اللاعا ەڭ ۇنامسىز ءىس - اجىراسۋ
ءبىر الماتىنىڭ وزىندە 6698 وتباسىنان ءبىر جىلعا جەتپەي 2670 وتباسىنىڭ اجىراسقاندىعى ايتىلادى. بۇل دەگەنىمىز، ءاربىر 100 شاڭىراقتىڭ 34 ءى ءبىر جىلعا جەتپەي اجىراسادى دەگەن ءسوز. جانە بۇل تەك رەسمي تىركەلگەندەرى عانا. سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، ەلىمىزدەگى جالعىز باستى انالار سانى 444800 گە جەتسە، ەرلەر سانى 42300 ءدى قۇراعان.
قوعام ءىشىن قۇرتشا كەمىرگەن بۇل پروبلەما دەر كەزىندە شەشىمىن تاپپاي، وسىلاي جالعاسىن تابا بەرەتىن بولسا، قازاق حالقىن قانداي قاسىرەت توڭىرەكتەپ جۇرگەنىن وزدەرىڭىز باعامداي بەرىڭىزدەر.
اجىراسۋ سەبەپتەرى
پسيحولوگ عالىمدار بۇل ماسەلەنى زەرتتەي كەلە، ايرانداي ۇيىعان وتباسىنىڭ ويرانىن شىعاراتىن سەبەپتەرگە:
وتباسىنداعى داۋ -جانجالدار
ءوزارا سەنىمسىزدىك پەن وتىرىككە بوي الدىرۋ
ءبىرىن -ءبىرى ورىنسىز قىزعانۋ
ءبىر -بىرىنە تيىسىنشە كوڭىل اۋدارماۋ
كوزگە ءشوپ سالۋ
كەدەيلىك (كۇندەلىكتى قاجەتتى تۇرمىستىق زاتتاردىڭ جوقتىعى)
قارىزدار مەن ءۇي پروبلەماسى
ەرلى -زايىپتىلاردىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراس ايىرماشىلىعىن جاتقىزسا.
سونىڭ ىشىندە -ىشىمدىك، زيناقورلىق، ناشاقورلىق، قۇمار ويىندار سىندى شايتاني ىستەردى نەگىزگى سەبەپتەر دەگەن.
سونىڭ ىشىندە -ىشىمدىك، زيناقورلىق، ناشاقورلىق، قۇمار ويىندار سىندى شايتاني ىستەردى نەگىزگى سەبەپتەر دەگەن.
تاريحتان بىلەتىنىمىزدەي، بۇل ايتىلعان شايتاني ىستەر كوپتەگەن الپاۋىت ەلدەردىڭ قۇلدىراۋىنا، ءتىپتى كەيبىر قاۋىمداردىڭ اللانىڭ ازابىنا دۋشار بولۋىنا سەبەپ بولعان. قۇراندا اللاھ تاعالا: «زيناعا جاقىنداماڭدار» دەسە، «ەي، مۇمىندەر! اراق ءىشۋ، قۇمار ويناۋ، پۇتتارعا (تاس مۇسىندەرگە) شوقىنۋ، بال وعىمەن بال اشۋ جيىركەنىشتى قىلىق، شايتاننىڭ ءىسى. تىلەككە جەتەمىز دەسەڭدەر، بۇل ىستەردەن اۋلاق بولىڭدار» دەيدى (مايدا 90).
ال وسىنداي ارسىزدىقتاردان (اراق، قۇمار ويىن، زيناقورلىق ت. ب.) بويىن اۋلاق ۇستايتىن مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ مۇنداي كەسەلگە بوي الدىرۋىنا ەڭ باستى سەبەپ مىنالار:
اللاعا جانە اقىرەتكە دەگەن سەنىم السىزدىگى
وتباسىلىق ومىرگە دايىندىقسىز بارۋ (رۋحاني جانە ماتەريالدىق)
اللاھ پەن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە نەمقۇرايلى قاراۋ
سابىرسىزدىق
يبن وماردان (ر. ا) جەتكەن حاديستە پايعامبارىمىز (س. ا. ۋ.): «بارلىعىڭ دا باقتاشى سەكىلدىسىڭدەر جانە بارلىقتارىڭ قولاستىڭداعىلار ءۇشىن جاۋاپ بەرەسىڭدەر. باسشى - باقتاشى. ەر ادام - وتباسىنىڭ باقتاشىسى. ايەل - ەرىنىڭ شاڭىراعى مەن بالالارىنىڭ باقتاشىسى. قىسقاسى، ءاربىرىڭ باقتاشىسىڭدار جانە وزدەرىڭە باعىنىشتى جاندار ءۇشىن جاۋاپتىسىڭدار» دەگەن (بۋحاري، مۋسليم).
شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنان تۋىندايتىن پروبلەمالاردىڭ ءبىر-ەكەۋىنە توقتالا كەتەيىك.
حالىقتىڭ دەموگرافيالىق ءوسۋ پروتسەسى تومەندەيدى
ال قازاقتىڭ سانى بارشامىزعا بەسەنەدەن بەلگىلى 20 ميلليونعا دا جەتپەيمىز. قىتاي مەن رەسەيدىڭ ىرگەسىندە وتىرىپ، ازدىعىمىزعا الاڭداماۋ تولعانتاتىن جايت. ونىڭ ۇستىنە بوداندىق قامىتى بىزدەرگە تاڭسىق ەمەس، 70 جىل ارقالاعان جايىمىز بار.
اجىراسقانداردىڭ كوبى ونىڭ ىشىندە اسىرەسە قىز بالالار پسيحيكالىق سوققىعا دۋشار بولادى.
ءومىرىنىڭ قالعان كۇندەرىندە ەكىنشى مارتە ءوز تەڭىن تابا الا ما؟ تاپقان كۇننىڭ وزىندە ءبىر كەزدەرى بايدان شىعىپ كەلگەندىگى بەتىنە شاپالاق بولىپ تيمەسىنە كىم كەپىل. ناتيجەسىندە قانداي قورىتىندى شىعارىن ءبارىمىز ءبىلىپ وتىرمىز. بۇل ايتىلعاندار ارينە ەر ادامعا دا قاتىستى.
بالا تاربيەسىنە بايلانىستى كوپتەگەن نۇقساندىقتار ورىن الادى
بالالى بولعان شاڭىراقتا ەكى جۇپتىڭ ءبىرى بولماسا، ونداي وتباسى قاناتى قىرقىلعان قۇسقا تەڭ، كوگىندە ەركىن سامعاي المايدى. ناتيجەسىندە بالانىڭ بويىندا كوپتەگەن پسيحولوگيالىق اقاۋلار پايدا بولادى. (جاسقانشاقتىق، وزىنە دەگەن سەنىمسىزدىك، قوماعايلىق ت. ب.)
ءوز -ءوزىن ءولتىرۋدىڭ (سۋيتسيد) سەبەپتەرىنەن
اجىراسقان وتباسىلاردا، ەرمەن ايەلدىڭ ەكەۋلەپ كوتەرەتىن اۋىر جۇگى ءبىر ادامنىڭ موينىنا جۇكتەلىپ، ابدەن تيتىقتاتىپ، ىعىرىن شىعارادى. مۇنداي اۋىرتپاشىلىققا ءتوزىمى شىداماي كەيبىرەۋى ومىردەن ءتۇڭىلىپ ءتۇرلى جامانشىلىقتارعا بوي الدىرسا، ەندى بىرەۋلەرى ءوز -وزىنە قول جۇمساپ تا جاتادى.
اجىراسقان وتباسىندا وسكەن بالالاردىڭ (ءبارى ەمەس) كوپ جاعدايدا ءبىلىم الۋ پروتسەسى كەنجەلەپ قالادى
ءومىر بولعاندىقتان كوپتەگەن قيىنشىلىقتار، اۋرۋ -سىرقاۋ سىندى بالەلەر ادام تاعدىرىندا ءجيى ورىن الىپ تۇرادى. ال اجىراسقان شاڭىراقتا ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋشى ادام قانداي دا ءبىر اۋرۋعا شالدىعاتىن بولسا، بار اۋىرتپاشىلىق بوزبالاعا نە بويجەتكەنگە تۇسەدى. بار ۋايىمى ناۋقاستى ەمدەۋگە قاراجات جيناۋ مەن نان تابۋ بولعان ادامنىڭ تۇراقتى ءبىلىم الا الماسى بەلگىلى.
