سەكەن تۇرىسبەك: كۇيدى كۇيشى عانا ۇعىناتىن بولسا - ول تراگەديا
بۇل كۇندەرى كومپوزيتوردىڭ كۇيلەرىن جانە قازاق حالقىنىڭ كۇي ونەرىن «اقجاۋىن» وركەسترىنىڭ ورىنداۋىندا قاسكەلەڭ، ۇزىناعاش حالقى، الماتى تۇرعىندارى تىڭداپ، قۇلاق قۇرىشتارىن قاندىردى. كەشە الماتىداعى «قازاقكونتسەرت» ونەر ورداسىندا «اقجاۋىن» وركەسترىنىڭ 20 جىلدىق ەسەپ بەرۋ كونتسەرتى ءوتتى. الدىمىزداعى رەسپۋبليكا كۇنى قارساڭىندا سەكەن تۇرىسبەكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن 180 مۋزىكانتتان قۇرالعان وركەستر استانادا ونەر كورسەتپەك.
«اقجاۋىن» وركەسترىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى، لەنين كومسومول سىيلىعىنىڭ، حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، «قۇرمەت» وردەنى جانە باسقا دا بىرنەشە مەملەكەتتىك ناگرادالاردىڭ يەگەرى، كۇيشى- كومپوزيتور سەكەن تۇرىسبەكوۆ توقسانىنشى جىلداردىڭ قيىن كەزدەرىندە قۇردى. وركەستر العاش قۇرىلىپ، جۇمىسىن باستاعانىنا بيىل 20 -جىل بولىپتى. بۇگىنگى كۇنى «اقجاۋىن» وركەسترىنىڭ رەسپۋبليكادا وزىندىك قالىپتاسقان شىعارماشىلىق جولى، وزىندىك قولتاڭباسى، وزىندىك ورىنداۋ مانەرى بار، بۇكىل قازاقستاندىقتارعا عانا ەمەس، سونداي- اق شەتەلدىك مۋزىكا سۇيەر قاۋىمعا تانىمال بولعان. جيىرما جىل ونەر ۇجىمىنىڭ حالىقارالىق دارەجەدە ۇلكەن ساحنالارعا شىعۋى ءۇشىن از ۋاقىت ەمەس، كوپ تە ەمەس. «اقجاۋىن» جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ءبىرقاتار بەلەستەردەن اسىپ، سامعاۋ بيىكتەرگە جەتتى. وركەستردىڭ جانە سازگەر سەكەننىڭ جەكە ورىنداۋىنداعى قازاقتىڭ ۇلتتىق ءۇنىن تۇركيا، ينديا، جاپونيا، قىتاي، گەرمانيا، فرانتسيا، يران، يراك، مىسىر، موڭعوليا حالقى ءسۇيسىنىپ تىڭدادى.
«اقجاۋىن» مەملەكەتتىك كامەرالىق وركەسترىنىڭ ەلىمىزدىڭ مادەني ومىرىندەگى ورنى مەن اتقاراتىن رولىن ايتپاساق تا، ونەرسۇيەر قاۋىم جاقسى بىلەدى. بۇل وركەستردىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن بۇگىنگى جەتكەن بيىكتەرىن سەكەن تۇرىسبەكوۆپەن بايلانىستىراتىنى دا سوندىقتان. العاش وركەستردىڭ قۇرىلىپ جاتقان كەزى. سەكەن كۇن دەمەي، ءتۇن دەمەي جۇگىرىپ ءجۇرىپ ورىن ىزدەدى، وركەسترگە لايىقتى ادامدار ىزدەدى، ۇجىمدى قالىپتاستىرۋدىڭ ءوزى وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى بەلگىلى. الدىنا ناقتى ماقسات قويعان سەكەن وسىنىڭ بارلىعىن جەڭدى. ونىڭ قۇرعان وركەسترىنىڭ ورىنداۋىنداعى دۇنيەلەر حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، كوپ ۇزاماي- اق ەل ىشىنە تانىمال بولدى.
