پۋتيننىڭ بيلىككە كەلۋى كىمنىڭ ارقاسى؟
بۇعان دەيىن رەسەيدە قالىڭ كوپشىلىككە بەيمالىم، ەشكىم بىلمەيتىن ۆ. پۋتيننىڭ بيلىككە كەلۋى كىمنىڭ ارقاسى؟ بۇل ەلتسيننىڭ ءوز تاڭداۋى ما، الدە اينالاسى ىقپال ەتتى مە؟
راسۋل جۇمالى، ساياساتتانۋشى:
- مەنىڭ ويىمشا، بۇل - ەلتسيننىڭ ءوزىنىڭ تاڭداۋى. ال ەندى «نە سەبەپتى ول پرەزيدەنتتىك بيلىگىنەن ءوز ەركىمەن باس تارتتى» دەگەن سۇراققا كەلەر بولساق، 1990 - جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي ب. ەلتسين سىرقات مەڭدەگەن ادام بولاتىن. سوندىقتان دا ول 1996 -جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىنا جارتىلاي عانا قاتىستى. سايلاۋ بارىسىندا بىرنەشە مارتە ينفاركت الدى.
- ءوزى سىرقات بولسا، وندا نەسىنە پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىستى؟
- ءدال سول كەزدە گ. زيۋگانوۆ باستاعان رەسەي كوممۋنيستىك پارتياسى كۇشەيىپ تۇرعان. دەموكراتتار تاراپىنان ەلتسيننەن بولەك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋى مۇمكىن كورنەكتى تۇلعا جوق بولاتىن. وسى سايلاۋدا دەموكراتتار ارەڭ دەگەندە، وتە ۇلكەن قيىندىقپەن بيلىك باسىنداعى ورىندارىن ساقتاپ قالدى. ءبىراق جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنت ب. ەلتسيننىڭ دەنساۋلىق جاعدايى قىزمەتىن تولىققاندى اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرگەن جوق. ەستەرىڭىزدە بولسا، 1997-99 - جىلدارى ب. ەلتسين جۇمىسقا دا وتە سيرەك كەلەتىن. جۇرەگىنە وتا جاساتتى، كوبىنەسە اۋرۋحانادا جاتىپ، ەلدى سول جەردەن باسقاردى. تەلەديداردان كورىنگەن جوق.
كومەكشىلەرى «ەلتسيننىڭ امانداسقانداعى قول قىسۋى جاقسى» دەپ ونىڭ دەنساۋلىعىنا باعا بەرەتىن. وسىلايشا، 1997-98 - جىلدارى- اق ەلتسين ەرتە مە، كەش پە، پرەزيدەنتتىك قىزمەتتەن كەتۋگە تۋرا كەلەتىنىن ءتۇسىندى. ءوزىڭىز ايتقانداي، ورنىنا مۇراگەر بولاتىن ادامدى ىزدەي باستادى. ءسويتىپ، ءبىراز تاڭداۋلاردان سوڭ تۇپكىلىكتى شەشىم پۋتينگە كەلىپ ءتۇستى.
- بوريس ەلتسيننىڭ بۇكىل ءىس- ارەكەتى دەموكراتيالىق باعىتتا بولدى. رەسەي قۇرامىنداعى ۇلتتىق رەسپۋبليكالارعا مۇمكىندىگىنشە ەركىندىك بەردى. ال پۋتين بيلىككە مىقتاپ ورنىعىپ العان سوڭ بۇعان كەرىسىنشە ارەكەتتەرگە كىرىسىپ، رەسەيدى كەرى باعىتقا الىپ كەتتى. بۇل سوندا ەلتسيننىڭ قاتەلەسكەندىگى مە، الدە پۋتيننىڭ كىم ەكەنىن بىلە تۇرا، بيلىككە ادەيى الىپ كەلدى مە؟
- بوريس ەلتسيندى تولىقتاي دەموكراتتىق باعىتتاعى پرەزيدەنت بولدى دەپ ايتپاس ەدىم. ەلتسيننىڭ ءوزى دە قاراما- قايشى تۇلعا. ءوزى 80- جىلداردىڭ اياعى، 90- جىلداردىڭ باسىندا بيلىككە دەموكراتيالىق ۇراندارمەن كەلدى. ءبىراق بيلىگىنىڭ سوڭعى كەزەڭدەرىندە، 1997-99 - جىلدارى ءوزى دە الدەبىر سامودەرجاۆيەلىك پاتشاعا اينالعانداي بولدى. باسقالارمەن ساناسۋ، حالىقتىڭ ويىن تىڭداۋ دەگەندى قويدى. كەزىندە قاتقىل ارەكەتتەرگە باردى، ەستەرىڭىزدە بولسا.. .
