سپورتتا قازاقتاردىڭ تىم ازدىعىنىڭ باستى سەبەبى - ءتىل ماسەلەسى
تابان تىرەسكەن دۇلەي دودادا ەل نامىسىن قورعايتىن قىز-جىگىتتەرىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى - وزگە ۇلت وكىلدەرى. ودان قالسا، سىرتتان شاقىرتىلعان كەلىمسەكتەر...
اپىر-اۋ، سپورتتا نەگە قازاق از، وسى؟ اراكىدىك سۇيەگىمىزگە تاڭبا بولعان وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن ىزدەپ، وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن قازبالاپ قوياتىنىمىز دا بار. وندايدا ءار ءتۇرلى سەبەپتەرى ايتىلادى. ءبىراق وسى ماسەلەنىڭ تەرەڭدە جاتقان ءتۇيىنى ءتىل ماسەلەسى ەكەندىگى ءالى اشىلماي وتىر. ءبارى ءتىل ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلىپ تۇرماعانىمەن، نەگىزگى كىناراتى - وسى.
ويتكەنى سوناۋ زاماننان بەرى بىزدەگى باپكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى - ورىس ءتىلدى ماماندار. اۋىلدان كەلگەن قازاق بالالارى ولاردىڭ ايتىپ تۇرعاندارىن تۇسىنبەي، بىرتە-بىرتە شەتكە قاراي ىعىسا بەرەدى. ءوزىنىڭ تۇسىندىرگەنىن ۇقپايتىن سپورتشىنى قاي باپكەر جاقتىرسىن. وسىلاي باپكەر مەن شاكىرت اراسى سۋي بەرەدى، سۋي بەرەدى...
قازاق سپورتىنىڭ قارا شاڭىراعى بولعان «سپورت» گازەتىندە تابانى كۇرەكتەي 49 جىل قىزمەت ەتكەن سايىن تۇرسىنوۆ اعامىز «ءوزىم سپورتتىڭ ىشىندە جۇرگەندىكتەن بالالارىمدى كىشكەنتايلارىنان سپورت سەكسيالارىنا بەردىم. ءبىراق باپكەرلەردىڭ ءبارى - ورىس ءتىلدى ماماندار. قازاق بالاسىن ەشقايسىسى ماڭدايىنان سيپامايدى ەكەن. كوبىنە سىرتتاعى دودالارعا شىقپايدى، وزگەلەر بارادى. وسىلاي ولار سپورتتى تاستاپ كەتتى» دەپ كۇيىنگەن ەدى.
مىسال رەتىندە ايتايىق، قازاقتىڭ اتاقتى بالۋانى، تورتكۇل دۇنيەگە جويقىن قارا كۇشىمەن تانىلعان تارلانى ابىلسەيىت ايحانوۆ جەتىسۋدان الماتىعا كەلەدى. 1957-جىلى دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىنىڭ كۇرەس بولىمىنە تۇسپەك بولادى. سوندا كوپشىلىككە تانىمال بىلىكتى باپكەر، مارقۇم پەتر ماتۋشاك ورىس تىلىندە «بۇرىن كۇرەسىپ پا ەدىڭ، رازريادىڭ بار ما» دەپ سۇرايدى. قازاقتىڭ سايىن دالاسىنان شىققان، سەكسەۋىلدەي سيديعان جاس جىگىت ورىس تىلىندە جاۋاپ بەرە الماي، قارا تەرگە تۇسەدى. ۋاقىت بولسا ءوتىپ بارادى. اقىرى «بوريۋس» دەيدى. تالاپكەرلەردەن ەمتيحان قابىلداپ وتىرعان باپكەر كەڭكىلدەپ كۇلەدى. سول كەزدە مارقۇم قابدەن بايدوسوۆ اعامىز سوزگە ارالاسىپ، ەكەۋىنىڭ سوزدەرىن ءبىر-بىرىنە اۋدارىپ بەرەدى.
ال جامپوز بالۋانىمىز جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ اعامىز بىردە كوكىرەگىندە سايراپ تۇرعان ءىلىمى مەن ءبىلىمىن ورىس تىلىندە جەتكىزە الماعاندىقتان، كەيبىر ساباقتاردان «زاچەتتى» سپورت زالداعى بوز كىلەمنىڭ جىرتىلعان جەرلەرىن تىگىپ بەرىپ، الۋعا ءماجبۇر بولعاندارىن كۇيزەلە ايتقان ەدى...
باسقا باسقا، ءبىراق قازاعى كوپ بوكستىڭ وزىندە مىنانداي ءبىر جاعداي بولعان. كۇرزى جۇدىرىقتى قايسار جىگىتتەرىمىزدىڭ ءبىرى، وليمپيادا چەمپيونى ەرماحان يبرايموۆ تا الماتىعا كەلىپ، بوكسپەن شۇعىلدانىپ جۇرگەنىندە، بىرەۋ وعان «تى چتو، ليەۆشا؟» دەيدى. قوس جۇدىرىعىن كەزەنۋى سولاقاي يبرايموۆ اتىمدى سۇراپ تۇر ەكەن دەپ ويلاپ، «نەت، يا ەرماحان» دەپتى...
