىرۋگە كىرىسكەن بە دەپ قالعام. ولاي ەمەس ەكەن.
بۇرىن كولحوز كەزىندە مال وسىرۋمەن، ەگىن ەگۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىق جەكەشەلەندىرۋ باستالعاندا رۋ، كىرمە- جەرلىك، ءوز سوزدەرىمەن ايتقاندا «اق، قىزىل» بولىپ ءبولىنىپ- جارىلىپ، توبە- توبە، ويدىم- ويدىم جەردى يەلەنىپ العان.
ءبىر اۋىلدىڭ ىشىندەگى بىرنەشە توپتىڭ اراسىنداعى داۋ- داماي، كەلىسپەۋشىلىك اناۋ- مىناۋ سوعىستان كەم بولمادى. اتقا تالاستى، باققا تالاستى، سوتتاستى، وتتاستى، باسىن جاردى، قولىن شىعاردى. ەكى ورتادا وتىرىك جىندى بولىپ جاردەماقى العاندار دا بولدى. وتباسى، وشاق قاسىندا بولاتىن باسەكە- باقاستىقتىڭ، ولەرمەندىكتىڭ قانشا ءتۇرلى ايلاسى بولسا، اۋىل سونى باسىنان وتكەردى. ءسال ەس جيعانداي بولىپ، شامالى تىرنەكتەپ تىرشىلىك ەتۋ كەرەكتىگىن ۇعىنعاندارى جەر ەمىپ، باردان- جوقتان قۇراستىرىپ، «نانىمىز بولسىن» دەپ بيداي، «مالىمىزعا جەم بولسىن» دەپ ارپا، بۇرشاق ەگىپتى. اۋىلداعى تىرشىلىك ويانىپ، جۇرت كوڭىلىندە ءسال- ءپال ءۇمىت ورناعان.
شارۋانىڭ مۇراگەرىنە قۇدايدىڭ قاراسقانى بولار، ەگىن بىتىك شىقتى. نيەت تۇزەلگەن سوڭ ءسوز دە دۇرىستالىپ، اۋىلداعى داۋ- داماي سايابىرسىپ، جۇرت جۇمىسقا جۇمىلىپ، «بۇگىن- ەرتەڭ ەگىن ورامىز» دەپ وتىرعاندا ەسكى داۋدى قوزدىرعان ءبىر توپتىڭ ادامدارى ەكىنشى توپتىڭ ەگىنىنە وت قويىپ جىبەرگەن. كۇزدىڭ جەلىمەن قوسا جەلىككەن وت لەزدە- اق 200 گەكتار جەردىڭ استىعىن تىپ- تيپىل ەتىپ، ورنىنا كۇيەدەن قارا داق قالدىرىپ جويىپ جىبەرىپتى. سول كۇنى اۋىل تۇگەل جىلاپتى. ءبادىن دەگەن ايەلدىڭ اۋزىنا ءسوز تۇسپەي، بەلىنەن شويىرىلىپ، بۇگىلىپ قالىپتى.
مەنىڭ ناننىڭ ءيىسى دەگەنىم وسى ەكەن. ەستىگەندە جانىما ءبىلىپ بولمايتىن ءبىر نارسەنىڭ قاتتى باتقانىن سەزدىم.
نان - قاسيەت. قاسيەتكە قارايلاپ وسكەن اۋىل بالاسى ەدىك. اش قاسقىرداي جالاقتاعان قاسكويلىك نيەت قاسيەتتىڭ قادىرىنە وق اتىپتى. كوڭىلىم قيراعان ءۇي سياقتانىپ قالدى. ەگىنگە ءورت قويعان ادام تابىلدى. اۋىلدىڭ اتان جىلىكتەي جىگىتى ەكەن. ءبىراق ەشكىم كەلىپ بەتىنە تۇكىرمەدى، سوتقا دا بەرمەدى. «قۇدايدان جەتسىن!» دەگەن دە قويعان. قولدارىندا وسكەن بالانى قياناتقا قيماعان. «كاپىرىستان مىنەز عوي» دەسكەن. كاپىرىستان.
«كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتى ءوز بالاسىن ءوزى مۇگەدەك قىلۋعا ارەكەتتەنگەن رەسەيدە تۇراتىن عۋزاليا حايماتوۆا دەگەن وزبەك ايەلى تۋرالى جازدى. ول بەس جاسار بالاسىنا فەنوباربيتال دەگەن ءدارىنى ءجيى- ءجيى بەرىپ، ەسىنەن تاندىرىپ وتىرعان. ونى مولشەرىنەن ارتىق قولدانعاندا ولتىرمەسە دە جاعدايىڭدى ءولى مەن ءتىرىنىڭ اراسىنا اپارىپ قوياتىن كورىنەدى. وسىنداي اسەرىنە بولا ءدارىنى مەملەكەتتىك تىزىمگە ەنگىزىپ، ساتۋعا قاتاڭ تىيىم سالعان. ساتقان، ساقتاعان ادام قىلمىستىق جازاعا تارتىلادى. وسى ءبىر اناشاعا تەڭەستىرىلگەن ءدارىنى اناسى بالاسىنا نە ءۇشىن بەرگەن دەيسىزدەر عوي. مۇگەدەكتىگىنە بەرىلەتىن اي سايىنعى 200 رۋبل جاردەماقى ءۇشىن... ءىرى- ءىرى مافيالىق توپتىڭ نەبىر قانقۇيلى قىلمىسىن قولدارىنان وتكىزىپ جۇرگەن زاڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوزى مۇنى ەستىگەندە ابدىراپ قالعان كورىنەدى.
ايگۇل جالعىز ءىنىسىن سوڭعى كەزدە قاتتى ساعىنىپ، كۇندە تۇسىندە كورىپ جۇرگەنىن جۇمىستا ايتادى دا وتىرادى. «شەشەم «ارپا ىشىندە ءبىر بيداي» دەپ، بىزدەردەن گورى جالعىز ۇلىن سونداي جاقسى كورۋشى ەدى، سويتكەن باۋىرىم اكە- شەشەسىنىڭ باسىنا شىبىق قاداۋعا شاماسى كەلمەدى، ايەلىنىڭ سوڭىنان تاتارستانعا كەتىپ ەدى، سودان حابارسىز، ءولى- ءتىرىسىن دە بىلمەيمىز» دەيدى دە، مۇڭايىپ قالادى.
سودان كەيىن: «ءبىر جاعىنان كورمەگەنىم دە جاقسى، - دەپ اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاستىرادى. - شەشەم بايعۇس ءومىرىنىڭ سوڭىندا جىندانىپ كەتتى عوي. داڭعاراداي ءۇيدىڭ ەسىك- تەرەزەسىن بۇزىپ، تاۋىقحانانىڭ بۇرىشىندا ءبۇرىسىپ وتىراتىن دا قوياتىن. اكەم اۋرۋحانادا جاتىپ قايتىس بولدى. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا «بارىنە مەن كىنالىمىن، شەشەلەرىڭ مەنى كەشىرسىن» دەدى. ءبىراق ءبىز ونىڭ ەشنارسەگە كىنالى ەمەستىگىن ايتىپ، جۇباتتىق. «ءبىز ەل نە كيسە سونى كيدىك، سونى جەدىك. سونىڭ ءبارىن جاساعان اكەم. شەشەم جۇمىس ىستەپ كورگەن كىسى ەمەس... سويتسەك... ءبىزدىڭ اكەمىز كەلىنىمەن اۋەيى بولىپ ءجۇرىپتى. ءبىز ونى كەيىن، كەيىن بارىپ بىلدىك قوي...».
ايگۇل بۋلىعىپ بارىپ ءۇنسىز قالدى. مىنانداي وقيعا قازاقى قۇلاققا تىم- تىم ازعىندىق بولىپ ەستىلەدى ەكەن.
- ءىنىم ايەلىن ۇيگە 3 جاسار بالاسىمەن كىرگىزدى. ارينە، العاشىندا ءبارىمىز بۇعان قارسى بولدىق. اسىرەسە، شەشەم ازار دا بەزەر بولعان. كەلىن ۇيگە كەلگەن سوڭ، رايىمىزدان قايتتىق. تەك شەشەم عانا جىبىمەي- اق قويدى. ءبىز ەندى باۋىرىمىزدىڭ جاعىنا شىعىپ، شەشەمىزدى تۇسىنبەيتىن حالگە جەتتىك.
