قازاقتىڭ تابىسى يتەلگىنىڭ قاناتىندا، اقبوكەننىڭ مۇيىزىندە ەكەن

 استانا.قازاقپارات - وسىدان ءبىراز جىلدار بۇرىن وڭتۇستىك جۇرتى ءۇشىن اقبوكەننىڭ ەتى ناعىز دەليكاتەس بولاتىن. قولىندا قارۋى بار اڭشى بىتكەن بەتپاقدالانىڭ قۋىس- قويناۋىنىڭ ءبارىن ءتىنتىپ، اقبوكەندەردى قىناداي قىرىپ بىتكەن- تىن.

 قان ساسىعان دالادا ۇيىلگەن ولەكسەلەر مەن تاۋ بولىپ مۇيىزدەرى قالدى. ول كەزدە ەشكىم دە اقبوكەننىڭ مۇيىزدەرى كادەگە جارايدى دەپ ويلاماسا كەرەك. ارادا از عانا ۋاقىت وتپەي- اق قىتايلىقتار تاراپىنان سۇرانىس ارتىپ ەدى، اقبوكەننىڭ ءمۇيىزىن ىزدەپ دالا كەزگەندەر بەتپاقدالانىڭ قويناۋ قولاتىنىڭ ءبارىن ءسۇزىپ، كەلىلەپ وتكىزۋگە كىرىستى.

راسىندا بۇگىندە وڭتۇستىكتىڭ ورتالىعىندا اقبوكەن ءمۇيىزىنىڭ ساۋداسى قىزىپ تۇر. ونىڭ كورىگىنە كومىر تاستاپ جۇرگەندەر دە سول ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر. اقبوكەننىڭ مۇيىزىنەن قىتايلىقتار كەرەمەت ءدارى جاساپ شىعارادى- مىس. ءبىر داناسىنىڭ ءوزىن 8-10 مىڭ، ءتىپتى 15 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ساتىپ الاتىندار بارشىلىق. كەزىندە ءبىر «ونەرتاپقىشتار» ۇيىنە وسى مۇيىزدەن كيىمىلگىش جاساعان عوي. ەندى سولاردىڭ ءبارىن بۇزىپ الىپ، پۇلداپ جىبەردى. بويالعان مۇيىزگە دەيىن قىتايلىقتاردىڭ قاپشىعىندا كەتىپ جاتىر.. .

ودان كەيىنگى ساۋدانىڭ ۇلكەنى بۇگىندە يتەلگى قۇستى اۋلاپ، ارابتارعا ساتۋ «سانگە» اينالدى. «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن، سيرەك كەزدەسەتىن قۇسقا اراب اعايىندار قۇمار ەكەن. قۇس ساۋداسىنىڭ ساۋداگەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا بۇل قۇس تەڭىز تۇبىنەن مارجان تەرەدى- مىس. ەندى ءبىر ايتقىشتاردىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرسەك، اڭ اۋلاۋعا قۇمار ارابتار بۇل قۇستى سول ءۇشىن ساتىپ الادى- مىس. قايسىسى شىن، قايسىسى وتىرىك، بەلگىسىز. بەلگىلىسى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلاتىنىن بىلسە دە وسى قۇستى اۋلاۋعا قۇمارتۋشىلار كوپ. الدى قولعا ءتۇسىپ، ءتيىستى جازالارىن الىپ تا جاتىر. الايدا اۋزى كۇيگەنننەن ۇرلەپ ءىشۋدى ۇيرەنگەن ءبىرى جوق.

سۇڭقار تۇقىمداس قۇستاردىڭ ءىرى وكىلى بولىپ سانالاتىن يتەلگى قاراتاۋ مەن بۇعىتى، سوگەتى جانە كىندىكتاۋ سياقتى قىراتتاردىڭ ەڭىس جەرلەرىندە، اڭىراقاي، بايعارا، جامبىل، حانتاۋ تاۋلارىنىڭ ەتەگىندە، تارباعاتاي، شىڭعىستاۋ، التىنەمەل ماڭىندا كوپ كەزدەسەتىن كورىنەدى. بۇل قۇستى اتالاستارىنان اجىراتىپ، تاپ باسىپ تانۋ دا قيىن ەكەن. ارقاسى كۇڭگىرت توپىراق تۇستەس كەلەتىن بۇل قۇستىڭ باۋىر جاعى قارا داقتارمەن كومكەرىلگەن اق سارى بولىپ كەلەدى. ونى تەك قۇسبەگىلەر مەن كانىگى اڭشىلار عانا اجىراتا السا كەرەك. قارا بازارداعى نارقى 10 مىڭ دوللارعا باعالاناتىن قۇستى اۋلاۋعا قۇمارتۋشىلاردىڭ «ازارتىن» تۇسىنۋگە دە بولاتىن سياقتى. ءبىراق زاڭ اتتى قاقپان بار ەكەنىن ۇمىتپاسا ەكەن دەيسىڭ. ونسىز دا سيرەپ بارا جاتقان سۇڭقارتۇقىمداستاردى تۇبىرىمەن جوق قىلىپ جىبەرە مە دەگەن ءقاۋىپ تە جوق ەمەس. جۋىردا شىمشاھارداعى زووباققا 35 دانا يتەلگى وتكىزىلدى. وزبەكستاننان قازاقستانعا وتەر شەكارادا كونترابانداشىلار قاعاز قوراپتارعا سالىپ الىپ وتپەك بولعان كەزدە شەكارا قىزمەتكەرلەرى مەن ۇ ق ك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىراعىلىعىنىڭ ارقاسىندا قولعا تۇسكەن بولاتىن. اۋا جەتپەي قينالعان قۇستاردىڭ زووباققا وتكىزگەن كەزدە 20 سىءولىپ قالدى. قالعان 15 ىن باعىپ- قاعۋ قيىنعا تۇسۋدە دەپ جەرگىلىكتى تەلەارنالار دابىل قاققان بولاتىن. وسى جايلى بىلمەك بولىپ شىمكەنت مەملەكەتتىك زوولوگيالىق باعىنىڭ ديرەكتورى سەيدۋللا جۇبايەۆقا قوڭىراۋلاتقان ەدىك. ول كىسىنىڭ جاۋابى بىلاي ءوربىدى: «بۇل اسا باعالى قۇستاردىڭ ەندىگى تاعدىرىن سوت شەشەدى. بۇل ءىس ءالى تەرگەۋدە. تەرگەۋ اياقتالعان جوق.. .. ال، قۇستار اش دەگەن بوس اڭگىمە. وزىمىزدە ۆيۆاريي بار. وندا ءتىرى ازىقتار - قويان، تەڭىز شوشقاسى وسىرىلەدى. جىلدان جىلعا بۇل شارۋاشىلىعىمىزدى دامىتىپ جاتىرمىز. قوياندارىمىزدىڭ سانى 200 گە جەتتى. سولاردى سويىپ، قۇستارعا جەم رەتىندە بەرىپ جاتىرمىز» . سونىمەن سوت پروتسەسى اياقتالعانشا قۇستار تەمىر توردا قامالا تۇرماق. ەندىگى سۇراق: بۇدان وزگە «سانگە» ەنەتىن قانداي ساۋدا ءتۇرى شىعار ەكەن؟

 

اۆتور: باقىتنۇر جۇماش

«الاش ايناسى»