مىنە، ءتىل بىلمەي قازاق بالالارى وسىلاي وپىق جەگەن. وسىلاي كۇلكىگە قالعان. ەلدىڭ ءبارى ابىلسەيىت اعا، جاقسىلىق اعا جانە ەرماحان ەمەس. تابيعاتىنان سۇيكتەرىنە سىڭگەن ۇياڭدىق پەن ۇيالشاقتىقتىڭ كەسىرىنەن قانشاماسى سپورتتى تاستاپ كەتكەن دە بولار. وعان كۇمان كەلتىرە المايمىز. مۇنداي قيىندىقتى تەك ابىلسەيىت اعا، جاقسىلىق اعا جانە ەرماحان سياقتى تاباندى تارلاندار عانا جەڭە الدى.
ال سول داۋىردە سولاقاي ساياساتتى ۇستانعان وزگە ۇلت وكىلدەرى بۇل پروبلەمانى كەزىندە وپ-وڭاي «شەشىپ بەرگەن». «سىزدەر، قازاقتار، كۇرەس پەن بوكسقا باپاندايسىزدار. كۇرەس پەن بوكس سىزدەردىڭ بولمىستارىڭىزعا، مىنەز-قۇلىقتارىڭىزعا جاقىن. سوندىقتان سىزدەر وسىنداي سپورت تۇرلەرىنە بەيىمسىزدەر. ۇجىمدىق سپورت تۇرلەرىنە سىزدەر كەلىڭكىرەمەيسىزدەر. جاراتىلىستارىڭىز سولاي» دەپ اۋزىمىزعا قۇم قۇيعان-دى.
ال ءبىز، سوعان ءماز بولدىق. «ويباي، ءبىز بوكس پەن كۇرەسكە بولماسا، قالعانىنا جوقپىز» عوي دەپ، ءىلىپ اكەتتىك. ءارى بۇل ءپالساپانى تۇرلەندىرىپ، تۇلەتىپ تە جىبەردىك. ماقتانىش كوردىك. ءبىر عاسىر بولماسا دا، مىنە الپىس جىلدان اسىپ كەتتى، وسى ءپالساپاعا يمانداي يلانىپ ءجۇرمىز.
وۋ، سوندا اللا تاعالا، جاراتۋشى كۇش ءار سپورت ءتۇرىن ءال ۇلتتىڭ ماڭدايىنا، پەشەنەسەسىن جازىپ قويىپ پا؟ الدە قازاق دوپ تەبۋدى بىلمەي مە؟ ەل قاتارلى جۇگىرە الماي ما؟ مەرگەندىگىمىز قايدا قالادى؟ قايسارلىعىمىز بەن قاجىرلىلىعىمىزدى نەگە كادەگە جاراتپايمىز؟ الدە قازاقتىڭ نەشە جىلدىق تاريحىندا ۇجىمدىق سپورت تۇرلەرى بولماعان با؟ بولعاندا قانداي! قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارىنىڭ ىشىندە كوكپار دەگەن سايىس بار. بىلمەسەڭىزدەر، ءبىلىپ قويىڭىزدار، كوكپار - ۇجىمدىق ويىن.
وسىنداي ۇلتتىق ويىنى بار قازاقتى ۇجىمدىق ويىنعا جولاتپاۋىمىز قالاي؟ الدە ك س ر و تۇسىندا ءبىزدى «مىنەز-قۇلىقتارى قىزبا» دەپ ساناۋشىلار بولدى ما ەكەن؟ ايتىڭىزدارشى، بىزدەن دە قىزبا ارگەنتينا فۋتبولدى قالاي وينايدى؟ قىزۋ قاندى بريتان ەلدەرى مەن كاۆكاز حالىقتارىنا ۇجىمدىق ويىنعا بارۋعا بولادى دا، بىزگە بولماي ما؟
جوق، مۇنىڭ ءبارى - تۇزى تاتمايتىن، دايەكسىز پىكىرلەر. تىلىمىز بەن ءدىلىمىزدىڭ دامۋىنا كەسىرىن تيگىزگەن مۇنداي سوزدەردى قوعامنان سىلىپ الىپ تاستاۋ كەرەك. سپورتتا قازاق بالالارى كوبەيسىن دەسەك، مەملەكەتتىك ءتىلدى ماماندار سانىن كوبەيتىپ، انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋىمىز كەرەك. قازاق ءتىلىنىڭ بەدەلىن ءوسىرۋ كەرەك. ءتىلدىڭ قۇدىرەتى مەن كيەسىنىڭ اسقاقتىعىن تۇسىنەتىن كەز باياعىدا كەلدى.
اۆتور: نۇرعازى ساسايەۆ