گۇلدەر «سەزەدى»، «ويلايدى»، «ەستيدى» جانە «كورەدى» ەكەن
اسىرەسە، وسىمدىك الەمىنە قانداي كوزقاراسپەن قاراساڭىز، ول دا سىزگە سولاي «جاۋاپ» بەرەدى.
ادامزات بالاسى سان عاسىرلار بويى وسىمدىكتى ەم رەتىندە قولدانۋدا.
وسىمدىك الەمىنىڭ ادامعا بەرەرى كوپ دەسە دە بولادى. مىسالى، گۇلدى قۇمىراسىمەن بىرگە سىيعا تارتسا، ءسىز ول ادامعا سول گۇل ءۇشىن از بولسا دا اقى تولەۋىڭىز كەرەك ەكەن.
سەبەبى، قۇمىراداعى گۇل «مەنى باعالادى» دەپ ريزا بولىپ، ودان ءارى جايقالىپ وسە تۇسەدى دەيدى. ال، وسىمدىكتەرگە دۇرىس قاراماسا، ۋاقىتىندا سۋارىپ تۇرماسا «رەنجىپ»، ادام اعزاسىنا زياندى ۋلى حيميالىق زاتتار ءبولىپ شىعاراتىن كورىنەدى.
مىسالى، قىزاناق كوشەتىن بولمەدە ءوسىرىپ، سۋ قۇيۋدى ۇمىتىپ كەتسەڭىز، تۇنىمەن ۇيىقتاي المايسىز.
ال، كاكتۋستار دا ادامنىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەرىن تيگىزەدى ەكەن. كاكتۋسقا «ءتۇۋ، ءتۇرى قۇرىسىن، قانداي سۇيكىمسىز» دەپ ايتقان ساتتە-اق قۇرامىندا الكوگولدىك قوسپالار بار ۋلى زات ءبولىپ شىعارادى ەكەن.
بۇل زات ادامدى ىشىمدىككە يتەرمەلەيتىن كورىنەدى. سودان ادام ىشىمدىككە اۋەستەنىپ كەتەتىن كەزدەرى بولعانىن عالىمدار انىقتاعان.
ال، كەيبىر وسىمدىكتەر ءوز قوجايىنىن باسقا ءبىر ادامنان قىزعاناتىن كورىنەدى.
بيوحيميا مامانى، دوتسەنت دينا بالياسوۆا ادام مەن وسىمدىكتەردىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن. اعىلشىن فيزيولوگى س. مەيسوننىڭ بولمەسىندە كوپ جىلدار بويى فيكۋس ءوسىپ تۇرعان. عالىم ۇيلەنگەننەن كەيىن ونىڭ ايەلى كۇننەن-كۇنگە السىرەپ، سىرقاتتانىپ قالادى. ال، جۇكتى بولعان كەزدە قاتتى جەرىك بولىپ، ءتىپتى، دارىگەرلەردىڭ قانداي ەم قولدانعانىنا قاراماي، تۇسىك تاستايدى. عالىمنىڭ ويىنا بولمەسىندە ءوسىپ تۇرعان فيكۋس تۇسەدى.
ايەلىنىڭ اۋرۋعا شالدىققانىنا سول كىنالى مە دەپ ونى ءۇيدىڭ قاسىنداعى باققا اپارىپ قويادى. كوپ ۇزاماي ايەلى قۇلان-تازا ايىعىپ، قايتادان اياعى اۋىر بولادى، دەنى ساۋ، ادەمى ءسابيدى دۇنيەگە اكەلەدى. سويتسە، فيكۋس ءوز قوجايىنىن ايەلىنەن قىزعانىپ، حيميالىق قوسپا زاتتار بولە باستاعان. ول زات مەيسوننىڭ وزىنە ەشقانداي اسەر ەتپەگەن كورىنەدى.
ارينە، وسىمدىكتەردىڭ بارلىعى تەك زياندى ەكەن دەۋگە بولمايدى. مىسالى، فيالكا (شەگىركۇل) ءوز قوجايىنىن جاقسى كورەتىنى سونشالىق، ول باسقا جاققا ساپارعا كەتسە، ساعىنادى ەكەن. ال قازتاماق (گەران) باسقالاردان بۇرىن بىرىنشى سۋارماسا، كادىمگىدەي «رەنجيتىن» بولعان. ءوزىنىڭ نارازىلىعىن ول كوپكە دەيىن گۇل اشپاي تۇرۋ ارقىلى بىلدىرەتىن بولعان.
ەرتەدە ادامدار زىعىر ەككەن كەزدە، جالاڭاشتانىپ ەگەدى ەكەن. ايتپەسە، مول ءونىم بولمايدى دەپ ەسەپتەگەن. «كوردىڭ بە، سەن - زىعىر ءونىم بەرمەسەڭ، مەن جالاڭاش قالامىن» دەپ ايتۋ كەرەك دەسەدى.