پروبلەمانى شەشۋدىڭ ارەكەتى
نەگىزىندە پروبلەماسىز ادام دا قوعام دا جوق. ءارقايسىسىنىڭ وزىندىك پروبلەمالارى شاش ەتەكتەن. دەگەنمەن دە، ءاربىر باستامانىڭ نەمەسە ءىستىڭ العاشقى جاسالار قادامى بولادى. «اۋەلى بۇل شىركىندى باستاۋ قيىن» دەمەكشى، جاسالار العاشقى قادام ءوز ورنىمەن دۇرىس جۇزەگە اسىرىلسا، كەيىنگى امالدار كۇرمەۋى شەشىلگەن ءجىپ ءتارىزدى اعىتىلىپ الا جونەلەدى.
اتا-اناعا تيەسىلى ماسەلە
بالانىڭ ءاۋ باستاعى فۋندامەنتالدى تاربيەسىنە ءجىتى كوڭىل ءبولۋ
سەبەبى ءاربىر يگى ءىستىڭ باستاماسى تاربيەدەن ءوربيدى. پايعامبارىمىز (س. ا. ۋ.): «ءۇش قىزىن تاربيەلەپ (يماندىلىق جولدا) وسىرگەن جانە قياسىنا قوندىرعان انانىڭ بارار جەرى ءجاننات» دەيدى. سوندا ءبىر كىسى: «ەگەر ەكى قىز بولسا» دەپ سۇراعاندا پايعامبارىمىز (س. ا. ۋ.): «ەكى قىز بولسا دا»، - دەپ جاۋاپ بەرگەن. تاعى ءبىر حاديسىندە: «اكەنىڭ بالاعا قالدىرعان ەڭ ۇلكەن مۇراسى - دۇرىس تاربيە»، - دەپ ۇمبەتىنە تاربيەنىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىندىرەدى. ءال-فارابي تاربيە حاقىندا: «ادامعا تاربيەدەن بۇرىن ءبىلىم بەرىلەر بولسا، الەمدىك اپاتقا اكەلىپ سوعادى» دەيدى.
بالانىڭ ومىرگە دەگەن شىنايى كوزقاراسىن قالىپتاستىرا ءبىلۋ
بالانىڭ اۋەلى اللاعا، ودان كەيىن وزىنە دەگەن سەنىمىن، ەڭبەككە دەگەن قۇشتارلىعىن ارتتىرۋ
ومىردە وسى ءپرينتسيپتى ۇستانعان ادام ءۇشىن الىنبايتىن قامالدىڭ جوقتىعىن ساناسىنا قۇيۋ. «اۋەلى قۇدايعا سىيىنىپ، ەكىنشى ءوز قايراتىڭا سۇيەنىپ، ەڭبەگىڭدى ساۋ. ەڭبەك قىلساڭ، قارا جەر دە بەرەدى، قۇر تاستامايدى». (اباي ءتورتىنشى قارا ءسوز)
پايعامبارىمىزدىڭ (س. ا. ۋ.): «نەتكەن كەرەمەت قولباسشى» دەگەن ماقتاۋلى ءسوزىنىڭ اياسىنان ورىن العان مۇحاممەد ءال-فاتيحتى (1432-1481) اكەسى وسىنداي تاربيەمەن تاربيەلەگەن بولاتىن. بالانىڭ جاستايىنان سەنىمىنە سەنىم ۇيالاتىپ: «پايعامبارىمىز (س. ا. ۋ.) ايتقان حاديستەگى كونستانتينوپولدى (قازىرگى ستامبۋل قالاسى) باعىندىرىپ، مۇسىلمانداردىڭ قول استىنا قاراتاتىن قولباسشى سەنسىڭ» دەپ، ءاردايىم جىگەرىن جانىپ وسىرگەن. ناتيجەسىنە بۇگىندە ءبارىمىز كۋامىز.
