اراق پەن تەمەكى قازاق قوعامىنا قانشالىقتى زيان كەلتىرۋدە؟
ەگەر ءبىز سالاۋاتتى بولاشاق جاسايمىز دەسەك، قوعام بولىپ جۇمىلىپ، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جولىندا جان-جاقتى، كوپ جۇمىستار اتقارۋمىز قاجەت. سول كەزدە وتاندىق بيزنەس وكىلدەرى الەۋمەتتىك زياندى تاۋارلاردى وندىرۋمەن اينالىسۋدى قويا باستايدى. بۇگىندە مۇندايلار از . جاستارىمىزدا كۇن ساناپ زياندى ارەكەتتەردەن اۋلاق بولا باستادى. دەگەنمەن كەيبىر تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى ايتپاي كەتۋگە بولماس.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، قازاقستاندا 5 ميلليوننان استام ادام تەمەكىگە تاۋەلدى ەكەن. كۇن سايىن شىلىمنىڭ زاردابىنان تۋىنداعان اۋرۋلاردان 70 ادام قازا بولادى. ناقتىراق ايتساق، ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىزدە 25550 ادام كوك ءتۇتىننىڭ زيانىنان كوز جۇمادى ەكەن. ال اراق-شاراپتىڭ قوعامعا اكەلىپ وتىرعان زيانىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق سەكىلدى. تەك ونىڭ قازىرگى بازارداعى باعاسىن ايتار بولساق - بۇرىن ءبىر ليتر اراق شامامەن 500 تەڭگە تۇرسا، ەندى ول 700 تەڭگەگە دەيىن ءوستى. الداعى ۋاقىتتا دا اراق-شاراپ باعاسى قىمباتتاي بەرمەك. 2014 - جىلعا دەيىن جىل سايىن 20 پايىزدان اسا قىمباتتادى.
مىنە وسى سياقتى ماسەلەلەرگە وراي ق ر قارجى مينيسترلىگى 2015 - جىلدىڭ 1 - قاڭتارىنان باستاپ تەمەكىنىڭ ءبىر قورابى ءۇشىن ەڭ تومەنگى باعانى 200 تەڭگەدەن كەم قىلماۋدى ۇسىنىپ وتىر.
الەۋمەتتىك زياندى تاۋارلاردى تۇتىنۋدان ادامداردى الشاقتاتۋ ماسەلەسىنە وراي، تەمەكى جانە الكوگول ونىمدەرىنە اكتسيزدەردىڭ (تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ باعاسىنا قوسىمشا سالىناتىن سالىقتىڭ ءبىر ءتۇرى) مولشەرلەمەلەرىن ارتتىرۋ جونىندە كوپتەن ايتىلىپ كەلە جاتقان ەدى.
بۇل ارنايى جوبا 2016 - جىلى كۇشىنە ەنۋى ءتيىس. سونىڭ ىشىندە، تەمەكى ونىمدەرىنىڭ اكتسيز مولشەرلەمەسىن دە ەداۋىر كوبەيتۋ كوزدەلىپ وتىر.
الەۋمەتتىك زياندى تاۋارلاردى قىمباتتاتۋ ارقىلى، ادامداردىڭ وعان قولجەتىمدىلىگىن ازايتۋ دۇرىس يدەيا.
قازاقستاندا الكوگولدى جانە تەمەكى ونىمدەرىنىڭ اكتسيزى قىمباتتايتىن بولسا باعانىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى ونى تۇتىناتىن ادامدار بىردەن باس تارتىپ كەتە مە؟ بۇل دا ويلاناتىن ماسەلە. باعانىڭ اياقاستى ءوسۋى قارا بازارعا جول اشپاي ما؟
وسى ماسەلەلەر تۋرالى ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوسايەۆ بىلاي دەگەن بولاتىن:
«ىشىمىدىك ساتۋدىڭ ەرەجەلەرىنە قاتاڭ تۇساۋ سالامىز. ىشىمدىكتىڭ تەك ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىندا، مامانداندىرىلعان دۇكەندەردە ساتىلاتىندىعىن قاداعالايمىز. ءتارتىپ بۇزىلعان جاعدايدا ايىپپۇل دا جوعارى كولەمدە نەمەسە جازاعا تارتىلادى: مۇلىك تاركىلەنۋ، ليتسەنزيادان ايىرۋ، ءتىپتى قىلمىستىق ءىس قوزعالۋى مۇمكىن. سپورتتى دامىتۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ، كوپتەگەن شارالار جاسالادى. ول ءۇشىن ارينە، ەكونوميكالىق ولشەمدەر كەرەك. ءتىپتى، ەرەسەك ادامداردىڭ ءوزى تىرنەكتەپ تاپقان تابىسىن ۋداي قىمبات شىلىمعا جۇمساۋ الدىندا ويلانىپ قالۋى ءتيىس. ال جاسوسپىرىمدەردىڭ قالتاسى ءبىر بوتەلكە ىشىمدىك پەن ءبىر قوراپ تەمەكىنى كوتەرمەۋ كەرەك. الەمدىك تاجىريبە، تەمەكى باعاسى ارزان ەلدەردە شىلىمقورلاردىڭ وتە كوپ ەكەندىنگىن كورسەتىپ وتىر. ءبىز مۇنى بۇگىن جاساماساق، كەلەشەكتە مەملەكەت ۇلكەن قيىندىقتارعا تاپ بولادى. وتكەن عاسىردىڭ سالىق مادەنيەتىندە قالىپ وتىرىپ، نارىقتىق ەكونوميكانى كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل مەنىڭ ازامات رەتىندەگى، ادام رەتىندەگى ۇستانىمىم». ول بۇل باستامانىڭ الەمدىك تاجىريبە ەكەنىن العا تارتادى. بۇدان بۇرىنعى ۋاقىتتا كەي ەلدەردە ناتيجەسىن بەرگەن باستاما ەكەن .
