بۇل پاكت 1926 - جىلعى بەرلين جانە راپاللو كەلىسىمدەرىمەن ساباقتاس بولدى. كەلىسىم بويىنشا گەرمانيا پولشامەن نەمەسە باسقا ەۋروپالىق ەلدەرمەن سوعىسا قالعان جاعدايدا، كەڭەس وداعى بەيتاراپ قالۋى ءتيىس بولدى.
كەلىسىمگە قوسىمشا قۇپيا حاتتاما جاسالىپ، سول بويىنشا ەكى ەل ورتالىق ەۋروپاداعى مۇددەلى ايماقتاردى ءوزارا ءبولىسىپ الدى. فينليانديا، ەستونيا، لاتۆيا ەلدەرى، پولشانىڭ ناريەۆ، ۆيسلا جانە سان وزەندەرىنەن شىعىس بولىگى ك س ر و مۇددەلى ايماعىنا جاتقىزىلدى. بۇل كەلىسىم 10 جىل مەرزىمگە جاسالدى. ريببەنتروپ پەن مولوتوۆتىڭ قول قويعان پاكتى 1941 - جىلدىڭ 22 - ماۋسىمىندا، 3 - رەيحتىڭ كەڭەس وداعىنا شابۋىل جاساعان كۇنى كۇشىن جويدى، دەپ جازىلادى تاريحتا.
الايدا وسى كەلىسىم جاسالعاننان كەيىن ارادا ءبىر اي وتپەي جاتىپ جۇمىسشى- شارۋالاردىڭ قىزىل ارمياسى مەن فاشيستىك گەرمانيا اسكەرلەرىنىڭ اراسىندا قارۋلى قاقتىعىستار بولعانى تۋرالى ۇمىتىلىپ كەتتى. ك س ر و مەن گەرمانيانىڭ اراسىندا تۇبىندە ءبىر سوعىستىڭ بولاتىنى 1939 - جىلدىڭ كۇزىندە- اق بەلگىلى بولعان. بۇل كەزدە نەمىس اسكەرلەرى شىعىسقا قاراي بەت العان ەدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ك س ر و مەن گەرمانيا اسكەرلەرىنىڭ ەڭ العاشقى شايقاسى تۋرالى مۇراعات دەرەكتەرىندە بىلاي جازىلادى:
«1939 - جىلى 19 - قىركۇيەك كۇنى ساعات 2.00 شاماسىندا 2- كاۆالەريالىق كورپۋستىڭ 5- كاۆالەريالىق ديۆيزيا كومبريگى ي. شارابۋركونىڭ جىلجىمالى وتريادى (600 جاياۋ كاۆالەريستەر جانە 35 تانك پەن برونەاۆتوموبيل) لۆوۆ قالاسىنىڭ تۇبىنە كەلدى. قالادان بۇلارعا زەڭبىرەكتەر وق جاۋدىردى. قالانىڭ ىشىنە الدىمەن كىرگەن 6 تانك بارريكادالاردان ءوتىپ، ورتالىققا دەيىن جەتتى. ءبىرىنشى تانك وتقا وراندى. بارلاۋ روتاسىنىڭ اعا لەيتەنانتى چۋفاروۆتىڭ تانكتەن اتقان سناريادى وق- ءدارى قويماسىنا ءتيىپ، قاتتى جارىلىس بولدى. وسىدان كەيىن پولياكتار قارسىلاسۋدى توقتاتتى.
كەڭەستىك تانكتەر لۆوۆ قالاسىنا كىردى. ساعات 4.30. اتىس توقتاتىلىپ، قالادا تىنىشتىق ورنادى. 6.00. كومەككە كەلگەن پولياك اسكەرلەرى جانە لۆوۆ قالاسىنداعى كازارمالارداعى جاۋىنگەرلەر قارۋسىزداندىرىلدى. 7.40. بريگادا كومانديرى، پولكوۆنيك فوتچەنكوۆقا لۆوۆ گارنيزونىنىڭ باس شتاب باستىعى، پولكوۆنيك ب. راكوۆسكي جانە ەكى پولكوۆنيك پەن ءۇش مايور كەلىسسوزگە كەلدى. 8.30. قىركۇيەكتىڭ 16 - كۇنى لۆوۆقا بەت العان نەمىس اسكەرلەرى مەن كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ اراسىندا ۇرىس باستالدى.