بالامدى مەدرەسەگە ءبىل دەپ بەردىم،
قىزمەت قىلسىن، شەن السىن دەپ بەرمەدىم - دەپ اباي جىرلاعانداي، بالاعا جاستايىنان مانساپقا دەگەن كوكەيكەستى ارماندى ەمەس، وسكەلەڭ ۇرپاق پەن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك بورىشىن ۇعىندىرۋ.
«وتباسى كيەلىلىگى» دەگەن ۇعىمدى جاس جەتكىنشەكتىڭ ساناسىنا تەرەڭ ءسىڭىرۋ
ەڭ اۋەلى اتا-انانىڭ وزدەرى دە بۇل ماسەلەدە ۇلگىلى ۇستاز بولۋلارى قاجەت. ويتكەنى بالا ۇيادا نە كورسە ۇشقاندا سونى ىلەدى. ودان كەيىن وزدەرى ۇلگى تۇتاتىن بيىك تۇلعالاردىڭ ءومىر جولدارىمەن تانىستىرىپ، سولارداي بولۋعا قىزىقتىرىپ، باۋلۋ. بۇل ءبىزدىڭ بۇرىنعى اتا-اجەلەرىمىزدىڭ بالا تاربيەسىندە قولدانعان مەتوديكالىق ءتاسىلى.
بالاعا دۇرىس ورتا قالىپتاستىرا ءبىلۋ
بالا جەرگە ەگىلەر دانەك ءتارىزدى. ەگەر دانەكتى توپىراعى قۇنارلى، اۋا-رايى قولايلى ايماققا ەگەتىن بولساق، دانەكتىڭ ءوسۋى دە جەمىستى بولادى. كەرىسىنشە بولعان جاعدايدا قۇلىنىندا قۋراپ قالۋى ابدەن مۇمكىن.
ۇل مەن قىزعا قاتىستى ماسەلە
ۇل بالانىڭ دا، قىز بالانىڭ دا وتباسىسىلىق ومىرگە دايىندىقپەن كەلگەنى ابزال. جالاڭ سەزىممەن ءومىر مەكتەبىنىڭ سىناقتارىنان وڭاي وتە سالامىن دەگەن جالعان ۇمىتكە بوي الدىرماعاندارى ءجون. سەزىم سىرلارىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنا سۇيەنسەك، «ءبىر-ءبىرىمىزدى ءسۇيىپ قوسىلدىق» دەگەن جانداردىڭ سەزىمدەرىنىڭ عۇمىر-جاسى بار بولعانى ءتورت جىلعا عانا سوزىلادى ەكەن. ونىڭ ورنىن باۋىرمالدىق، قۇرمەت پەن سىيلاستىق باساتىن كورىنەدى. ال بۇل دەڭگەيگە وتە الماعاندار كوپ ۇزاماي امالسىز اجىراسادى.
(پسيحولوگتار وتباسىنىڭ قۇلدىراۋىنا، ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىنداعى ماحابباتتىڭ السىرەۋىن دە جاتقىزعان. ماحاببات تاقىرىبى اۋقىمدى تاقىرىپ بولعاندىقتان، بۇل ماسەلەگە ماقالامىزدىڭ كەلەسى ءبىر سانىندا توقتالۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز).
وتباسىلىق ومىرگە بەت العاندا
«ۇيلەنىپ ءۇي بولۋ-جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ەكى ەسە ارتۋى»
ا. شوپەنگاۋەر
ۇيلەنىپ ءۇي بولۋدى قالاعان ەر مەن ايەل ەڭ اۋەلى وتباسىلىق ومىردەگى مىندەتتەرىن بىلۋلەرى ءتيىس.
ەرلى-زايىپتىلارعا ورتاق كەيبىر مىندەتتەر
ءوز ارالارىنداعى كەمشىلىكتەردى، ۇيدەگى سىردى وزگەلەردەن جاسىرۋ
قۇراندا اللاھ تاعالا: «ايەلدەرىڭ سەندەردىڭ كيىمدەرىڭ، سەندەر ايەلدەرىڭنىڭ كيىمىسىڭدەر» دەيدى (باقارا، 187).
