ايكەزبەلىككە ايدىڭ اسەرى بار ما؟

 استانا.قازاقپارات -  ءبىزدىڭ قازەكەم ەجەلدەن اسپان الەمىنىڭ قىر- سىرىنا قانىق بولۋعا تىرىستى. دالادا جۇرگەندە جۇلدىزدارعا قاراپ، باراتىن جاعىنا اداسپاي تەز جەتكەنىن بىلەمىز.

سونداي- اق، ءبىزدىڭ اتا- بابالارىمىز وسىنداي سان الۋان تىلسىم سىرلاردى ەشقانداي قۇرىلعانىڭ كومەگىنسىز- اق انىقتاپ ءبىلدى. وسىنداي جايلاردىڭ ءبىرى -  ايكەزبەلىك. ءتۇن ىشىندە ۇيقىسىنان ويانىپ، ورنىنان تۇرىپ ءجۇرىپ كەتەتىن ادامدار كەزدەسەدى. اسىرەسە، بۇل كورىنىس جاس بالالار اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى. ونىڭ سىرى قانداي؟ بۇل جايىندا عىلىم نە دەيدى؟

اي عالامشارىنىڭ جەردىڭ جالعىز تابيعي سەرىگى ەكەندىگى كوبىمىزگە مەكتەپ جاسىنان بەلگىلى. ال، ايكەزبەلىك تۋرالى نە بىلەمىز؟ ادامزات تاريحىنداعى ايكەزبەلىك تۋرالى اڭىزدارعا، ءار داۋىردە تۋعان نانىم- سەنىمدەرگە وي جۇگىرتسەك، باعزى زاماندا ادامدار اي دا وزدەرىنە عاشىق بولادى دەپ ساناپتى. «اي ءتۇن ورتاسىندا ءوزى ۇناتقان ادامىنا بار مەيىرىم- شۋاعىن توگىپ، وزىنە شاقىرادى» ، - دەپ سەنىپتى ءسابي سانا.

ايكەزبە - اسپانداعى اي تولىسقان كەزدە كەيبىر سەزىمتال ادامداردىڭ ءوز- وزىنەن مازاسىزدانىپ، ءتۇن ىشىندە ۇيقىسىراپ تۇرىپ كەزىپ كەتەتىن ارۋدىڭ اتاۋى. ايكەزبە بولعان ادام تۇندە ۇيقىلى- وياۋ كۇيدە داعدىلى قيمىل- ارەكەتتەردى ورىندايدى، ءتىپتى كەيدە ءوزى بىلمەيتىن ارەكەتتەرگە دە بارادى، - دەيدى ماماندار. مۇنداي سىرقاتتاردى ەرتەدە باقسىعا قاراتىپ، ۇشىقتاتىپ ەمدەگەن. اي استىندا جالعىز ۇيىقتاپ قالعان كەزدە بەتىنە ايدىڭ ساۋلەسى تۇسسە، ونىڭ شالىعى ءتيىپ، ەسى اۋىسىپ، اۋزى قيسايىپ قالادى. بۇل ايعا بايلانىستى كونەدەن جەتكەن نانىم- سەنىمنىڭ ءبىرى. سونىمەن، حالىق اراسىندا اي تولعان كەزدە ۇيقىلى- وياۋ توسەكتەن تۇرىپ كەتەتىندەردى، سونداي- اق ۇيقىدا جاتىپ سويلەيتىندەردى «ايكەزبە» (لۋناتيك) دەيدى. مەديتسينا تىلىندە ونى «سومنامبۋليزم» دەپ اتايدى. ويتكەنى، سومنامبۋليزم ءدال اي تولعان كەزدە كوبەيەدى، سوعان بايلانىستى بۇل تابيعاتتىڭ تىلسىم قۇبىلىسىنا «ايدىڭ تارتىلىس كۇشى ىقپال ەتەدى» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان.

 سومنامبۋليزم ادامدار اراسىندا ەرتە كەزدەن- اق كەڭىنەن تاراعان. وندايلارمەن ادام ومىرىندە ءبىر مارتە بولسا دا كەزدەسەدى. تورتكۇل الەمدە تۇندە ۇدايى بولماسا دا، مەزگىل- مەزگىل ۇيقىسىراپ، دالاعا «قىدىرىستاپ» كەتەتىن ادامداردىڭ سانى ميلليونداپ سانالاتىن كورىنەدى. ەگەر ادام ءتۇن مەزگىلىندە 3-4 رەت ويانىپ، توسەگىنەن تۇرىپ كەتسە نەمەسە ۇيىقتاپ جاتىپ ۇنەمى سويلەپ جاتسا، بۇل سومنامبۋليزمنىڭ بەلگىلەرى بولىپ تابىلادى. مۇنداي سيمپتومدار باستالعان جاعدايدا دەرەۋ تاجىريبەلى نيەۆروپاتولوگكە بارىپ كورىنۋ كەرەك.