ايگۇل وقيعا ءدال قازىر ءوتىپ جاتقانداي تاعى دا بۋلىعىپ بارىپ، باسىلدى.
- كەلىن ارتىنان ەرىپ كەلگەن بالا اكەمنىڭ بالاسى ەكەن. ول سىردى اكەم مەن شەشەم عانا بىلەتىن بولىپ شىقتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن مەن شەشەمدى سونشالىقتى اقىلدى، سابىرلى ادام دەپ ويلاپ كورمەپپىن. ءۇيدىڭ بەرەكە- بىرلىگىن بۇزىپ، اكەمنىڭ بالالارىنىڭ الدىندا بەدەلىن تۇسىرمەۋى ءۇشىن ءوزى ىشتەي قانشا رەت قورلاندى، قانشا رەت جان ازابىن شەكتى دەسەڭشى...
ول تاعى دا ءبىراز ءۇنسىز قالدى.
- اكە- شەشەمنىڭ باسىنا قۇران وقۋعا باردىم. ەكەۋى ءبىر- ءبىرىنىڭ اراسىنا توعىز اي سالىپ بارىپ قايتىس بولدى. انامنىڭ قابىرىنىڭ باسى تاپ- تازا، كۇنى كەشە كەلىپ بىرەۋ تازالاپ كەتكەن سەكىلدى. اكەمنىڭ قابىرىن تىكەن باسىپ كەتىپتى. قۇداي ءوزى كەشىرسىن، سول كەزدە: «شەشەمنىڭ جۇرەگىنە قادالعان تىكەندەر ءوز دەنەڭدى باسىپ تۇر ما؟» دەگەن ارام وي ساپ ەتە تۇسكەنى، - دەپ تاعى سولقىلدادى.
بۇل اڭگىمەلەر جاي، جايباراقات كۇندەرى جاراتقاندى ەسىمىزدەن شىعارىپ، باسىمىزعا قاۋىپ- قاتەر، قينالىس، اۋىرتپالىق تونگەندە عانا جالبارىناتىنىمىز نەلىكتەن دەگەن سۇراقتان تۋىنداپ وتىر عوي. قوعام دەنەسىندەگى «ونكولوگيا» - يمانسىزدىق، قۇدايسىزدىق، ارامدىق، بەزبۇيرەكتىك، ادامشىلىقتىڭ ولىەتتەنۋى ءبىزدىڭ قوعامعا عانا ءتان ەمەس- اۋ. قۇراندا: «سەندەر تەڭىزدە جۇرگەندە كەمەلەردى تولقىن قوزعالتسا مەنى ەستەرىڭە الاسىڭدار، جاعاعا شىققاندا مەنى ۇمىتاسىڭدار» دەگەن ايات بار. جايلاعان جارا، مەڭدەگەن اۋرۋ ادام- اتادان بەرى كەلە جاتقان سەكىلدى. دەگەنمەن، ءاۋ باستاعى تازالىق پەن يمانعا بەرىكتىكتى قازىرگىمەن سالىستىرۋعا كەلمەس. جۇرەگىمىز قورقاق، كوڭىلىمىز اينىمالى، بۋىنىمىز بوس. جاراتىلىس تارازىسىنىڭ تەپە- تەڭدىگىن «قۇداي بولسام» دەگەن يمانسىزدار بۇزىپ وتىر. ول تىپتەن وشاق باسىنان وتان اياسىنا دەيىن جايىلىپ بارا جاتقان سىڭايلى. وسىنداي «قىرىق قاتەردىڭ» ۇستىندە وتىرىپ، ونىمەن كۇرەسۋ وڭاي ەمەس. قيىن دەپ قاراپ وتىرۋعا دا بولماس. ول ءۇشىن ادامنىڭ ساناسى، نيەتى، پەيىلى تۇزەلۋى ءتيىس.
ءدىلدار مامىربايەۆا، جازۋشى
«قازاق ادەبيەتى»