نەمىستەر جاعىنان ءۇش زەڭبىرەك ىستەن شىقتى، 3 ادام جاراقات الىپ، 9 ادام قازا تاپتى. ال 24 بريگادا 2 بروندى ماشينا مەن 1 تانكتەن ايىرىلدى، 3 ادام ءولىپ، 4 ادام جاراقات الدى. 9.00. قاقتىعىستى رەتتەۋ ءۇشىن پولكوۆنيك فوتچەنكوۆپەن كەلىسسوزگە گەرمانيالىق جاياۋ اسكەر ديۆيزياسىنىڭ 137 - پولك كومانديرى، پولكوۆنيك شلياممەر كەلدى. ەكى جاق وزدەرىنىڭ جارالانعان، قازا بولعان جاۋىنگەرلەرىن جيناپ الۋعا كەلىستى».
لۆوۆتى الۋعا مۇددەلى ەكى جاق ەندى جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەرگە كوشتى. نەمىستەر ديپلوماتيالىق ارنالارى ارقىلى كەڭەستىك باسشىلىققا قىسىم كورسەتە باستادى. 20- قىركۇيەك كۇنى ماسكەۋدەگى گەرمانيا ەلشىسى ف. ۆ. فون دەر شۋلەنبۋرگ مولوتوۆقا كەڭەستىك جانە گەرمانيالىق اسكەرلەر اراسىنداعى قاقتىعىستاردى بايانداپ، سوعىستى بولدىرماۋ ءۇشىن اسكەرلەرىن ول جاقتان تەز ارادا الىپ كەتۋىن تالاپ ەتتى. تۋرا وسىنداي تالاپتى گەنەرال كيەسترينگ ۆوروشيلوۆقا قويدى.
كەڭەستىك باسشىلىقتىڭ نىق ۇستانىمى گيتلەردى رايىنان قايتاردى، اسكەرلەرىن لۆوۆتان الىپ كەتۋ تۋرالى بۇيرىق بەردى. ولار جاي كەتە سالعان جوق، ەكى جاقتان دا زەڭبىرەكتەردەن وق اتىلىپ جاتتى. قاقتىعىستار بۇدان كەيىن دە تىيىلعان جوق، كەڭەس- نەمىس ۇرىستارى بەلارۋس جەرىندە دە بىرنەشە رەت بولدى. 23 - قىركۇيەك كۇنى برەست وبلىسىنداعى ۆيدوملي ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭىندا، ليۋبلين تۇبىندە جانە شىعىس پولشانىڭ باسقا دا اۋداندارىندا ەكى جاقتىڭ اسكەرلەرى قاتتى قاقتىعىستارعا باردى. شىن مانىندە، مۇددەلى ايماقتارعا تالاسقان ەكى جاقتىڭ سوعىسى وسى كەزدە باستالعان بولاتىن.
سودان ەكى جىل وتكەننەن كەيىن فاشيستىك گەرمانيا ك س ر و- عا تۇتقيىلدان شابۋىل جاسادى. 3 - رەيح اسكەرلەرى ۋكراينا، بەلورۋسسيا، بالتىق جاعالاۋىنداعى كەڭەستىك قالالاردى بومبالاي باستادى. بۇل كەڭەس وداعى ءۇشىن وتان سوعىسىنىڭ باستالعان كۇنى بولىپ تاريحتا قالدى. 1941 -جىلى 22 - ماۋسىمدا كرەملدەگىلەر دە، رەيحس- كانسەليارياداعىلار دا ابىگەرگە ءتۇسىپ، ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداپ جاتتى. مۇراعاتتارداعى جازبالارعا قاراپ، سول ءبىر قاربالاس ساتتەردى ۋاقىتپەن سالىستىرا وتىرىپ كوز الدىمىزعا ەلەستەتىپ كورەلىكشى.
3.07 - قورعانىس ناركومى س. ك. تيموشەنكونىڭ كابينەتىندە وتىرعان ك س ر و مارشالى گەورگيي جۋكوۆقا قارا تەڭىز فلوتىنىڭ قولباسشىسى ف. س. وكتيابرسكيي تەلەفون سوعىپ، تەڭىز جاقتان بەلگىسىز ۇشاقتاردىڭ ىشكە قاراي وتكەنىن حابارلادى.
3.30 - باتىس وكرۋگىنىڭ شتاب باستىعى، گەنەرال ۆ. ە. كليموۆسكيح نەمىس اۆياتسياسىنىڭ بەلورۋسسياداعى برەست، گرودنو، ليدۋ، كوبرين، سلونيم، بارانوۆيچ، بوبرۋيسك، ۆولكوۆسك قالالارىن بومبالاپ جاتقانىن باياندادى.