بالا كەزىمىزدە ۇلكەندەر"ايكەزبەگە ۇشىراعان ادامدى وياتۋعا بولمايدى، ويانىپ كەتسە جىندانىپ كەتۋى مۇمكىن" دەپ ايتۋشى ەدى. باسقا اڭگىمەلەر تىلگە تيەك ەتىلەتىن. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى تاڭدا جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ 2,5 پايىزى وسى ايكەزبەمەن «دوس» بولىپ وتىر. سولاردىڭ 25 پايىزى كوزى ۇيقىدا ءجۇرىپ، ءار ءتۇرلى دەنە جاراقاتتارىن الاتىن كورىنەدى. كەيبىرەۋلەرى قاتەلەسىپ ەسىك ەكەن دەپ تەرەزەدەن قۇلايدى، كەلەسى بىرەۋلەرى شاتىرعا شىعىپ كەتەدى. بالتا، ايىر سياقتى وتكىر قۇرالعا اراندايتىندارى دا بولادى. ايكەزبەلەر قايعىلى جاعدايعا ۇشىراماس ءۇشىن ماماندار تومەندەگىدەي ءبىرقاتار امالداردى جاساۋعا كەڭەس بەرەدى. سونىڭ ەڭ باستىلارىن اتاپ وتەيىك: جاتىن بولمەنىڭ تەرەزەسىنە مىقتاپ تور قاعىپ قويۋ كەرەك. ونىڭ جۇرەتىن جولدارىنان ەلەكتر قۇرالدارىن، تەز سىناتىن شىنى ۇستەلدەر مەن بۇيىمداردى، تاعى باسقا وتكىر زاتتاردى الىپ تاستاعان ءجون. ءتىپتى بولماعان جاعدايدا ۇيىقتاپ جاتقاندا دالا كەزىپ كەتپەس ءۇشىن ايكەزبەنى اياعىنان شاندىپ بايلاپ قويۋعا بولادى ەكەن. ۇيقىدا جۇرگەن ادام ءوزىن جاراقاتتاماعان كۇننىڭ وزىندە باسقالارعا قاۋىپ ءتوندىرۋى بەك مۇمكىن.

ەل اراسىندا سومنامبۋليزم جاعدايىندا اۆتوكولىك باسقارىپتى دەگەن اڭگىمەلەردى دە كەزدەستىرۋگە بولادى. الايدا، مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مۇنى جوققا شىعارادى. شىن مانىندە ونداي كۇردەلى ارەكەتتەردى ايكەزبەلەردىڭ ورىنداۋى مۇمكىن ەمەس ەكەن. «ايكەزبە اۆتوكولىكتى وت الدىرۋى مۇمكىن، ءبىراق ونى ءارى قاراي باسقارۋعا قابىلەتى جەتپەيدى. سەبەبى، سومنامبۋلانىڭ رەفلەكستەرى وياۋ كەزىندەگىدەي ەمەس، باياۋ جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان ول ماشينانى جۇرگىزەتىن بولسا ءا دەگەننەن- اق اپاتقا ۇشىرايدى» . مەديكتەردىڭ بۇل پىكىرى كوڭىلگە قونىمدى.

 وسى ۋاقىتقا دەيىن زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عالىمدار: «سومنامبۋليزم ايدىڭ تارتىلىس كۇشىنىڭ ادامدارعا اسەر ەتۋىنەن بولادى» دەپ ساناپ كەلدى. ناقتى كەزەڭدە ا ق ش عالىمدارى بۇعان قارسى پىكىر ايتۋدا. ماسەلەن، كولورادو شتاتىندا امەريكالىق نيەۆرولوگيا اكادەمياسىنىڭ باستاماسىمەن وتكەن باسقوسۋدا زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىر توبى بۇل ءبىرجاقتى پىكىردەن باس تارتىپ، ايكەزبەلىككە ايدىڭ اسەرى جوق دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى. «شىنتۋايتىندا، ادام اعزاسىنداعى ايكەزبەلىكتىڭ دامۋى كەيبىر گەندەردىڭ سپەتسيفيكالىق وزگەرىسكە تۇسۋىمەن بايلانىستى بولادى» ، -  دەيدى ولار. گەندەردىڭ وزگەرىسكە ءتۇسۋ بەلسەندىلىگى ارتقان جاعدايدا ادامدار ۇيقىدان ويانىپ، بەي- بەرەكەت ءجۇرىپ كەتەتىن كورىنەدى. مۇنداي جاعدايدى دارىگەرلەر «نەرۆ جۇيەسىنىڭ سالدانۋىمەن» تەڭەستىرەدى. ءبىراق ا ق ش دارىگەرلەرى ادامداردىڭ ءتۇن ىشىندە دالا كەزىپ كەتۋىنە ناقتى قانداي گەندەردىڭ ىقپال ەتەتىندىگىن ءالى انىقتاعان جوق. عالىمدار بۇل قۇبىلىستى گەنەتيكالىق اۋرۋلار ساناتىنا جاتقىزۋعا ابدەن بولادى دەپ شەشتى. سونىمەن، سومنامبۋليزمنىڭ شىعۋ سەبەبىن ايمەن تىكەلەي بايلانىستىرمايتىندار دا پايدا بولدى. دەگەنمەن، امەريكالىق عالىمدار «بۇعان ايدىڭ تىكەلەي قاتىسى جوق» دەگەندى كەسىپ ايتا الماي وتىر.

ايدىڭ ءجۇزى تولعان كەزدە جەر بەتىندە بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەر، قۇبىلىستار بولۋى زاڭدى. ماسەلەن، جەراستى دۇمپۋلەرى جيىلەيدى، «ۇيقىدا جاتقان» جانارتاۋلار اتقىلايدى، مۇحيت سۋى ادەتتەگىدەن جوعارىراق كوتەرىلەدى. اۆستريالىق استرونوم دەۆيد رەنەكەنىڭ ايتۋىنشا، جەر بەتىندە بولعان كەز كەلگەن تابيعي اپاتتاردى ايدىڭ جاقىنداۋىمەن، كومەتانىڭ قۇلاۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى.

 د . ايبولات

«الاش ايناسى»