ادامدار كيىمدى زىعىر كەندىرىنەن جاساپ، كيگەنى بەلگىلى عوي. ەرتەدە «قىدىرىپ» كەتكەن كۇيەۋىن ۇيگە قايتارۋ ءۇشىن ايەلدەر جاتىن بولمەگە القىزىل ءتۇستى گۇلدى قويىپ قوياتىن بولعان.
سول بولمەدە ءۇش كۇن قونعان ەر ادام ەندىگارى باسقاعا قاراماي، تەك ءوز ايەلىنە دەگەن سەزىمى ارتا تۇسەدى ەكەن. ەڭ جاعىمدى گۇلدەردىڭ ءبىرى قازتاماق دەپ ەسەپتەلىنەدى. قازتاماق تۇرعان بولمەدە ۇرىس-كەرىس تە بولمايدى، ال بولا قالعان جاعدايدا، وسىمدىك ادامنىڭ جۇيكە جۇيەسىنە اسەر ەتەتىن زات بولە باستايدى. سودان ۇرىسىپ قالعاندار تەز تاتۋلاسىپ كەتەتىن قاسيەتى بار. سوندىقتان شىعار، بۇل گۇلدى بۇرىندارى ءار ءۇي وسىرەتىن بولعان.
«گۇلدى ءوز قولىڭىزدان ەگىپ، كۇتىپ-باپتاعان ءجون. ولاردى ءسابيدى باققانداي كۇتسەڭىز، وسكەن سوڭ ءسىزدىڭ دەنساۋلىعىڭىزعا، وتباسىڭىزعا وڭ اسەر ەتەدى. گۇلدەردىڭ قاسىندا ءبىر ساعاتتاي وتىرساڭىز كوڭىل كۇيىڭىز كوتەرىلىپ، بارلىق جامان ويدان ارىلاسىز»، - دەيدى عالىم-بيولوگ فاريدا احمەتوۆا.
ال، مىنا بىر وقيعا وسىدان 7 جىل بۇرىن قوستاناي وبلىسىندا بولعان. ءبىر ءۇيدىڭ اۋلاسىندا جاپىراعى جايقالىپ، ادەمى ۇلكەن اعاش ءوسىپ تۇراتىن. ءۇي يەسى وتىزداعى ايەل بۇل اعاشتى شاۋىپ تاستايىن دەپ، الدىمەن ونىڭ قابىعىن ارشيدى.
اعاش سولىپ قالعان سوڭ، كەسىپ تاستاماقشى بولادى. انە-مىنە دەپ ءجۇرىپ قولى تيمەيدى. ءبىر كۇنى ايەل ءوز بولاشاعىن بىلمەكشى بولىپ كورىپكەلگە بارادى.
كورىپكەل وعان: «وتىز جاسىڭدا ولەسىڭ»، دەيدى. ايەلدىڭ ءوزى دە، تۋىستارى دا: «دەنى ساپ-ساۋ، اياق قولى بالعاداي ادام قالاي ولەدى؟» دەپ كورىپكەلدىڭ سوزىنە اسا ءمان بەرمەيدى. تامىز ايىندا ايەل وتىز جاسقا تولادى دا، تۋىستارىن، كورشىلەرىن، جورا-جولداستارىن شاقىرماقشى بولىپ، توي قامىنا كىرىسىپ كەتەدى. قۇربىسى ەكەۋى ەسىكتىڭ الدىنا شىعىپ، مەرەيتوي تۋرالى اڭگىمەلەسىپ تۇرعان ساتتە، اۋا رايى كۇرت وزگەرىپ، اسپاندى قارا بۇلت تورلاپ، قاتتى جەل سوعادى. ونسىز دا ارەڭ تۇرعان اعاش جەلدىڭ كۇشىمەن تۋرا ەكى ايەلدىڭ ۇستىنە كەلىپ قۇلايدى. بىرەۋى قاشىپ ۇلگەرەدى، ەكىنشىسى اعاشتىڭ استىندا قالىپ، قايتىس بولادى.
تۋرا وتىزعا تولعان كۇنى، كورىپكەل ايتقانداي، اعاشتى كەسكەن ايەل ومىردەن وزىپتى. كورىپكەلدىڭ ايتقانى تۋرا كەلدى. بۇل وقيعادا ەڭ تاڭعالارلىعى - اعاشتىڭ ايەلدەن ءوشىن العانى. مۇمكىن، كەزدەيسوق بولعان شىعار. كىم بىلەدى؟ ءبىراق، «اعاشتىڭ دا جانى بار، ولار دا سەزەدى» دەيدى عوي باعباندار.