3.33 - كيەۆ وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال م. ا. پۋركايەۆ نەمىس اۆياتسياسى ۋكراينانىڭ كيەۆ جانە جيتومير قالالارىن بومبالاعانىن باياندادى.
3.40 - بالتىق جاعالاۋى اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال ف. ي. كۋزنەتسوۆ جاۋ اۆياتسياسىنىڭ كاۋناس، ريگا، ۆينداۆا، ليباۆا، شاۋلياي، ۆيلنيۋس قالالارىنا بومبا تاستاعانىن جەتكىزدى.
3.45 - مارشال جۋكوۆ ستالينگە تەلەفون سوعىپ، سوعىستىڭ باستالعانىن حابارلادى. ەستەلىگىندە جۋكوۆ بىلاي دەپ جازادى: «ناركوم ماعان ي. ۆ. ستالينگە حابارلاس دەپ بۇيىردى. تەلەفوندى ۇزاق ۇستاپ تۇردىم، ەشكىم المادى. ءبىر كەزدە ارعى جاقتان گەنەرال ۆلاسيك (كۇزەت باسقارماسىنىڭ باستىعى):
- كىم سويلەپ تۇر؟
- باس شتابتىڭ باستىعى جۋكوۆ. مەنى جولداس ستالينمەن بايلانىستىرۋىڭىزدى سۇرايمىن.
- نە؟ قازىر مە؟ ! جولداس ستالين ۇيىقتاپ جاتىر.
- تەز وياتىڭىز: نەمىستەر ءبىزدىڭ قالالاردى بومبالاپ جاتىر، سوعىس باستالدى.
ءۇش مينۋتتان كەيىن اپپاراتقا ي. ۆ. ستالين كەلدى. جاعدايدى باياندادىم. ي. ۆ. ستالين ۇندەمەيدى. اۋىر دەمالىپ تۇرعانىن ەستىدىم.
- قانداي تاپسىرما بولادى؟ - دەپ سۇرادىم.
ءبىر كەزدە ول ۇيقىدان ويانعانداي بولدى.
- ناركوم قايدا؟
- كيەۆ وكرۋگىمەن سويلەسىپ جاتىر.
- تيموشەنكومەن بىرگە كرەملگە كەلىڭدەر. پوسكرەبىشيەۆكە ايتىڭدار، ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىن جيناسىن».
4.00 - مارشال جۋكوۆ: «ساعات 4-تە ف. س. وكتيابرسكيمەن تاعى سويلەستىم. ول قالىپتى داۋىسپەن:
- جاۋ شابۋىلى قايتارىلدى. ءبىزدىڭ كەمەلەرگە سوققى بەرۋ ويلارى ىسكە اسپادى. ءبىراق قالادا قۇلاعان ۇيلەر بار».
4.20 - مارشال ۆاسيليەۆسكيدىڭ ەستەلىگىنەن: «نەمىس اۆياتسياسىنىڭ ءبىزدىڭ ايەرودرومدار مەن قالالاردى بومبالاپ جاتقانى ساعات 4 تەن ءسال اسا بىزگە بەلگىلى بولدى».
4.55 - نەمىستەر برەست قامالىنىڭ جارتىسىن باسىپ الدى.
5.00 - ك س ر و سىرتقى ىستەر ناركومى ۆياچەسلاۆ مولوتوۆ ماسكەۋدەگى نەمىس ەلشىسى فريدريح فون شۋلەنبۋرگپەن كەزدەستى.
5.30 - سىرتقى ىستەر ناركومىنىڭ قىزمەتكەرى پاۆلوۆتىڭ ەستەلىگىنەن:
«شۋلەنبۋرگ كوزىنە جاس الىپ، بولعان جاعدايدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتتى. گيتلەردىڭ بۇل شەشىمى ويلانباي جاسالعان قادام دەپ قوستى».
7.00 - 42- شى جانە 6- اتقىشتار ديۆيزياسى برەست قامالىن جانە برەست قالاسىن تاستاپ، ىشكە قاراي شەگىندى.
7.00 - رەيحس مينيستر ريببەنتروپ ك س ر و- عا قارسى جورىقتىڭ باستالعانى تۋرالى باسپا ءسوز ءماسليحاتىن باستادى (سۋرەتتە). مۇندا «سوعىس» دەگەن ءسوز ايتىلعان جوق، ول: «گەرمانيا ارمياسى بولشيەۆيكتىك رەسەيگە باسىپ كىردى!» دەدى.