كيىم - ادامنىڭ اۋرەت جەرى مەن بويىنداعى كەمشىلىگىن جاسىرىپ، بەينەسىن كوركەمدەپ تۇراتىن قۇرال. كۇيەۋ مەن ايەل دە ۇيدەگى كەمشىلىكتەردى جاسىرىپ، جاقسىلىعىن اسىرىپ، قيىندىقتارعا سابىر ەتۋ ارقىلى وشاقتىڭ وتىن سوندىرمەي، ارادا سۇيىسپەنشىلىك شامىن جاعىپ، ىستىق ىقىلاس تانىتۋمەن وتباسىنا كوركەم ءسان بەرەدى.
ءبىر-ءبىرىنىڭ تەك جاقسى قاسيەتتەرىن كورۋگە تىرىسۋ، كەمشىن تۇستارىنا كوز جۇما ءبىلۋ.
اللاھ تاعالا قۇراندا: «ايەلدەرىڭمەن جاقسى تۇرىپ، جاقسى قارىم-قاتىناستا بولىڭدار» دەيدى (نيسا، 19).
ءابۋ ھۋرايرا (ر. ا.) جەتكىزگەن حاديستە پايعامبارىمىز (س. ا. ۋ.): «ءمۇمىن ەر ادام ەش ۋاقىتتا ءمۇمىن ايەلدى جەك كورۋشى بولماسىن. ەگەر دە قانداي دا ءبىر ءمۇمىن ايەلدىڭ الدەبىر مىنەزى كوڭىلىنە جاقپاسا، باسقا ءبىر قاسيەتىن ۇناتار» دەگەن.
قۋانىشپەن قايعىنى بىرگە ءبولىسىپ، ارقا سۇيەر سۇيەنىش بولا ءبىلۋ
العاش ۋاھي تۇسە باستاعان ۋاقىتتاردا جەبىرەيىل (ا. س.) پەرىشتەنى ءوز بەينەسىندە كورىپ، پايعامبارىمىز (س. ا. ۋ.) قورىققان كۇيدە حاديشا انامىزدىڭ (ر.ا) الدىنا كەلەدى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە ءاردايىم اللاھ ەلشىسىنىڭ (س. ا. ۋ.) جانىنان تابىلاتىن سۇيەنىشى، مۇمىندەردىڭ اناسى حاديشا (ر. ا.): «اكە-شەشەم سەنىڭ جولىڭدا قۇربان بولسىن! سەنىڭ نۇرلى ءجۇزىڭ كۇندەگىسىنەن دە نۇر شاشىپ تۇر، سەنەن تاراعان حوش ءيىس تە بۇگىن ادەتتەگىسىنەن مۇلدەم بولەك، ەرەكشە»، - دەپ پايعامبارىمىزدىڭ (س. ا. ۋ.) ماڭدايىنان ءسۇيىپ ءۇستىن جاپقان ەدى. تاعى بىردە: «اللاھ تاعالا سەنى ەشقاشان ۇياتقا قالدىرمايدى. ويتكەنى سەن ەشقاشان وتىرىك ايتقان ەمەسسىڭ، اماناتقا قيانات جاسامايسىڭ، تۋعان- تۋىستارىڭمەن قارىم-قاتىناسىڭدى ۇزبەي، ۇنەمى قال-جاعداي سۇراسىپ تۇراسىڭ» دەگەن سوزدەرى ارقىلى دەمەۋ كورسەتىپ، جۇباتقان بولاتىن.
ەر ادامعا قاتىستى ماسەلە
«اكەنىڭ بالاعا جاساعان جاقسىلىعى - ونىڭ اناسىنا دەگەن ماحابباتى مەن قۇرمەتى»
ت. حەسبەرگ
وتاعاسى وتباسىنىڭ تىرەگى
ايەلىنىڭ ءناپاقاسىن (تاماعى، كيىمى، تۇراتىن ورىنى) ادالىنان تاۋىپ بەرۋ ەرىنىڭ مىندەتتەرىنەن. قۇراندا: «ايەلدەردى لايىقتى تۇردە اس-اۋقات جانە كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتۋگە بالانىڭ اكەسى مىندەتتى» دەلىنگەن (باقارا، 233).