- پارلامەنتتى تانكتەن اتقىلادى عوي؟
- ءيا، 1993 - جىلى. ءبىراق، قالاي بولعاندا دا، ەلتسيننىڭ پرەزيدەنتتىك بيلىگىن دەموكرات رەتىندە باستاعانى، ءىس جۇزىندە ءبىرتالاي بوستاندىقتاردى بەرگەنى راس. ونىڭ ىشىندە ءسوز بوستاندىعى، تاۋەلسىز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ پايدا بولۋى، ساياسي پارتيالاردىڭ قۇرىلۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى، ۇلتتىق رەسپۋبليكالارعا بارىنشا تاۋەلسىزدىك بەرۋى ت. ب. ايتۋعا بولادى.
ال ەندى نەگىزگى سۇراققا كەلەر بولساق، 1990 - جىلداردىڭ سوڭىنا تامان رەسەيدە كوپتەگەن پروبلەمالار پايدا بولدى. اتاپ ايتار بولساق، مۇناي باعاسى تومەندەپ، بۇل ەكونوميكاعا كەرى اسەر ەتتى. ەلدە جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ ءجۇرىپ، وليگارحتاردىڭ ىقپالىنىڭ وسكەنى سونشالىق، ولارعا پرەزيدەنت ەلتسيننىڭ ءوزىنىڭ ءتىسى باتپايتىن بولدى. ەلدە جاپپاي جەمقورلىق بەلەڭ الدى. ءتىپتى پرەزيدەنتتىڭ ءوزىنىڭ وتباسىنىڭ دا جەمقورلىققا قاتىسى بولدى. شەشەنستانداعى ەكىنشى سوعىس تا ءدال وسى كەزدە ۇدەپ، رەسەيدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جاعدايى وتە تومەندەپ كەتتى. اقىرىندا 1998 -جىلى رەسەي ەكونوميكاسى دەفولتقا ۇشىراپ، ۇلكەن داعدارىسقا ءتۇستى.
مىنە، ءدال وسىنداي قيىن كەزەڭدە بوريس ەلتسين مەملەكەت تىزگىنىن جاي عانا جاڭا ادامعا ەمەس، مۇمكىندىگىنشە كۇشتى، رەسەيدى مىنا شىڭىراۋدان سۇيرەپ شىعا الاتىن تۇلعاعا قالدىرعىسى كەلگەن بولۋى كەرەك. نەمتسوۆتى مۇراگەرى رەتىندە اتاپ، پرەمەر- مينيستر قىزمەتىنە كيريەنكو، پريماكوۆ، ستەپاشيندەردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن اكەلۋىندە وسىنداي ءبىر ىزدەنىس جاتتى ما دەپ ويلايمىن. ءوزى دەموكرات بولا تۇرا، ك گ ب- نى ءيتتىڭ ەتىنەن جەك كورسە دە، مەملەكەت بيلىگىن ك گ ب- نىڭ وكىلىنە تاپسىرۋىندا وسىنداي سىر جاتقانداي. سەبەبى 90- جىلداردىڭ باسىندا ەلتسيننىڭ ءوزى دەموكراتيانىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ، كوپ نارسەنى ۋىسىنان شىعارىپ الدى دا، ولاردى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىگى بولعان جوق. وسى جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردى قالپىنا كەلتىرەدى- اۋ دەگەن ماقساتپەن پۋتيندى تاڭداعان بولۋى كەرەك. بۇل كەزدە شەشەنستاندا سوعىس بولىپ جاتسا، رەسەي قۇرامىنداعى تاتارستان، باشقۇرتستان، داعىستان، ينگۋشەتيا ت. ب. ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردا تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلۋ ۇدەرىستەرى بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان.
- ەلتسيننىڭ مۇراگەرى رەتىندە پۋتيندى تاڭداۋىنا بايلانىستى ءارقيلى پىكىرلەر ايتىلدى ەمەس پە؟
- ءيا، وسىعان قاتىستى مىنا ءبىر جاعداي ەسىمدە قالىپ قويىپتى. ەلتسين دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن ونىڭ وسى تاڭداۋىنا قاتىستى باتىستىڭ جانە رەسەيدىڭ ساياساتكەرلەرى ءبىر- بىرىنە قاراما- قايشى كەلەتىن ەكى ءتۇرلى باعا بەردى.
«ەلتسيننىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى جانە ەڭ ۇلكەن قاتەلىگى قانداي؟ » دەگەن سۇراققا باتىس ساراپشىلارى ەلتسيننىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى رەتىندە كەڭەس وداعىن كۇيرەتكەندىگىن، ال ەڭ ۇلكەن قاتەلىگى رەتىندە ورنىنا پۋتيندى قالدىرعانىن ايتسا، رەسەي ساياساتكەرلەرى، كەرىسىنشە، ەلتسيننىڭ ەڭ ۇلكەن قاتەلىگى رەتىندە ك س ر و- نى ىدىراتقانىن، ال ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى رەتىندە وزىنەن كەيىن ورنىنا پۋتيندى قويىپ كەتكەنىن ايتتى.
