ورالحان بوكەيدىڭ «تورتاي مىنەر اق بوز اتى» تۋرالى ءسوز
ورالحاننىڭ كوپتىڭ كوكەيىندەگىسىن تاپ باسىپ، ايرىقشا سۇيىسپەنشىلىككە بولەنۋى، اتىنىڭ الىس ەلدەرگە تانىلۋى دا وسىناۋ شىعارماشىلىق شەبەرلىگىنىڭ جەمىسى. كوركەمادەبيەتتە تۋعان جەر تابيعاتىنىڭ، ءوزىندىڭ ءىز ورنەك ايشىعىن كەستەلەپ قالدىرعان جازۋشىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە شىعارماسى «تورتاي مىنەر اق بوز ات» اڭگىمەسى.
اڭگىمەنىڭ ءبىرىنشى ءبولىم وقيعاسى تۋعان جەر تابيعاتىن سۋرەتتەۋدەن باستالادى. «شىلدەنىڭ ورتاسى بولسا دا، بۇل جەر قوڭىر سالقىن، بۇلتسىز كۇندەرى تامىلجىعان تاماشا مەزگىل باستالۋشى ەدى. نە ىستىق ەمەس، نە سۋىق ەمەس جايلاۋدىڭ جايماشۋاق ساتىندە توبەڭنەن كوكپەڭبەك بولىپ توڭكەرىلىپ تۇرار اسپانعا قاراعايدىڭ بۇرشىگىن لاقتىرىپ وينايسىڭ.. .». بۇل سۋرەتتەۋ ارقىلى اۆتوردىڭ بالالىق سۇيكىمدى سەزىممەن تابيعات تىنىسىن تەبىرەنە تاماشالايدى. ءارى قاراي كەشكى اۋىلدىڭ ءومىرى سۋرەتتەلەدى. «شارشاۋ دەگەندى بىلمەيتىن، قىز - كەلىنشەكتەر سوعىس جىلىنان كەيىنگى، بەيبىت ءومىردىڭ شۋاعىنا جىلىنىپ، سىزىلتا ءان سالاتىن تاۋ اراسىندا جىلتىلداتىپ وت جاعىپ، ءان شىرقاعاندا، لاۋلاعان جالىن باقسىداي ءتىلىن جالاڭداتىپ، كۇي شەرتىپ تاۋ- تاستى كۇڭىرەنتىپ تۇرعانداي ادەمى سەزىلۋشى ەدى - اۋ. بىزدەر، بالالار، كۇنى بويى وگىز ۇيرەتىپ، بۇزاۋ جايامىز. ءۇش ۋاقىت سيىر ساۋعىزامىز. ىمىرت ۇيىرىلە التىباقان قۇرعان ازاماتتاردىڭ ماڭايىندا ارپالىسىپ، ءتيىپ - قاشىپ ۇلارداي شۋلاپ ويناپ جۇرگەنىمىز» . اۆتور، اسا ءبىر ىلتيپاتپەن تۋعان جەرىن سۋرەتتەي وتىرىپ، اڭگىمەنىڭ كەيىپكەرى جاس بالانىڭ بالعىن بالداۋرەنىن سول كەزدەگى ياعني، سوعىستان كەيىنگى اۋىل تىرشىلىگىنە الىپ كەلەدى. سوعىستىڭ سالدارىنان اكە - شەشەسىز قالعان بالالار ءار اۋىلدان دا تابىلاتىن. باس كەيىپكەر تورتاي قيال ەلىنە ساپارعا شىعۋدى وتە قاتتى ۇناتادى. قيال ەلىنەن جەرگە تۇسكەن سوڭ، تورتاي ەندى ءتۇسىن ايتادى. بالا قيالىنداعى اق بوز اتتى تۇسىندە كوك وگىزىنىڭ ارعىماققا اينالىپ، جەر تارپىپ، كىسىنەپ تۇرعان كەيپىندە كورەدى.
