قوجايىنداردىڭ «ورىسشا بىلمەيتىن قازاقتار ينتەرنەتتى كوپ پايدالانبايدى» دەگەن پىكىرى شىندىق پا؟
ال قازاق بولىمىندە ولار نە كەشىگىپ باسىلادى، نە مۇلدەم قاراسىن كورسەتپەيدى. بۇل ارينە، ورىس ءتىلىن جەتىك بىلمەيتىن قانداستارىمىزدى كەمسىتۋ بولسا كەرەك.
ەندى وعان جول بەرىلمەۋگە ءتيىس. بۇل ءۇشىن جاڭا زاڭ جوبادا ارنايى باپ قاراستىرىلىپ وتىر. كەشە ماجىلىستە ارنايى جۇمىس توبى «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» جاڭا تۇرپاتتى جوبانى تالقىعا سالدى.
وسى قۇجاتتا تولىپ جاتقان تەحنيكالىق تەرمين-تۇسىنىكتەر سىرتىندا، بىلايعى ەلدى ەلەڭ ەتكىزەرلىك تۇستار بار. مىسالعا، وسى زاڭ ومىرگە جولداما العان سوڭ، «ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگاندار» ءوز «ينتەرنەت پورتالىندا اشىق دەرەكتەردى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ورنالاستىرۋعا» مىندەتتى بولادى. ءدال وسىنداي مىندەتتەمە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ موينىنا دا جۇكتەلەدى.
بۇل رەتتە دەپۋتات الدان سمايىل وسىعان جەكەنى دە مىندەتتەۋدى ۇسىندى: «بۇل - وتە قاجەت دۇنيە. ايتپەسە قازاقستاندا اقپاراتتار كوپ رەتتە ورىس تىلىندە بەرىلەدى» دەيدى ۇلتجاندى قالاۋلى. ەگەر ونىڭ بابى قابىلدانسا، وندا «ەلەكتروندىق اقپاراتتىق رەسۋرستاردىڭ، اقپاراتتىق جۇيەنىڭ، اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ يەلەنۋشىسى اشىق دەرەكتەردى مەملەكەتتىك تىلدە تاراتۋعا جانە بەرۋگە ءتيىس».
ازىرگە بۇل ۇسىنىس تالقىلانۋدا. دەگەنمەن، قاراسى باسىم قارسى جاق ۇستەم شىعاتىنعا ۇقسايدى. ويتكەنى تەك ورىس تىلىندە عانا شىعاتىن اقپارات اگەنتتىكتەرى بار. تاعى ءبىر دايەكتەمە - ونداي باپ كومپانيالاردى قوسىمشا شىعىنعا باتىرادى.
كەيبىر قالاۋلىلاردىڭ ايتۋىنشا، ينتەرنەت-رەسۋرستار قوجايىندارىنىڭ قازاق تىلىندەگى كونتەنتكە ماڭىز بەرمەۋى - «ورىسشا بىلمەيتىن قازاقتار ينتەرنەتتى كوپ پايدالانبايدى» دەگەن پىكىردىڭ بەلەڭ الۋىنىڭ كەسىرى. ءبىراق بۇل ۇستانىم بىرتە-بىرتە وزەكتىلىگىن جويۋى قاجەت. سەبەبى جاڭا زاڭ جوباسى قازاقستاننىڭ «اقپاراتتىق قوعامعا» اينالۋىن ايقىندايدى.
ايتقانداي، زاڭنىڭ ۇكىمەت ازىرلەپ اكەلگەن باستاپقى نۇسقاسىندا اتالعان تىركەسكە تۇسىنىك بەرىلمەپتى. سوندىقتان «وسى ۇعىمدى اشۋ ءۇشىن» دەپۋتات ە. بەكتۇرعانوۆ مىناداي انىقتاما ۇسىندى: «اقپاراتتىق قوعام - جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ كوپشىلىگى اقپارات شىعارۋمەن، ساقتاۋمەن، وڭدەۋمەن جانە وتكىزۋمەن اينالىساتىن قوعام».
ياعني حالىقتىڭ كوپشىلىگى كومپيۋتەرمەن، اقپاراتتىق تەحنولوگيالارمەن جۇمىس جاسايدى. جۇمىس توبى بۇل انىقتامانى تەرەڭدەتۋ جايىن قاراستىرۋدا.
جوبانىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى سول، ەندى «حالىقتىڭ كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ» - ۇكىمەتتىڭ، «اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ» ءبىرى بولادى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت، مەملەكەتتىك جانە باسقا دا قۇپيانى جاريا ەتىپ قويماۋى ءۇشىن شەنەۋنىكتەر اقپارات-دەرەكتەردىڭ بارلىعىن بىردەي عالامتوردا جاريالاي المايدى. سول سەبەپتى زاڭ جوباسىندا اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ «مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن ينتەرنەت-پورتالىندا ورنالاستىرۋعا جاتاتىن اشىق دەرەكتەردىڭ تىزبەسىن، سونداي-اق ولاردى بەرۋ ءتارتىبىن ازىرلەيتىنى جانە بەكىتەتىنى» بەلگىلەنىپ وتىر.
«اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» زاڭ «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» (egov.kz) پورتالىنىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن اشپاق. ماسەلەن، سول ارقىلى بانكتەر وزىنە جۇگىنگەن كليەنتتىڭ سەنىم ارتۋعا تۇراتىن- تۇرمايتىندىعىن تەكسەرە الادى.
بۇل ءبىر جاعىنان العان نەسيەسىن ۋاقىتىلى وتەيتىن ادال ادامدارعا يگىلىك كورىنەدى. ويتكەنى وسىنىڭ ناتيجەسىندە بانكتەر قازاقستاندىقتاردان قارجىلىق قىزمەتتەردى الۋ ءۇشىن قاعاز قۇجاتتاردى جيناۋدى تالاپ ەتپەيدى. بۇل ءۇشىن بانككە ءوزىڭىزدىڭ جەكە مالىمەتتەرىڭىزدى «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ارقىلى سۇراتۋعا رۇقسات بەرسەڭىز، جەتكىلىكتى.
پيلوتتىق جوبا، زاڭنىڭ قابىلدانۋىن كۇتىپ وتىرماي، بيىل ىسكە قوسىلادى. «ءبىز قىزمەتتەردى اۆتوماتتاندىرۋ جانە ولاردى الۋدى بارىنشا جىلدام ءارى قولايلى ەتۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس اتقاردىق. «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» ەۆوليۋتسياسىنداعى كەلەسى قادام - بىرتىندەپ قۇجاتتاردان باس تارتۋ بولادى! بانكتەر، كوممەرتسيالىق مەكەمەلەر بۇرىنعىشا انىقتامالاردى قاعاز تۇرىندە تالاپ ەتۋدە. ەندى ازامات قۇجاتتاردى باسىپ شىعارۋعا ءماجبۇر بولماس ءۇشىن اقپاراتتى تىكەلەي بانككە بەرەمىز» دەيدى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ بايلانىس، اقپاراتتاندىرۋ جانە اقپارات كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ساكەن سارسەنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل قاعاز قۇجاتتاردىڭ اينالىمى مەن سانىن قىسقارتادى، بانكتەرگە قىزمەتتەردى اناعۇرلىم جەدەل كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە مالىمەتتەردىڭ دۇرىستىعىن قامتاماسىز ەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءدال وسى مەحانيزم بىرنەشە بانكپەن پىسىقتالۋ ۇستىندە.
جاڭا مەحانيزم بىلايشا جۇمىس جاسايدى: بانك كليەنتتىڭ سەنىمدىلىگىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن «كەپىلگە قويىلاتىن جىلجىمايتىن مۇلىككە سالىنعان قانداي دا ءبىر اۋىرتپالىقتىڭ بار-جوقتىعىن جانە ول ادامنىڭ كرەديتتىك تاريحىنىڭ تازالىعىن تەكسەرەدى». سوندا ونىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى اتالعان مالىمەتتەر جيىنتىعىن الۋ ءۇشىن «egov.kz» - قا جۇگىنەدى. وسى كەزدە ازاماتقا ونىڭ جەكە دەرەكتەرىن الۋعا ءۇشىنشى جاقتىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتقانى تۋرالى حابارلاما كەلەدى. حابارلامالار پايدالانۋشىنىڭ تاڭداۋى بويىنشا نە پورتالداعى جەكە كابينەتىنە، نە ەلەكتروندى پوشتاسىنا، بولماسا «sms» - پەن جەتەدى. قۇلاقتانا سالا، كليەنت egov ارقىلى جەكە دەرەكتەرىن سۇراتۋعا كەلىسىم بەرەدى.
مامانداردىڭ تۇسىندىرۋىنشە، مۇنداي «قاعازسىز سەرۆيستى» جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بانكتەردە مەمورگانداردىڭ ءتيىستى اقپاراتتىق قورىنا كىرۋ مۇمكىندىگى بولۋعا ءتيىس. وسىعان جول اشاتىن نورمالار «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلىپ وتىر.
زاڭ جوباسىمەن ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى دە قاراستىرىلادى. ماسەلەن، ەشبىر سۇراتۋ ءىزسىز قالمايدى: جۇيە ءاربىر دەرەك سۇراتۋشىنى تىركەپ وتىرادى.
ايحان ءشارىپ
«ايقىن»