تارازدىق قۇداشام ماعريپا گۇل وسىرگەندى جاقسى كورەدى. ءتىپتى، ءبىز كورمەگەن، ەستىمەگەن گۇلدەردى ءوسىرىپ، ماقتانىپ قوياتىنى بار. ءبىر كۇنى ونىڭ وسىمدىكتەرمەن سويلەسىپ تۇرعانىنىڭ كۋاسى بولدىم. «اپىر-اي، گۇلدەر سەنىڭ ايتقانىڭدى ءتۇسىنىپ تۇر ما؟» - دەدىم ازىلدەپ. «ارينە، ولار دا «سەزەدى»، «ويلايدى»، «ەستيدى»، «كورەدى»، ادامدى جاقسى ەنەرگەتيكامەن قۋاتتاندىرادى»، دەدى. «مىسالى، مىنا گۇل اقشا شاقىرادى، ۋاقىتىندا سۋارماساڭ، جاپىراقتارى ءبۇرسيىپ، رەنجىگەندەي بولادى. وسى گۇلدى وسىرگەلى بەرى وتباسى بەرەكەسى كىردى. قوسىمشا، بۇتاعىن كەسىپ، بىرەۋگە بەرسەڭ، بەرەكەڭ قاشا باستايدى. وعان تالاي كوزىم جەتتى. ەر ادامداردى جاقسى كورەدى. كۇيەۋىم سۋارسا، قۇلپىرىپ شىعا كەلەدى»، - دەدى.
اپوكريفيكالىق «ەنوح قۇپياسى» كىتابىندا وسىمدىكتەردىڭ جانى بار دەلىنگەن. سونىمەن قاتار، ولار ءبىر-بىرىمەن «سويلەسە» الادى دەپ تۇجىرىمدالعان.
مۇمكىن، سولاي دا بولار. وسىمدىكتەردە جۇيكە جۇيەسى بولماسا دا، كوزگە شالىنبايتىن بيوينفورماتسيالىق نۇكتەلەر بار ەكەن. وعان مىنا مىسال دالەل بولا الادى. ءۇيىر-ءۇيىر بولىپ دالا كەزىپ جۇرگەن اقبوكەندەر جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان ءشوپتىڭ بولعانىنا قاراماستان، اياق استى بىرىنەن سوڭ ءبىرى قىرىلا باستايدى.
وسىمدىكتەر «بىزگە ءقاۋىپ ءتونىپ تۇر» دەگەن اقپاراتتى ءبىر-بىرىنە بەرىپ ۇلگەرگەن كورىنەدى. ءسويتىپ، ولاردىڭ بارلىعى تانين دەگەن ۋلى زاتتى ءبولىپ شىعارادى. ونداي ءشوپتى جەگەن اقبوكەندەر ۋلانىپ ءولىپ قالعان. ياعني، وسىمدىكتەر ءوزارا «حابارلاسىپ، سويلەسەتىن» بولعانى عوي.
سونىمەن قاتار، وسىمدىكتەردىڭ وسۋىنە ادەمى مۋزىكالىق اۋەن دە جاقسى اسەرىن تيگىزەتىن كورىنەدى. قوجايىنى الىسقا كەتىپ بارا جاتىپ بولمە گۇلدەرىن تۋىسىنا تاستاپ كەتەدى.
قانشا جەردەن سۋ قۇيىپ، كۇتىپ-باپتاعانمەن بۇلار بۇرىنعىداي جايقالىپ وسپەيدى. تۋىسى گۇلدەردىڭ قوجايىنىمەن تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ، ءمان-جايدى بايانداپ بەرەدى. سويتسە، گۇلدەر تۇرعان بولمەگە مۋزىكا قويىپ تۇرۋدى ۇمىتىپ كەتكەن ەكەن. ەندى ول ماگنيتوفون قويا باستايدى. كوپ ۇزاماي گۇلدەر جايقالىپ شىعا كەلگەن.
2000 - جىلداردىڭ باسىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر وسىمدىكتەردىڭ ەنەرگيالىق اقپاراتتىق سۋبستانتسيالارى، ياعني ولاردىڭ «جانى» تامىرىندا ەكەندىگىن انىقتادى. مىسالى، ءوسىپ تۇرعان اعاشتا ەكى ەنەرگەتيكالىق اعىن بار: ءبىرىنشىسى جوعارى جاعىندا، عارىشتان قۋات السا، ەكىنشىسى تامىرىندا، جەر-انادان ءنار الادى.
جالپى، وسىمدىك الەمىنىڭ ادامزات بالاسىنا تيگىزەتىن پايداسى وراسان زور ەكەنىن بىلە تۇرا، سوڭعى كەزدەردە جايقالىپ تۇرعان اعاشتار اياۋسىز كەسىلىپ، تابىس كوزىنە اينالىپ، ولاردىڭ ورنىنا كافە، اۆتوتۇراق، جانارماي قۇياتىن ورىندار سالىنا باستادى. تابيعات ادامزات تاراپىنان بولعان وسىنداي قاتىگەزدىكتى كەشىرمەۋى مۇمكىن. كەيىنگى ۇرپاققا نە قالدىرامىز؟ جاسىل ورماننىڭ ورنى تاس ورمان بولىپ كەتپەي مە؟
ماقسات رسالين،
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
«ەگەمەن قازاقستان»