بۇرعىلاۋشىلار تاپ بولعان جەر استىنداعى كەڭىستىك توزاق پا؟
ءتىپتى كەڭەستىك بۇرعىشىلار سكۆاجيناعا ميكروفون بايلاپ ءتۇسىرىپ، توزاق وتىندا جانعان ميلليونداعان كۇناھار پەندەلەردىڭ قورقىنىشتى داۋىستارىن جازىپ العان ەكەن.
بۇل تۋرالى ك س ر و عالىمى اززاكوۆ ءوز ەستەلىگىندە «مەن كوممۋنيست بولعاندىقتان بيبلياعا سەنبەيمىن، ءبىراق وقىمىستى عالىم رەتىندە ەندى توزاقتىڭ بار ەكەنىنە ءشۇبام جوق. مەن ءوز كوزىممەن كورىپ، ءوز قۇلاعىممەن ەسىتىگەنىمدى ايتىپ وتىرمىن. بۇرعىلاۋ كەزىندە توزاققا تاپ بولعانىمىزعا نىق سەنىمدىمىن» دەپ جازىپ قالدىرعان ەكەن. بۇل وقيعا جايلى 1989 - جىلى فينليانديادا شىعاتىن گازەتتەردىڭ بىرىندە ماقالا جازىلعان دەسەدى. باسىلىمدا جارىق كورگەن ماقالادا اۆتور «ك س ر و گەولوگتارى باتىس سىبىردە بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەزىندە 14,4 شاقىرىم تەرەڭدىكتە بوس كەڭىستىككە تاپ بولدى. ولار مۇنداي تەرەڭدىكتە بوس كەڭىستىك بولادى دەپ ويلاماعان. ارنايى كرانمەن 70 ساعات ىشىندە ۇڭعىمادان بۇرعىنى سۋىرعاندا، ونىمەن بىرگە تىستەرى اقسيعان، تىرناقتارى ۇزىن، كوزى شاقىرايعان ماقۇلىق ەرە شىعىپ، كوزدى اشىپ- جۇمعانشا عايىپ بولادى. مۇنى كورگەن جۇمىسشىلار زارەسى ۇشىپ، جان- جاققا قاشقان» دەپ جازعان.
بۇرعىشىلار بۇل جاعدايدى ودان ءارى تەرەڭىرەك زەرتتەمەك بولىپ، ليتوسفەرلى پليتالاردىڭ قوزعالىسىن جازىپ الۋعا ارنالعان ميكروفوندى سكۆاجيناعا تۇسىرگەندە جانى قينالىپ، شىڭعىرعان ادامداردىڭ داۋىستارىن ەستيدى. « ءبىز العاشىندا ول داۋىس بۇرعىلاۋ قوندىرعىسىنان شىعىپ جاتقان بولار دەپ ويلاعانبىز. ءبىراق تىڭعىلىقتى تەكسەرگەنىمىزدە، ادامداردىڭ داۋىسى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. بۇل ءبىر عانا ادامنىڭ داۋىسى ەمەس، جۇزدەگەن ادامنىڭ شىڭعىرعان ءۇنى. باقىتىمىزعا وراي، ءبىز بۇل قورقىنىشتى داۋىستى ماگنيتوفون لەنتاسىنا جازىپ الدىق» دەيدى ءوز ەستەلىگىندە كەڭەستىك عالىم اززاكوۆ.
فينليانديادانىڭ باسپا سوزىندە جارىق كورگەن بۇل ماقالانى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ كوپتەگەن گازەتى باسقان. بۇل ماسەلەگە قاتىستى امەريكا تەلەارنالارى مەن وزگە دە شەتەلدىك اقپارات قۇرالدارى «ورىستار توزاقتان مالعۇندى بوساتىپ جىبەردى» دەپ شۋلاسقان. باسىلىمداردىڭ بىرىندە بۇرعىلاۋشىلاردىڭ اراسىندا شەتەلدىك مامانداردىڭ دا بولعانى ايتىلادى.
سول كەزدە بۇل وقيعا رەسەيلىكتەردى ءبىراز دۇرلىكتىرگەن. بۇل وقيعانىڭ جان- جاققا تاراپ كەتۋىن قالاماعان رەسەي باسشىلىعى شەتەلدىك مامانداردى نە ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلمەي دال بولادى. اقىر اياعىندا ولاردى ەلدەن شىعارىپ جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان.
«ەگەر بۇل وقيعا برەجنيەۆتىڭ كەزىندە بولعاندا، ءبىزدى ولتىرتەتىنىنە ەشقانداي كۇمانىمىز جوق. نە بولماسا ءبىزدى ءومىر بويى تۇرمەگە قامار ەدى. ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى ەكى كۇننەن كەيىن ك س ر و- دان شىعارىپ جىبەردى. ورىستار «ەگەر بۇل تۋرالى اۋىزدارىڭدى اشساڭدار كوزدەرىڭدى قۇرتامىز» دەپ قورقىتتى» دەيدى ب ا ق قۇرالدارىنا سۇحبات بەرگەن شەتەل ازاماتىنىڭ ءبىرى.
ءبازبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا مۇنداي تەرەڭ بۇرعىلاۋ باتىس سىبىردە ەمەس، مۋرمانسك وبلىسىنداعى كولسكايا ۇڭعىماسىندا جۇرگىزىلگەن. 1983 - جىلى بۇرعىلاۋشىلار 12 شاقىرىم تەرەڭدىككە جەتكەن. ال 262 مەتردى جەتى جىلدا ارەڭ دەگەندە قازىپتى. شەتەلدىك باسىلىمداردا ايتىلعانداي، 14 شاقىرىم ەمەس، بۇرعىلاۋشىلار 12262 شاقىرىم تەرەڭدىككە جەتكەن ەكەن. گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن وسى ۇڭعىما «توزاققا اپاراتىن جول» دەپ اتانىپ كەتكەن. سەبەبى ءاربىر بۇرعىلانعان جاڭا شاقىرىم كەزىندە ك س ر و- دا باقىتسىزدىق بولىپ وتىرعان. ونىڭ ۇستىنە بۇرعىلاۋ جۇمىستارى كەزىندە تۇسىنىكسىز اپاتتار كوبەيىپ، بەيمالىم كۇشتەر بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرىپتى. بۇرعىشىلار تۋرا 13 مىڭ شاقىرىم تەرەڭدىككە جەتكەندە كسرو تارقاعان. ءسويتىپ، قارجى جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى بۇرعىلاۋ جۇمىستارى ءبىرجولا توقتاتىلعان ەكەن.
الايدا، كوپتەگەن حالىقارالىق قورلار بۇل جوباعا قارجى سالۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن مالىمدەگەن. دەسە دە 200 گرادۋس ىستىق تەمپەراتۋرادا ميكروفونعا شىڭعىرعان ادامداردىڭ داۋىسى جازىلىپ قالعان الگى تىلسىم قۇبىلىستان تايسالدى ما ەكەن رەسەيلىك عالىمدار مەن بۇرعىلاۋشىلار ول جەردە جۇمىستى جالعاستىرۋدان باس تارتقان.
ال جۇمىس ءبىرجولا توقتاعان سوڭ اكادەميك داۆيد گۋبەرمان جەر استىنان جازىلىپ الىنعان داۋىس تۋرالى عىلىمي كونگرەستە وزىنە قويىلعان سۇراققا «جەر استى الەمىنىڭ قۇپياسى بىزگە ءالى بەيمالىم» دەپ جاۋاپ بەرگەن.
اۆتور: قالدار كومەكبايەۆ
«الاش ايناسى»