- كۇي تابيعاتى كامەرالىق شاعىن وركەسترمەن ورىنداۋعا وتە قولايلى. وسىنداي شاعىن وركەستر كەيبىر كۇيدىڭ تىنىسىن اشىپ جىبەرەتىنىن مەن ەرتە ءبىلدىم. وركەستر قۇرۋعا مەنى قىزىقتىرعان سەبەپتىڭ ءبىرى - وسى. 1985 - جىلى تۇڭعىش كۇيىم - «كوڭىل تولقىنى» جارىق كوردى. ەلگە تارالىسىمەن جۇرتتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ، مەنىڭ كۇيشىلىك، كومپوزيتورلىق اتاعىمدى ەلگە تانىتتى. ول كەزدە كليپ دەگەندى ەل بىلمەيتىن. «كوڭىل تولقىنى» ەلگە تارالا باستاعان كەزدە قازاقتىڭ ءىرى اقىنى ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ پەن جۋرناليست نۇرتىلەۋ يمانعالي وسى كۇيگە كليپ ءتۇسىردى. ول دا ءوز كەزىندە ۇلكەن جاڭالىق بولدى. مەنىڭ ەلگە تانىلۋىما كوپ كومەگىن تيگىزدى. پرەزيدەنتتىڭ دە نازارىنا ىلىنسە كەرەك. 1994 - جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ: «سەكەن، سەن ءوز وركەسترىڭدى قۇرىپ، مەكتەبىڭدى اشساڭ» دەپ قالدى. ەلباسىنىڭ بۇل ءسوزىن ماعان دەگەن سەنىم، جۇكتەلگەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك دەپ ءبىلدىم. ارتار ءۇمىتى دە، قولداۋ، دەمەۋى دە، «وسىنى ورىندا» دەگەن بۇيرىعى دا، اعالىق اقىلى مەن تىلەگى دە سول سوزگە سىيىپ جاتقانداي. ارمانىمنىڭ ءوزى وسى عوي. «اقجاۋىن» وركەسترى وسىلاي دۇنيەگە كەلگەن، - دەپ ەسىنە الادى سەكەن تۇرىسبەكوۆ سول ءبىر كەزدەردى.
سول كەزدەگى ەلباسىنىڭ ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزى سەكەنگە جول اشتى. وركەسترىن قۇردى، قازاقتىڭ كۇيىن الەمگە تانىتتى. ەندىگى ارمانى - جەكە كۇيشىلىك مەكتەبىن اشۋ. «ماڭدايىما ۇستاز بولۋ جازىلعان بولسا وكىنبەس ەدىم. مەن قازىر دە ءوزىمدى ۇستازدىقتان تىم الشاق كەتتىم دەپ ويلامايمىن. «ۇستاز» دەگەن اتاۋدىڭ ماعىناسى جۇرتتىڭ ۇستاز تۋرالى ۇعىمىنان گورى كەڭىرەك پە دەيمىن. قانداي جۇمىس ىستەسەڭ دە، سول ارقىلى ۇرپاققا ونەگە بەرەر بولساڭ، حالىقتىڭ جاقسىلىققا قاراي بەتتەۋىنە ىقپال ەتسەڭ، ول دا - ۇستازدىق. كۇيگە عاشىق بولعان ادامنىڭ جانى سۇلۋ بولۋى ءتيىس. ولەڭ وقىپ، كۇي تىڭداپ وسكەن بالا جامان بولمايدى، كوڭىلىنە ونەر ۇيالاعان ادامنىڭ قولىنان جامانشىلىق ىستەۋ كەلمەيدى. بىرەۋ بىلەر - باعالار، بىرەۋ بىلمەس - باعالاماس، ءبىراق ۇلتتىق مۋزىكانى ناسيحاتتاۋدىڭ ماقساتى وسىندا. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، جۇرتتىڭ سەزىمىن تاربيەلەپ، جۇرەگىنە حالىق مۋزىكاسىنىڭ ءنارىن قۇيۋعا تالپىنىپ جۇرگەن مەنىڭ حارەكەتىم دە ۇستاز ەڭبەگىنە جاقىن- اۋ دەيمىن» دەپ سىرىن ايتادى سەكەن.
شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ ءبىرىنشى مىندەتى - حالىققا قىزمەت ەتۋ، ۇلتتىڭ رۋحاني بايلىعىن ناسيحاتتاۋ، جۇرتتى ونەرىمەن سۋسىنداتۋ. ءاربىر شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ العا قويعان ماقساتى، وعان جەتۋدىڭ قىسقا، ۇزاق مەرزىمگە باعىتتالعان جوسپارى بولادى. «اق جاۋىن» وركەسترىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتى ايقىن. سەكەننىڭ دە وركەستردى قۇرعانداعى باستى ماقساتى - قازاق حالقىنا قىزمەت ەتۋ بولدى.
