تاۋەلسىزدىك تولعاۋى - ۇلت كوشباسشىسىنىڭ كەمەل كەلەشەككە كوز جۇگىرتە تولعاعان جۇرەك تەبىرەنىسى - تۇرسىنحان زاكەن ۇلى
- ەلباسى «تاۋەلسىزدىك تولعاۋىندا» ەل مەن جەردىڭ ماڭگىلىك قاستەرلى ۇعىم ەكەنىن اتاپ كورسەتىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ ءمانىن تەرەڭ ۇعىنۋعا ۇندەيدى. تۇرسىنحان زاكەن ۇلى، ءسىز تاريحشى رەتىندە ەلباسىنىڭ وسى تەرەڭ ءماندى وي ورامدارىنان قانداي كەلەلى كەڭەستى اڭعاردىڭىز ؟
- بۇگىندە قازاق حالقى اتاسىندا كورمەگەندى بوتاسىندا كورىپ وتىر. ول - ۇلتتىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى تاۋەلسىزدىك! «ۇستىدە كوك ءتاڭىرى، استىمىزدا قارا جەر جارالعاندا، ەكەۋىنىڭ اراسىندا ادام بالاسى جارالعان ەكەن، ادام بالاسى ۇستىندە اتا- بابام بۋمىن قاعان، ىستەمي قاعان وتىرعان ەكەن» دەپ كونە تۇركى ماتىندەرىندە جازىلعانداي، ءبىز قازاق حالقى ەرلىكتى تۋ ەتكەن، بوستاندىق سۇيگىش حالىق ەدىك. سول ءۇشىن «قازاق» بولىپ اتاندىق. امال نەشىك، اق بوستاندىقتىڭ جولىندا قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەگەن كەزدەر دە بولدى. سول سەبەپتەن، «ەلدى حالىق ەدىك، ەلىم قايدا؟ قاعاندى حالىق ەدىك، قاعانىم قايدا؟ ەندى كىمگە ەل جاساپ بەرەمىن؟ » - دەگەندەي كىرىپتار، بودان كۇندەردى دە باستان كەشتىك. ءبىراق جوعارىدا كوك ءتاڭىرىسى، اتا- بابامىزدىڭ كيەلى جەرى مەن سۋى قازاق حالقى جويىلماسىن دەپ، ەل بولسىن دەپ ءوز سۇيگەن قۇلىن توبەسىنە كوتەرگەن ەكەن .
وسىلايشا، قازاق حالقى عاسىرلار بويى توككەن قان مەن اققان تەردىڭ بوداۋىنا تاۋەلسىزدىك الدى. تاۋەلسىزدىك الىپ، نۇرەكەڭ كۇللى تۇركىنىڭ قارا شاڭىراعىندا، شىعىس- باتىس ەكى دۇنيەنىڭ تۇيىسىندە مۇلدە جاڭعىرعان، جاڭا مەملەكەت قۇردى. دەمەك، «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» - حالقىن ماڭگىلىك سارا جولعا باستاعان ۇلت كوشباسشىسىنىڭ جاڭعىرۋدىڭ جاڭا بەلەسىندە تۇرىپ، وتكەن مەن كەمەل كەلەشەككە كوز جۇگىرتە تولعاعان جۇرەك تەبىرەنىسى دەر ەدىم.
- ۇلت كوشباسشىسىنىڭ قازاق ەلىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن سارالاعان «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» ، «ماڭگىلىك ەل» تولعانىستارى ءبىر- بىرىمەن ۇندەس، وتانىمىزدىڭ بەيبىت، ماڭگىلىك ەل بولۋىنا قاراتىلعان انىق باعدار ەكەنى داۋسىز. بۇل يدەيالار باعزى زامانعى شەجىرەلى تاريحىمىزبەن قالاي ۇندەسىپ جاتىر ؟
- «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» تاريح بەدەرىندە «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن حالىقتىڭ» ەندىگى جارقىن بولاشاعىنا دەگەن سەنىمى مەن سەرتى. ونىڭ ءار سويلەمى «ماڭگىلىك ەل» قۇرۋ جولىنداعى جاسامپاز باستامالاردىڭ ناقتىلى كورىنىسى. كونە تۇركى بابالارىمىز ەل ءۇشىن، جەر ءۇشىن «تۇندە ۇيىقتاماي، كۇندىز وتىرماي» «از حالىقتى كوپ قىلۋ، شىعاي حالىقتى باي قىلۋ» ءۇشىن، «ماڭگىلىك ەل» تۇتۋ ءۇشىن وتۇكەن قويناۋىندا وردا تىكسە، ەل باسىمىز كيەلى قازاق جەرىنىڭ كىندىگى استانانى تاڭدادى. «جاۋىن بەيبىت ەتتى، باسى باردى ءيدىردى، تىزەلىنى بۇكتىردى» . ەل ىشىندەگى حالقىن «وت- سۋ» قىلمادى. سول ارقىلى قازاق ەلىن قاۋىپ- قاتەرگە ۇرىندىرماي دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا سالدى. ۋاقىت كورسەتكەندەي، ەلدەگى ۇلتارالىق تاتۋلىق، ءتىل ساياساتىنداعى سالماقتى قادامدار ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دامۋىنداعى بىردەن ءبىر العى شارت ەكەنىن دالەلدەدى. كۇلتەگىن باباسى ايتقانداي، جوعارىدا ءتاڭىر باسپاسا، تومەندە جەر ايىرىلماسا، قازاق حالقى ەلىڭدى، ءتورىڭدى كىم الادى؟ ىنتىماق كەرەك!- دەدى. «ماڭگىلىك ەل» قاقپاسىن سومداپ، حالقىنا كۇش - جىگەر بەردى.
- ن. نازاربايەۆتىڭ «نۇرلى جول - بولاشاققا باستار جول» جولداۋى الەمدە جاڭا گەوساياساتتىق جاعداي مەن الەمدىك قارجى- ەكونوميكالىق داعدارىس ورىن الىپ جاتقان تۇستا جاريالانۋى، ءوزىنىڭ تاريحي سالماعى مەن ماڭىزىن انىق اڭعارتىپ تۇرعانداي .
- قازاق تاريحىندا ەلدىڭ كەمەلدى دامۋىنا سارا جول سالعان «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» ، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» سەكىلدى «نۇرسۇلتاننىڭ نۇرلى جولىنىڭ» جاريالانۋى تاريحي ماڭىزى زور دانا شەشىم بولدى. بۇل كونە مەن جاڭانىڭ ۇيلەسىمى، «ايشىلىق الىس جولدارعا اس پىسكەنشە جەتسەم» دەگەن اتا- بابالارىمىزدىڭ اسىل ارمانى. ەندى مىنە، وعان دا مۇمكىندىك تۋدى. پرەزيدەنت قازاق دالاسىنىڭ شىعىسى مەن باتىسىن كولدەنەڭىنەن تۋرا جالعايمىز دەدى! بۇل يدەيانىڭ العاشقى يگىلىگىن حالىق بىردەن كورە دە باستادى. تۇيىقتاعى جەزقازعان ترانزيتتىك قالاعا اينالدى. كەلەشەكتە، بالقاش پەن بۇقتىرماعا كوپىر ءتۇسىپ، ەلىمىزدىڭ شالعاي اۋداندارىنا تۇگەلدەي ۇشاق قاتىناپ جاتسا، وعان دا تاڭ قالمايمىز. تەك، ماڭگىلىك ءتاۋ ەتەر تۇعىرىمىز - تاۋەلسىزدىگىمىز جاساي بەرسىن !
سۇحباتتاسقان: باقىتجول كاكەش