- تورتاي، سەن ءتۇبى سول اق بوز اتقا مىنەسىڭ، - دەيدى دوسى.
- قايدام!؟ قايدان بىلەيىن، اكەم مارقۇمنىڭ تاقىمى تايعادا تيمەي كەتىپ ەدى.. .
كۇزدە جايلاۋداعى بارلىق بالالار وقۋعا اتتانعاندا تاۋدا بۇزاۋ باعىپ، جالعىز تورتاي قالادى. تورتاي دوسىنا كەتەرىندە ەڭ سۇيىكتى كىتابىن سىيلاپ تۇرىپ ايتتى: « مەن ۇشىندە وقى، بالكىم مەن مىنە الماعان اق بوز اتقا سەن مىنەرسىڭ» .
- سەنىڭ ءوز اق بوز اتىڭ بار ەمەس پە؟
- جوق، مەنىڭ ماڭدايىما كوك وگىز جازىلعان.
- وندا مەن اق بوز اتىمدى سىيعا تارتامىن.
ۋاقىت ەشقاشان ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. جىلدار وتەدى. تورتايدا باسقا بالالارداي ەر جەتەدى. ول ۇيلەنىپ، ەكى - ءۇش بالانىڭ اكەسى بولادى. كاسىبى ءالى سول مال باعۋمەن اينالىسادى. باياعىدا تورتايمەن بىرگە وسكەن بالانىڭ جازعى دەمالىسىندا ۇلكەن ازامات بولىپ اۋىلىنا كەلۋى باياندالادى. امانداسا كەلگەن تورتايعا، ول شىعىپ سالەم بەرە العان جوق. باتىلى جەتپەدى. ۇيالدى. «تورتاي مىنەر اق بوز ات.. .مەنىڭ تاقىمىمدا كەتكەندەي ەدى.. .يەسىنە قايتارۋعا كەش ەدى.. .» . اڭگىمەنىڭ جالپى ءتۇيىنى وسى. بۇل اڭگىمە وقىرمانىن سەزىم، ءتوزىم، قايىرىم، باۋىرمالدىق سياقتى قاسيەتتەرگە ۇيرەتسە ءاربىر سۋرەت، ءار ءبىر كورىنىس وقۋشى جادىندا ساقتالىپ قالاتىنى ءسوزسىز. اڭگىمەدە جازۋشى تابيعات جايلى سويلەگەندە، ءار سويلەم سوڭىن «ەدى - اۋ» دەگەن سوزبەن ءبىتىرۋىنىڭ ءوزى، تابيعاتقا ەتەنە جاقىن ەكەندىگىن كورسەتەدى. شىعارمانىڭ تاقىرىبى ارقىلى ايتايىن دەگەن ويىن، جازۋشى نانىمدى دا شىنايى جەتكىزگەن، سەبەبى: قازاق اتتى ەر قاناتىنا بالايدى، جۇيىرىكتى، سايگۇلىكتى وتە جوعارى باعالايدى. دەمەك، اق بوز ات ۇلت رۋحى، حالىق ءداستۇرى.
«تورتاي مىنەر اق بوز ات» اڭگىمەسىندەگى «مەننىڭ» ياعني، اۆتوردىڭ بايانداۋ ءستيلى تورتايدىڭ باقىتى جايلى، اق بوز ات جايلى، ارمان - قيالى ەڭ سوڭىندا ءبارى ەرتەگى بولىپ، قاتال ءومىر ءوز دەگەنىن ىستەمەي تىنبايتىن، تورتايعا لايىقتى اتتى سول «مەننىڭ» ءمىنىپ كەتكەنىنە وكىنەتىنى رەالدى ءومىر مەن قيالداعى شىندىقتىڭ، ەگىز پاراللەل قوسارلانىپ جاتقانىن كورەمىز.