ايەلىنە يسلام پارىزدارىمەن ادەپتەرىن ۇيرەتۋ
ءوز وتباسىن عيباداتقا بۇيىرۋ
قۇراندا اللاھ تاعالا: «وتباسىڭا ناماز وقۋدى بۇيىر. ءوزىڭ دە ناماز وقۋدا تاباندىلىق تانىت» دەسە (تاھا، 132)، ەندى ءبىر اياتتا: «ۋا، يمان ەتكەندەر! وزدەرىڭدى جانە جانۇيالارىڭدى توزاق وتىنان ساقتاڭدار» دەيدى (تاحريم، 6).
كوركەم تۇردە قارىم-قاتىناس جاساپ، ايەلىنە تيىسىنشە كوڭىل ءبولۋ
ايەل تابيعاتى وزىنە كوبىرەك كوڭىل بولىنگەنىن قالايتىنىن ۇمىتپاۋ. ءابۋ ھۋرايرا (ر. ا.) جەتكىزگەن حاديستە پايعامبارىمىز (س. ا. ۋ.): «يمان تۇرعىسىنان مۇمىندەردىڭ ەڭ كامىلى - مىنەز-قۇلقى ەڭ جاقسى بولعاندار. ەڭ جاقسىلارىڭ - ايەلدەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعاندارىڭ» دەگەن.
ايەلى تۋعان-تۋىستارىنا بارۋىن وتىنسە، رۇقسات بەرۋ
كۇيەۋى سەبەپسىز رۇقسات بەرمەيتىن بولسا، زۇلىمدىق قىلعان بولادى.
كەشىرىمدى بولا ءبىلۋ
ايەلىنىڭ يمانىنا، مىنەز-قۇلقى مەن ادەبىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن نارسەلەردى كورۋىمەن وقۋىنان تىيۋ.
(تەلەديداردان كۇندە كورسەتەتىن پايداسىز، بىتپەيتىن سەريالدار، جالاڭاش ەركەكتەرمەن ايەلدەر بەينەلەنگەن، ارسىزدىققا تولى ۋاقيعالاردى باياندايتىن گازەت-جۋرنالدار. ت. ب.)
جىگىتكە ءبىر مىسال
مۇمىندەردىڭ ءامىرشىسى ومارعا (ر. ا.) ايەلىنىڭ ۇرسىپ جاتقانىن كورىپ تاڭ قالعان ادامعا ومار (ر. ا.): «شىن مانىندە ايەلىم مەن ءۇشىن تىنىشتىعىم، بالالارىمنىڭ اناسى، مەن دەمالسىن دەپ استىما توسەنىشىمدى توسەيدى، تاماعىمدى ءپىسىرىپ، كيىمىمدى جۋادى. مەنىڭ تاراپىمنان بولعان بار اۋىرتپاشىلىققا سابىرلىق تانىتادى. ەندەشە ايەلىمنىڭ كەي كەزدەرى ماعان داۋىس كوتەرگەنىنە قالايشا سابىر ەتپەيىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
ستۋدەنتتىڭ اڭگىمەسىنەن: «مەنىڭ ايەلىم ءوزىنىڭ بىرنەشە قۇربىلارىمەن بىرگە، «ادامنىڭ وزىمەن جۇمىس جاساۋ» شاراسىنا قاتىسپاقشى بولىپ كەلىسەدى. بويىنداعى كەمشىلىكتەردى تۇزەتىپ، ماعان بۇرىنعىسىنان دا جاقسى جار بولام دەگەن نيەتپەن ايەلىم مەنەن التى كەمشىلىگىن ايتىپ بەرۋىمدى ءوتىندى. باسىندا نە دەرىمدى بىلمەي ساسقالاقتاپ قالعانىم راس. الايدا بىردەن ەشتەڭە ايتا قويمادىم. ماعان ويلانۋعا تاڭعا دەيىن ۋاقىت بەرۋىن سۇرادىم. ءسويتىپ كەلىستىك. ويلاندىم. ايەلىمە، وزگەرتكىم كەلگەن التى كەمشىلىگىن ايتا سالۋ مەن ءۇشىن قيىن ەمەس ەدى. ال ايەلىمە سالسا، مەنىڭ بويىمنان التاۋ ەمەس، مىڭداعان كەمشىلىكتەردى تىزبەكتەپ بەرۋىنە بولادى.