- ءبىراق ەلتسين پۋتيندى ءوز ورنىنا بەلگىلى ءبىر شارتتاردى قويا وتىرىپ قالدىرعان جوق پا؟ پۋتين ەلتسيننىڭ قويعان شارتتارىن ورىندادى ما؟
- پرەزيدەنت مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋعا كىرىسكەن پۋتين ەڭ الدىمەن ەلتسيننىڭ جەكە ءوز باسى مەن وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن زاڭعا قول قويدى. ءسويتىپ، ەلتسيننىڭ جانە ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ جەمقورلىققا قاتىستى كەيبىر ارەكەتتەرىنە كوز جۇما قارادى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە پۋتين ۋادەسىن ورىندادى. سودان كەيىن رەسەيدى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى جۇمىستارعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ، قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە ۇلتتىق رەسپۋبليكالارداعى سەپاراتيستىك پيعىلداردى تىزگىندەي ءبىلدى.
ءبىر كەزدەرى ەلتسينگە بوي بەرمەي كەتكەن بوريس بەرەزوۆسكي، ۆلاديمير گۋسينسكي، ميحايل حودوركوۆسكي سياقتى وليگارحتاردىڭ اپتىعىن باسىپ، الدىڭعى ەكەۋى شەتەلگە قاشىپ كەتسە، سول كەزدەرى رەسەيدەگى ەڭ باي ادام سانالعان حودوركوۆسكي تۇرمەگە قامالدى. شەشەنستانداعى سوعىستى توقتاتتى.
رەسەيدى ءبىرتۇتاس يمپەرياعا اينالدىرۋ جولىنداعى پۋتيننىڭ بۇل ارەكەتتەرىنە مۇناي مەن گازعا الەمدىك نارىقتاعى باعانىڭ كوتەرىلۋى دە كومەكتەستى. وسىلايشا ءۇش- ءتورت جىلدىڭ ىشىندە ءبىراز ماسەلەلەردى شەشكەن ۆلاديمير پۋتين 2004 - جىلعا قاراي وزگەرە باستادى. ول ەندى مەنمەنشىل ساياساتكەرگە اينالىپ، توتاليتارلىق، اۆتوكراتيالىق بيلىككە نەگىز جاساي باستادى. ءسويتىپ، رەسەيدى دەموكراتيالىق، حالىقتىق مەملەكەت جاسايمىز دەگەن بوريس ەلتسيننىڭ بارلىق ارمان- مۇراتتارىن اياققا باستى.
- دەمەك، ءبارىبىر پۋتينمەن سالىستىرعاندا ەلتسين دەموكرات بولدى عوي؟
- ەلتسين ەكى ارالىقتا بولدى. ءبىر جاعىنان دەموكراتيالىق ۇستانىمدا بولعانىمەن، ەكىنشى جاعىنان دەموكراتيا ارقىلى ەلدى تىزگىندەپ ۇستاي المايتىندىعىن ءتۇسىندى. بيلىگىنىڭ سوڭىنا قاراي پاتشا سياقتى بولدى دەۋىمنىڭ سەبەبى سوندا. ياعني ول بۇرىنعى كوممۋنيستىك قوعامدى قايتا ورناتپاسا دا، ونىڭ كەيبىر تەتىكتەرىن قايتا جانداندىرۋ كەرەك دەگەن بايلامعا كەلسە كەرەك. مۇراگەرى رەتىندە پۋتيندى تاڭداۋىنىڭ سەبەبى دە سوندا دەپ بىلەمىن.
- ەلتسيننىڭ كوزى تىرىسىندە پۋتين وعان تىزە باتىرعان جوق قوي؟
- ارينە، ەلتسيننىڭ دە ءبىرتالاي بىلىقتارى بولدى. «ايروفلوتتى» باسقارعان كۇيەۋ بالاسى ۆالەري وكۋلوۆتىڭ، ەكى قىزىنىڭ، اسىرەسە تاتياناسىنىڭ جەمقورلىق بىلىقتارى تۋرالى قوعام ءبىلدى. ءبىراق الگىندەي ايتىپ كەتكەنىمدەي، بيلىكتى تاپسىرار الدىنداعى ەلتسيننىڭ قويعان شارتىن پۋتين ورىندادى. ب. ەلتسين مەن ونىڭ وتباسىنا تيىسكەن جوق. بۇل تەك رەسەي عانا ەمەس، دەموكراتياسى شامالى باسقا دا مەملەكەتتەردە بار دۇنيە.
...
«اڭىز ادام» جۋرنالى
سۇحباتتاسقان رىسبەك ۇركىمباي