تورتاي جەتىم بالا، ءبىراق ءوزى بىلىمگە وتە قۇشتار، ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن كىتاپ وقيدى، جازۋشى، ۇلكەن ادام بولعىسى كەلەدى. قوعامعا ايتارى بار. ءبىراق، كۇندەردىڭ كۇنىندە كىتاپتارىن ورالحانعا بەرىپ تۇرىپ، «- وراش، وسى كىتاپتاردى سەن وقىشى، ۇلكەن ادام بول، جازۋشى بول!» ، - دەپ تىلەگىن بىلدىرەدى.
- مەن اۋىلدىڭ قويىن باقسام دا ك. ءنىمدى كورەمىن عوي، ساعان ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىرمىن، - دەيدى. تورتاي بالا بولسادا تۇسىنگى مول، ءومىردىڭ فيلوسوفياسىن جاقسى تۇسىنگەن. اڭگىمەدەگى وقيعا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى جانە سوعىستان كەيىنگى قازاق اۋىلىندا وتەدى. وسىعان بايلانىستى حالىققا تۇسكەن اۋىرتپاشىلىق پەن قيىنشىلىق، قايعى - قاسىرەت، جاسوسپىرىمدەر مەن ءبۇلدىرشىن بالعىنداردى جىلاتتى، جەتىمسىرەتتى. جەتىمدىكتىڭ تاۋقمەتىن تارتقان تورتاي، ءومىر بويى ارمانداپ، قيالداپ ءوتتى دەسەك وندا قاتە بولار. ارمانىنا، قيالىنا قولى جەتپەسە دە ءومىردى، تۋعان جەرىن، ەلىنىڭ ادامدارىن ءسۇيدى، ال جازۋشى ورالحان بوكەي ءوز كەيىپكەرلەرىن جاساۋدا دانالىققا سۇيەنەدى ەكەن: «بىزدەر، كوركەم شىعارمامىزدىڭ باستى قاھارمانى - ادام جانە سول ادامزاتتى سۇيگىشتىگىن بەينەلەۋىمىز كەرەك» . باستى كەيىپكەرلەرى تورتاي جانە اڭگىمەنى بايانداۋشى بالا ورالحان بەيبىتشىلىكتى، ەڭبەكتى، تۋعان جەرىن، ادامزاتتى سۇيگەن بەينەلەر.
ايشىقتى ءتىل، بەدەرلى سۋرەت.
«تورتاي مىنەر اق بوز ات» اڭگىمەسىنىڭ ءتىلى:
1. ماقال - ماتەل، فرازەلوگيازمدەر:
قوي اۋزىنان ءشوپ الماس، ءيت باسىنا ىركىت توگىلۋ، ورازا - ناماز توقتىقتا عانا، توق بالا اش بالامەن وينامايدى، قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي، بەلى كەتكەندەي تۇرا الماۋ، تاقىمى قوتىر تايعا تيمەۋ.
2. تەڭەۋلەر:
تابانعا كىلەمدەي جۇمساق ءتيۋ، لاۋلاعان جالىن باقسىداي ءتىلىن جالاڭداتىپ، ۇلارداي شۋلاپ، ۇياداي قىلىپ جيناۋ، كوك كۇمبەزىنە نايزاداي كىرىپ، وي ەتەك الاقانداعىداي كورىنەدى، التايدىڭ شولپىسىنداي جارقىراعان، بۇقتىرما، اي مەن كۇندەي قوسارۋ،
3. ەپيتەت:
جايما شۋاق ءسات، كوكپەڭبەك بولىپ توڭكەرىلىپ تۇرار اسپان، بەيبىت كۇننىڭ شۋاعى، تاسقا ءتيىپ تايعاناعان جاڭبىر سىبدىرى، تاس ۇڭگىر، جۇماقتى ءومىر، كوك مۇنار دۇنيە، قوڭىر ءۇن.
تالداعان: سەرىك قانتايەۆ
adebiportal.kz