7.15 - وڭىرلەردەن كەلگەن حابارلاردى قورىتىندىلاپ، تيموشەنكو، مالەنكوۆ جانە جۋكوۆ قول قويعان №2 ديرەكتيۆا جاريالاندى. وندا بىلاي جازىلعان: گەرمانيا تاراپىنان كەڭەس وداعىنا شابۋىل جاسالۋىنا بايلانىستى بۇيىرامىن:
1.اسكەرلەر بارلىق كۇشتەرمەن جانە قۇرالدارمەن جاۋعا قارسى تۇرىپ، كەڭەستىك شەكارانى بۇزعان ايماقتاردا ولاردىڭ كوزى جويىلسىن.
2. بارلاۋ جانە جاۋىنگەرلىك اۆياتسيا ارقىلى جاۋدىڭ اۆياتسياسى، جەردەگى اسكەرلەر ورنالاسقان جەرلەر انىقتالسىن. اۆياتسيا گەرمانيا اۋماعىنا 100-150 شاقىرىمعا دەيىن كىرىپ، اۋەدەن سوققى بەرىلسىن».
7.20 - مارشال جۋكوۆتىڭ ەستەلىگىنەن:
«7 ساعات 15 مينۋت قورعانىس ناركومىنىڭ № 2 ديرەكتيۆاسى وكرۋگتەرگە تاراتىلدى. قورعانىس ناركوماتىنا كەلگەننەن كەيىن س. ك. تيموشەنكودان بىلگەنىمىز: 22 - ماۋسىم كۇنى تاڭ اتپاستان بۇكىل باتىس شەكارالىق وڭىرلەردە اسكەرلەرمەن بايلانىس سىمدارى بۇزىلعان. بۇيرىقتى جىلدام تاراتۋعا مۇمكىندىك جوق. نەمىستەردىڭ الدىن الا ءبىزدىڭ اۋماققا تاستاعان ديۆەرسيالىق توپتارى بايلانىس سىمدارىن قيىپ تاستاعان، بايلانىس دەلەگاتتارىن ءولتىرىپ، كومانديرلەرگە شابۋىل جاساعان».
7.30 - گەرمانيانىڭ حالىق اعارتۋ جانە ناسيحات رەيحس مينيسترى يوزەف گەببەلس راديو ارقىلى ادولف گيتلەردىڭ نەمىس حالقىنا ۇندەۋىن وقىدى:
«نەمىس حالقى! ءدال وسى مەزەتتە الەم ەشقاشان كورمەگەن اۋقىمدى جانە كولەمدى اسكەرلەر جورىعى جۇزەگە اسىرىلۋدا... شىعىس پرۋسسيادان كارپاتقا دەيىن نەمىستىڭ شىعىس مايدان قۇرامالارى شابۋىلداۋدا. پرۋت جاعالاۋلارى جانە دۋنايدىڭ قارا تەڭىزگە دەيىنگى تومەنگى اعىسىندا رۋمىن جانە نەمىس جاۋىنگەرلەرى بىرىگىپ قيمىلداۋدا. بۇل مايداننىڭ مىندەتى جەكەلەگەن ەلدەردى قورعاۋ ەمەس، ەۋروپانىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ، سونىمەن بارلىعىن قۇتقارۋ. سوندىقتان مەن بۇگىن تاعى دا تاعدىرىمدى، گەرمانيا رەيحىنىڭ جانە حالقىمىزدىڭ بولاشاعىن ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردىڭ قولىنا بەرۋدى شەشتىم. بۇل كۇرەستە بىزگە قۇداي جار بولسىن!»
8.45. - ك س ر و قورعانىس حالىق كوميسسارى س. ك. تيموشەنكو ستالينگە تەلەفون سوعىپ، موبيليزاتسيا جاساۋ، باس قولباسشىلىق ستاۆكاسىن قۇرۋ جانە باسقا ماسەلەلەر بويىنشا جاسالعان ك س ر و جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى جارلىعىنىڭ جوباسىمەن تانىستىرۋ ءۇشىن كرەملگە كەلۋگە رۇقسات سۇرادى. ي. ۆ. ستالين ساياسي بيۋرونىڭ جيىنىندا وتىرعانىن جانە دە ونى تەك ساعات 9 دا قابىلدايتىنىن ايتقان.
قايىرجان تورەجان
«ايقىن»