حالقىمنىڭ ىقىلاسىنا يە بولىپ، كورەرمەندەرىمىزدىڭ العىسىن الساق، ارتىستەرگە ەڭ ۇلكەن ابىروي سول، - دەيدى سەكەن تۇرىسبەكوۆ. «اقجاۋىننىڭ» نەگىزگى تىڭدارمانى، كورەرمەنى ءوز ەلىمىزدە. قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني بايلىعى، كۇي ونەرىنىڭ تۋىن كوتەرىپ جۇرگەن «اقجاۋىن» وركەسترىنىڭ كونتسەرتتەرى ەڭ الدىمەن وسى قالىڭ قازاق كورەرمەندەرىنە ارنالاتىنى بەلگىلى. وركەستر ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە، شىعارماشىلىق ۇجىمعا كوركەمدىك جەتەكشىلەرى سەكەن كارىم ۇلىنىڭ قوياتىن تالابى دا زور. سوندىقتان بولار ونىڭ تىڭداۋشىلارى دا سارقىلمايدى، قالىڭ ەل قاشاندا «اقجاۋىننىڭ» ورىنداۋىنداعى كۇيلەرگە سۋساپ وتىرادى. ەلىمىزدە ەڭ كوپ گاسترولگە شىعاتىن ۇجىم دا وسى «اقجاۋىن» وركەسترى شىعار. جىل سايىن استانا، الماتى، وبلىستار مەن اۋدانداردا كەمىندە 30-40 كونسەرت بەرەدى ەكەن جانە بۇل كونسەرتتەردە ۇنەمى انشلاگ بولادى.
- بالا كەزدەن دەمەي- اق قويايىن، قولىما دومبىرا ۇستاپ كۇيشى بولىپ ەلگە تانىلا باستاعاننان بەرى جۇرەگىمدە ءبىر ارمان بولدى. مۇمكىن بۇل تۋعان جەردىڭ تابيعاتىنان العان اسەرىم بولار. مەن اۋىلدا وسكەن اداممىن. اۋىلدىڭ تابيعاتى بولەك ەدى عوي. اسپانى بيىك، جەرى كەڭ، اۋاسى تۇنىق. سوققان جەلى دە، جاۋعان جاۋىنى دا سونداي ءبىرتىنىستى. بۇكىل دۇنيە ازىناپ جەلگە تولىپ، بۇكىل الەم تاپ- تازا جاڭبىر تامشىلارىمەن جۋىنىپ جاتقانداي ادامدى ءبىر ءتۇپسىز تەرەڭدىككە باستايتىن. سودان بولار، كۇيدىڭ دىبىسى ماعان الەمنىڭ وزەگىنەن ازىناپ تۇرعانداي. تىم تىنىستى، تىم باي بولىپ ەستىلەدى. مەن ءوز كوڭىلىمدەگى دومبىرا دىبىستىڭ كەڭدىگىنە، بايلىعىنا عاشىق بولىپ ءوستىم. شىنى كەرەك، دومبىرانىڭ ءۇنىن تانىيتىن ادامنان گورى، تانىمايتىن ادام كوپ.
ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ايتقان عوي: «قازاق ونەرىنىڭ ەڭ تولعاۋلىسى، سىرلىسى - كۇي ونەرى» دەپ. جۇرتتىڭ كوبى دومبىرانىڭ شاناعىنان شىققان دىبىستىڭ ءوزىن عانا ەستيدى، سونىڭ ءوزىن ۇعاتىن، تۇسىنەتىن ادام ءتىپتى از. ون ادام ەستىسە بىرەۋى عانا ۇعاتىن شىعار. ال دومبىرا ءۇنى دەگەن باي ءۇن، كۇيدىڭ قۇلاققا انىق ەستىلەتىن ۇنىنەن باسقا جۇرەكتىڭ پەرنەسىن باسىپ، جانىڭنىڭ اڭسارىن وياتاتىن جاسىرىن نازىك دىبىس تالشىقتارى قانشاما! جۇرت ماقتاندى دەيتىن شىعار، تەك اللا كۇپىرلىككە جازباسىن، ءوز باسىم دىبىستىڭ ءاربىر بوياۋىن، ءاربىر تالشىعىن جانىممەن سەزىپ، ەستىپ وتىراتىن بولعاندىقتان، كۇيدىڭ قىرى مەن سىرىن مەڭگەرگەن قازاقتىڭ ءبىرىمىن دەپ ويلايمىن. كۇيدى كۇيشى عانا تارتىپ، كۇيشى عانا ۇعاتىن بولسا - ول تراگەديا. جاس ۇرپاقتىڭ كۇيگە قۇمار بولۋى ۇلت بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. كۇيدى ءجۇز ادام تىڭداپ، ءجۇزى دە ۇعاتىن دەڭگەيگە جەتكەندە، كۇي حالىقتىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالار ەدى. ول ءۇشىن كۇي تىڭداۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. وركەسترلىك ورىنداۋ كۇيدىڭ نازىك دىبىستارىن كۇشەيتىپ، جاسىرىن بوياۋلارىن ايقىنداپ كورسەتۋدىڭ تاپتىرمايتىن ءتاسىلى مە دەيمىن. «ونەرىن تىڭداپ، حالقىن تانى» دەگەن ءسوز تەگىن ايتىلماعان. كۇي - قازاقتىڭ باعىنا بىتكەن كيەلى ونەر. سول اسىل ونەردى الەمگە تانىتۋعا اتسالىسۋ - ءاربىر قازاق كۇيشىسىنىڭ مىندەتى، «اقجاۋىن» وركەسترىنىڭ دە ۇلى ماقساتىن وسى تۇرعىدان قاراستىرۋ ابزال. ماقساتقا جەتۋ دەگەن سالىستىرمالى ۇعىم. جەتتىم، تولدىم دەۋگە بولماس، ءبىراق ءوز ماقساتىمنان اداسقام جوق، - دەپ سىرىن ايتادى سەكەن كارىم ۇلى.
سەكەن تۇرىسبەكوۆتىڭ قازىر 14 كۇيى بار. ءبارى دە ەلگە تانىس، ەل اراسىندا دا، ۇلكەن ساحانالاردا دا ورىندالادى. كومپوزيتور ءوز كۇيلەرىن جەكە ورىنداۋدا دا، وركەستردىڭ ورىنداۋىندا دا حالىق اراسىنا تاراتىپ ءجۇر. سەكەننىڭ ايتۋىنشا، ءوزىنىڭ كوڭىلىنە تولماعان شىعارمانى وزىنىكى رەتىندە مويىندامايدى. بۇل كۇيشىنىڭ ءوز- وزىنە دەگەن قاتاڭ تالابى شىعار. قاتاڭ تالاپ، وتكىر سىن بولماسا، مىقتى دۇنيەلەردىڭ شىعۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن تالانتتاردىڭ بارلىعى مويىندايدى. سەكەن بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى: «پىسپەگەن شالا دۇنيەنى جاقسى يىرىمدەرى، ناقىستى قايىرمالارى بولسا دا ەلگە ۇسىنبايمىن، ءاۋ باستا شالا- جانسار بولىپ كەلگەن شىعارما قانشا وڭدەسەڭ دە، جاقسى شىعارما بولا المايدى». كومپوزيتور ءوز شىعارمالارى جايىندا وسىنداي ويدا، ال وركەسترى تۋرالى كەلەسى اڭگىمەنى ايتادى.
