قازاق جاستارىن وزگە ەلدە نە قىزىقتىرادى؟
بۇل ءۇردىس ولاردىڭ اراسىندا سانگە اينالعانداي.
ءتىپتى بولاشاعىن وسى ەلدەرمەن بايلانىستىراتىندارى دا بار. دەگەنمەن، قازاقستاننىڭ ازاماتى ەكەنىن ماقتانىشپەن سەزىنەتىن، ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا سەنەتىن جاستارىمىز دا كوپ. وسىعان قاتىستى «كيپر» تالدامالىق توبىندا جاستاردىڭ قاتىسۋىمەن ەميگراتسيا ماسەلەسى تالقىلاندى.
- ەميگراتسيا - ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىمدى، ينتەللەكتۋالدى ازاماتتاردىڭ ازايۋى دەۋگە بولادى. ەندەشە، مەملەكەتىمىز جاستار ەميگراتسياسىنىڭ سەبەبى جايىندا ويلانۋى ءتيىس جانە سونىڭ الدىن الۋى كەرەك، - دەيدى «كيپر» تالداۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى ەرلان سمايىلوۆ.
قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى كەلتىرگەن مالىمەتكە ساي، قازاقستان حالقىنىڭ 10 پايىزى وزگە ەلگە كوشىپ كەتكىسى كەلەدى ەكەن. ال جاستارىمىزدىڭ وزگە ەلدەن پانا ىزدەۋىنىڭ سەبەپتەرى، نەگىزىنەن، ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ تومەن بولۋى، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك، باسپانانىڭ قىمباتتىلىعى، قاۋىپسىزدىككە كەپىلدىكتىڭ جوقتىعى، ارنايى قاجەتتىلىكتەرى بار، الەۋمەتتىك از قامتىلعان جاندار مەن شەتەلدىكتەر ءۇشىن ىڭعايلى ورتانىڭ بولماۋى.
مىسالى، دانيار قۇسايىنوۆ ەميگرانتتاردىڭ ۇستانىمىنا قارسىلىق بىلدىرمەيتىنىن ايتادى. ويتكەنى قازاقستاندا جۇمىسىڭدى ءتيىمدى جۇرگىزۋ كەزىندە قانداي دا ءبىر كەدەرگى كەلتىرەتىن جاعدايلار ورىن الىپ تۇراتىنىن العا تارتتى.
«الەۋمەتتىك تەڭسىزدىككە بايلانىستى ايتار بولسام، بىزدە بايلاردىڭ كىرىسى كەدەي تۇرعىندار كىرىسىنەن 29 ەسە اسىپ تۇسەدى. باسقا ەلدەردە بۇل ايىرماشىلىق 4,8. سوندىقتان مۇنداي تەڭسىزدىك ورىن الىپ جاتقان جۇيەنىڭ بولىگى بولعىم كەلمەيدى. بىزدە شەكارا اسقاندارعا كەيدە ساتقىن رەتىندە قارايدى. نەگىزى، ەميگرانت ءوز ەلىن باسقالاردان دا قاتتى جاقسى كورۋى مۇمكىن. سونداي-اق شەتەلدە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان ءوز ەلىمدە كورمەگەن قولداۋدى سەزدىم» دەيدى ول.
الەكساندرا ساي، كەرىسىنشە، جايلى جاعداي تۋعىزۋ ءوز قولىڭدا تۇرعاندا، وزگە ەلدى اڭساۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيدى. «قازاقستاندا كوپ سالالار ەندى عانا دامىپ كەلەدى، نارىق باسەكەسى ەندى عانا قارقىن الۋدا. دەمەك، ەلىمىزدە دامۋعا مۇمكىندىك بار. دەگەنمەن، قازاقستاندا قالۋدى نەمەسە باسقا ەلگە كەتۋدى اركىم ءوزى شەشپەك. ەلىمىزدە قالعان كۇندە مۇنداعى ماسەلەلەرمەن كۇرەسىپ، سولاردى ءوزىمىز شەشە ءبىلۋ كەرەگىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت» دەيدى الەكساندرا.
جيىن بارىسىندا كوبىنە باسەكەگە قابىلەتتى، باتىس ەلدەرىندە ءوز ءىسىن دامىتۋعا مۇمكىندىگى جەتەتىنىن بىلەتىن، باستىسى، ەلىمىزگە قاجەت ازاماتتار وزگە ەلگە كەتۋگە قۇشتار ەكەندىگى ايتىلدى. ال بۇل مەملەكەتتىڭ دامۋى ءۇشىن الاڭداتارلىق جايت. سەبەبى ازاماتتار ءوز ءىسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە قانداي دا ءبىر كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ جاتادى.
- بۇگىندە جاستارعا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ از ەمەس، ءبىراق كوپ جاعدايدا استانادا قابىلدانعان دۇنيە جەتەكشىنىڭ بە، الدە جۇيەلىك جۇمىستىڭ دۇرىس بولماۋىنان با، باسقا ايماقتاردا جۇزەگە اسىرىلماي قالىپ جاتادى. بۇل دا جاستاردىڭ مىسىن باسادى، - دەيدى مىرزاحمەتوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى الەكساندرا گريگوريەۆنا.
شەتەلدە ءبىر جىل تۇرىپ كەلگەن ەۆگەنيا پاحينا شەتەلدىكتەر باسقا ەلدىڭ ازاماتىن قاجەتسىنىپ وتىرماعانىن مويىنداۋ كەرەكتىگىن ايتادى.
- ءيا، ول جاقتا ءومىر جايلى ءارى قاۋىپسىز دەۋگە بولادى. ءبىراق قانداي دا ءبىر ءىسىڭدى باستاۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلدە مۇمكىندىك كوبىرەك، ويتكەنى شەتەل نارىعى ۇلكەن قارقىن الىپ كەتكەن. باسقا ەلدە تۇرىپ، ءبىز تۋعان جەرىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەسىمىزدى قوسا المايمىز. ەگەر شىنىمەن ەلىمىزدەگى جاعداي وزگەرسىن دەسەك، وسىندا قالۋ كەرەك، - دەگەن پىكىردە ول.
ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى شىڭعىس نۇعمانوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدەگى ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتى جاستار كوپ. تەك حالىققا قولداۋ كورسەتۋ رەتىندە باعدارلاما جاساۋ قاجەت.
- مىسالى، سينگاپۋردا جاپپاي قورعانۋ ستراتەگياسى بار. ياعني سىرتتان كەلەتىن جاۋدان عانا ەمەس، پسيحولوگيالىق، ەكونوميكالىق تۇرعىدا كەزدەسەتىن قاۋىپتەردەن ساقتانۋ ءۇشىن. سەبەبى داعدارىس ورىن العاندا قانشاما ادام شەكارا اسىپ كەتكىسى كەلەدى، ال بۇل باعدارلاما سول ۋاقىتتا كوپ پايداسىن تيگىزبەك. ەلىمىزدە وسىنداي ستراتەگيالىق باعدارلامانىڭ بولماۋى باسىمىزعا قيىن جاعداي تۇسكەندە حالىقتىڭ مەكەن اۋىستىرۋىنا الىپ كەلمەك، - دەيدى شىڭعىس نۇعمانوۆ.
مىرزاحمەتوۆا نۇرسۇلۋ
«ايقىن»