تاڭەرتەڭ ەرتە ويانىپ گۇل ساتۋشىعا تەلەفون شالدىم. ايەلىمە مەنىڭ اتىمنان گۇل اكەلىپ بەرۋى ءۇشىن تاپسىرىس جاسادىم. گۇلدەردىڭ اراسىنا قىستىرىلعان قاعازدا بىلاي دەپ ايەلىمە حات جولداعان ەدىم: «سۇيىكتىم! كەشىرگەيسىڭ. سەن سۇراعان كەمشىلىكتەردى مەن ايتىپ بەرە المايمىن. ويتكەنى مەن ءوزىڭدى بار بولمىسىڭمەن جاقسى كورەمىن» (قانداي كەمشىلىگىڭ بولسا دا مەن ءۇشىن ماڭىزدى ەمەس، مەن ءۇشىن سەن ماڭىزدىسىڭ).
كەشكىسىن جۇمىستان ۇيگە ورالعانىمدا مەنى كىم قارسى العانىن بىلەسىزدەر مە؟ قۋانىشتان جانارى جاسقا تولعان اياۋلى جارىم!»
دەيل كارنەگي
ايەلگە قاتىستى ماسەلە
«كۇيەۋىنە باعىنىپ، قولعابىس ەتە بىلمەگەن ايەل، كۇيەۋىن تورگە سۇيرەۋدىڭ ورنىنا كورگە اپارىپ تىعادى».
د. ميلل
ايەل - ەرىنىڭ شاڭىراعى مەن بالالارىنىڭ باقتاشىسى
قۇراندا اللاھ تاعالا: «ال، ساليقالى ايەلدەر اللاھقا جانە ەرلەرىنە باسى ءبۇتىن بويسۇنادى. (ەرلەرى جوق كەزدە) اللاھ ولاردىڭ قۇقىعىن قالاي قورعاسا، ولار دا ەرلەرىنىڭ حاقىسىن قورعاپ، ابىرويلارىن ءارى ەرلەرى تاپقان دۇنيە-مۇلىكتى ساقتايدى ءھام ارالارىنداعى سىرعا بەرىك بولادى» دەيدى (نيسا، 34).
كۇيەۋىنە قالتقىسىز بويسۇنۋ، ساليقالى ايەلدەردىڭ قاتارىنان تابىلا ءبىلۋ
ابدۋللاھ يبن امر يبن ءال-اس (ر. ا.) جەتكىزگەن حاديستە اللا ەلشىسى (س. ا. ۋ.): «بۇل دۇنيە (ونىڭ ىشىندەگى نىعمەتتەردىڭ بارلىعى) ۋاقىتشا بەرىلگەن. ونداعى نىعمەت اتاۋلىنىڭ ەڭ ابزالى - ساليقالى ايەل»، - دەپ ايتتى دەلىنگەن.
ءابۋ ھۋرايرادان (ر. ا.) جەتكەن حاديستە پايعامبارىمىز (س. ا. ۋ.): «ەگەر بىرەۋدىڭ بىرەۋگە (ياعني ادامنىڭ ادامعا) ساجدە ەتۋىن بۇيىرار بولسام، ايەلدىڭ ەرىنە ساجدە ەتۋىن بۇيىرار ەدىم» دەگەن.
ۇيدە، كۇيەۋىنىڭ الدىندا بارىنشا زەينەتتەنىپ، حوش ءيىستى ءاتىر سەبىنىپ ءجۇرۋ
شاريعاتىمىز ايەل ادامعا كوشەدە ەمەس، كۇيەۋىنىڭ الدىندا ساندەنىپ ءجۇرۋدى ايتادى. ايەل ادام ۇنەمى ءوزىنىڭ جايدارى كۇلكىسىمەن، باۋراپ الار قىلىعىمەن كۇيەۋىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتىپ وتىرۋى كەرەك. ويتپەگەن جاعدايدا ول نازار باسقاعا تۇسەدى.
كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى بەس مىڭ ەر ازاماتتى تاجىربيەلىك باقىلاۋدان وتكىزىپ، ناتيجەسىندە اجىراسۋعا الىپ باراتىن التى ءتۇرلى سەبەپكە توقتاعان. سونىڭ ىشىندە:
تازالىق پەن كۇتىنۋ
كوپ جاعدايدا ايەل ادام دۇنيەگە بالا اكەلگەننەن كەيىن ءوزىن كۇتىنۋدى توقتاتادى ەكەن.
پسيحولوگيالىق ۇيلەسپەۋشىلىك
تۇرمىسقا شىققاننان سوڭ ايەل ادام مۇلدەم وزگەرىپ كەتەتىن كورىنەدى. وسىدان ەر ادامداردىڭ B قورقاتىن بولىپ شىقتى.
ەرىنە ۇنايتىن نارسەنى وزىنە دە ۇنامدى قىلۋ
ەكىنشى بىرەۋدى كۇيەۋىنىڭ الدىندا مىسالعا تارتپاۋ
ەرىنىڭ الىپ كەلگەن قوناعىن تيىسىنشە قۇرمەتتەۋ
تاپقان اقشاسىن كۇيەۋىنىڭ الدىندا مىندەتسىنبەۋ
ەرىنىڭ تاپقان دۇنيەسىن ىسىراپ ەتپەۋ
ايەل ادامعا جانىنداعى كۇيەۋىنىڭ ءوزىنىڭ ءجانناتى ەكەندىگىن ءاردايىم جادىندا ۇستاعانى ءجون
ۋممۋ ءسالامادان ( ر. ا) جەتكەن حاديستە پايعامبارىمىز ( س. ا. ۋ.): «كۇيەۋى وزىنەن رازى بولعان كۇيدە دۇنيەدەن وتكەن ايەلدىڭ بارار جەرى ءجاننات» دەگەن.
قورىتىندى
وتباسى تىنىشتىعىن ساقتاۋ ەردىڭ دە ايەلدىڭ دە مىندەتى. وسى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ، ەرلى-زايىپتىلار ءاردايىم ءبىر-بىرىنە رۋحاني جانە ماتەريالدىق جاعىنان قولداۋ كورسەتۋلەرى ءتيىس. قيىندىقتارعا تاپ بولعان جاعدايلاردا سەزىم جەتەگىندە كەتىپ قالماي، سالقىنقاندىلىق تانىتىپ، سابىرمەن، نامازعا تۇرۋ ارقىلى اللادان جاردەم تىلەگەندەرى ءجون. جاستاردىڭ كوبى اجىراسۋ ارقىلى پروبلەمالار شەشىلەدى دەپ ويلايدى. بۇل قاتە پىكىر. اجىراسۋ - ابدەن تىعىرىققا تىرەلىپ، باسقا شىعار جول قالماعان جاعدايدا عانا ىسكە اسىرىلادى. ايتپەسە، قىلت ەتىپ بوي كورسەتكەن ءاربىر قيىنشىلىق ءۇشىن اجىراسا سالاتىنداي وتباسى ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس. وتباسىلىق ومىرگە اياق باسقان ءاربىر ازامات پەن ازاماتشا پايعامبارىمىزدىڭ (س. ا. ۋ.) مىنا ءحاديسىن ۇمىتپاي، ۇنەمى جادىندا ۇستاسا ەكەن دەيمىز. پايعامبارىمىز (س. ا. ۋ.): «رۇقسات ەتىلگەن ىستەردىڭ ىشىندەگى اللاعا ەڭ ۇنامسىزى - اجىراسۋ» دەگەن.
جاۋاپكەرشىلىكتى تۋ ەتىپ، سابىردى قالقان ەتىپ، يمان مەنەن بىرلىكتى باستى ۇستانىمعا الىپ، ءوز وتىمىزدى ءوشىرىپ الماۋعا تىرىسايىق اعايىن!
اۆتور: دانيار سۇلەيمەنوۆ
Alashainasy.kz