- مەنىڭ ءبىر بىلەتىنىم، وركەستردىڭ باعدارلاماسى جاقسى بولۋ كەرەك. رەپەرتۋار ۇنەمى جاڭا كۇيلەرمەن تولىعىپ وتىرسا ءورىسى كەڭيدى. قازاق كۇيگە باي حالىق. قازاقتا بەس مىڭ كۇي بار دەيدى عوي. مۇمكىن ودان ارتىق تا بولار. سول مول دۇنيەنىڭ ىشىندە نەبىر اسىل، جاۋھارلار بار ەمەس پە. سولاردى ءسۇزىپ الىپ حالىققا كورسەتۋ كەرەك. حالىقتىڭ ءان- كۇيى كومىلىپ قالماسا ەكەن دەيمىن. وسى رەتتە جەكە كۇيشىلەرگە دە ازداپ وكپە ايتۋعا بولادى. اسىرەسە، جاس كۇيشىلەردىڭ كوبى بۇرىنعى مىقتى كۇيشىلەر ورىنداپ كەتكەن، كەمەلىنە كەلگەن تاڭداۋلى كۇيلەردى كوپ ورىندايدى. وزدىگىنەن ىزدەنىپ ءبىر كۇيدى ءپىسىرىپ، جەتىلدىرىپ ورىندايتىن كۇيشىلەر از. بۇل كۇيشىگە ابىروي اپەرەر قادام ەمەس. كۇيدىڭ دە ءورىسىن اشپايدى. وركەسترلەردە دە مۇنداي كورگەنىنەن جازبايتىن ادەت جوق ەمەس. ءار وركەستردىڭ وزىندىك رەپەرتۋارى بولۋى كەرەك. «اقجاۋىن» وركەسترىنىڭ باعدارلاماسى باي، جاڭاشىلدىققا قۇرىلعان. ەسكى زامانكۇيلەرىن دە جاڭا زامان كۇيلەرىن دە ورىنداپ ءجۇرمىز. قورقىتتىڭ «قوڭىر»، كەتبۇعانىڭ «اقساق قۇلان، قۇرمانعازىنىڭ «سەرپەر»، «قايران شەشەم»، ءاشىمتايدىڭ «قوڭىرقاز»، جانتورەنىڭ «شالقىما»، مۇكەيدىڭ «قوسباسقان»، بەيسەنبىنىڭ «كەڭەس»، ىقىلاستىڭ «جەز كيىك»، تاتتىمبەتتىڭ «بەستورە»، دينانىڭ «اسەمقوڭىر»، احمەتبەكتىڭ «جىلقىشىسى»، ن. تىلەنديەۆتىڭ «باۋىرلاشتار»، م. حامزيننىڭ «قوسباسار»، مالگاجدار اۋباكىروۆتىڭ «تالاس»، ك. كۇمىسبەكوۆتىڭ «ساعىنىش سازى»، سەيدوللا بايتەرەكوۆتىڭ «كىشكەنتاي»، ت. ب. كۇيلەر تارتىلىپ ءجۇر.
ارينە، بۇعان ءوز كۇيلەرىمدى قوسىڭىز. شىنى كەرەك، مەن ءوز كۇيلەرىمدى بىردەن وركەسترگە تۇسىرمەيمىن. الدىمەن ەل قابىلداي ما، كۇي رەتىندە حالىقتىڭ جۇرەگىنە جەتە مە؟ وسى جاعىنا كوبىرەك ءمان بەرەم. جالپى، كۇيدىڭ ءبارى وركەسترگە تۇسە بەرمەيدى. وركەسترگە سۇرانىپ تۇراتىن ءورىسى كەڭ، وزەگى كۇردەلى، دىبىسى باي كۇيلەر بولادى دا، قانشا جاقسى بولسا دا، جەكە دومبىرامەن ورىنداۋعا ارنالعان جالقى دىبىستى كۇيلەر بولادى. وركەستردىڭ سۇيەمەلىمەن كوپتەگەن حالىق اندەرى، جاڭا زامان كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى ورىندالىپ ءجۇر، - دەيدى سەكەن تۇرىسبەكوۆ.
«اقجاۋىن» ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندەگى شىعارماشىلىق ۇجىم. سوندىقتان وعان سۇرانىس تا كوپ. شەتەلدەرگە دە ءجيى شىعىپ تۇراتىنىن ايتتىق، وسى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە «اقجاۋىن» وركەسترى تۇركياعا سەگىز رەت كونتسەرتپەن بارىپتى. سەكەن تۇرىسبەكوۆ تەك وركەسترمەن عانا اينالىسىپ جاتقان جوق، قورجىنىن جاڭا كۇيلەرمەن تولىقتىرۋ ۇستىندە. سوڭعى جىلدارى«ۇلىلاردى ۇلىقتاۋ» دەگەن سيكلدى كۇيلەر جازىپ ءجۇر. جاقىندا «كۇلتەگىن» باتىر، «قابانباي باتىر» كۇيلەرىنىڭ قاتارىنا «تولەگەتاي» دەگەن تاعى ءبىر كۇي قوسىلدى.
تورەجان قايىرجان
«ايقىن»