مينيستر اكتسيزدىڭ كوتەرىلۋى ەكونميكالىق جاعىنان عانا ءتيىمدى ەمەس ەكەنىن ايتادى. ونى اشىندىراتىنى بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ قازاقستان تۋرالى كورسەتكىشى. اتالمىش ۇيىمنىڭ حابارلاۋىنشا، قازاقستان ىشىمدىكتى كوپ تۇتىناتىن 30 كوشباسشى ەلدىڭ ءبىرى ەكەن.
كورسەتكىشتى ناقتىلاي تۇسسەك ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن 7-8 ليتر ىشىمدىكتەن تۋرا كەلەدى ەكەن . تەمەكىنى ايتپاعاندا ارينە. بۇل راسىندا ءبارىمىزدى ويلاندىراتىن ماسەلە.
ءمينيستردىڭ بۇل وڭدى باستامالارى باستىسى ەلدىڭ ىشىمدىككە اۋەستىگىن ازايتۋ جانە ەكونوميكامىزدى كوتەرۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان شارا ەكەنى راس.
الايدا باعاداعى بۇل وزگەرىستى قوعام تۇرلىشە قابىلدايتىنىن دا جاسىرا المايمىز. ءبىرى ول ءونىم تۇرلەرىنىڭ قىمباتتاۋىن دۇرىس جاعداي دەپ قاراسا، كەيبىرى اراق پەن تەمەكىگە دەگەن تاۋەلدىلىك بۇعان بولا تومەندەمەيدى دەگەن پىكىردى العا تارتۋدا.
راسىندا، اراق-شاراپ باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى، شىلىم مەن اراققا تاۋەلدىلەردىڭ قاتارىن ازايتۋى مۇمكىن بە؟ بۇل تۋرالى قوعام ەكى ءتۇرلى پىكردە بولاتىنى ايقىن. «دۇرىس ەمەس» دەيتىن پىكىردەگىلەر - وتكەن جىلدان بەرگى جاعدايدى العا تارتىپ، «تەمەكى باعاسى قىمباتتاپ بارادى، بۇلاي ىستەۋىم دۇرىس ەمەس ەكەن دەپ ەكەۋىنەن باس تارتىپ وتىرعانداردى كورگەنىمىز جوق» دەيدى.
«ىشكىسى، شەككىسى كەلگەن ادامدى ەشتەڭە توقتاتا المايدى. اۋرۋ كەتسەدە ادەت قالمايدى دەگەندەي، اراق پەن تەمەكى قىمباتتادى دەپ ۇيرەنشىكتى ادەتىن تاستاي سالمايدى. قايتا كەرىسىنشە، قولدان سپيرت جاساۋ، جاسىرىن سەح سەكىلدىلەردى كوبەيۋى مۇمكىن. بيۋدجەت قورجىنىن تولتىرامىز دەپ، كولەڭكەلى بيزنەستىڭ قالتاسىن قامپيتىپ جۇرمەيىك. سوندىقتان بۇل جاقسىراق ويلانىپ قابىلدايتىن شەشىم. بىزگە بارىنەن بۇرىن ادام دەنساۋلىعى ماڭىزدى» دەگەن پىكىردە.
دەسەك تە بۇل ادام ءوزى اقشا تولەپ ساتىپ الاتىن اۋرۋ ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون.
ال بۇل باستامانى قولدايتىندار - اراق-شاراپ پەن تەمەكىدەن قوعامدى اۋلاقتاۋدىڭ قادامى، باعاسىن كوتەرۋدەن باستالادى دەيدى. «بۇنداي ءۇردىس حالىقارالىق تاجىريبەدە بۇرىننان بار. باتىستاعى ەلدەردە الكوگولدى ونىمدەرىنىڭ باعاسى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيتىندەي دەڭگەيدە. سوندىقتان، حالىقتىڭ باسىم بولىگى اۋلاق جۇرەدى. ءتىپتى، كەي ەلدەر ونى قىمباتتاتپاق تۇگىل، مۇلدەم ساتقىزباي، بازاردان ىسىرىپ تاستاۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىر. بىزدە قوناق ءۇي، مەيرامحانا سەكىلدى كوپشىلىك وتىراتىن مادەني ورىنداردا اراق-شاراپتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن ىشۋگە تىيىم سالىنۋدا.
تەمەكى جونىنەن ايتساق، ءتۇتىنىنىڭ سالدارىنان قانشاما ەمى جوق اۋرۋلار پايدا بولىپ جاتىر. مەملەكەتكە قانشاما سالماق تۇسەدى. وسىنى ەسكەرسەك، اراق-شاراپتى، تەمەكىنى قىمباتتاتۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.
تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار، جوعارداعى ەكى پىكىردىڭ دە وزىندىك ورنى بار دەۋگە بولادى. وسى ورايدا ، قازاقستانمەن ەكونميكالىق وداقتاس ەلدەردىڭ تۋرا وسى ماسەلەگە بايلانىستى ۇستانىمىن دا باستى نازاردا ۇستاعان ابزال.
تاياۋدا عانا رەسەيدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ۆەرونيكا سكۆورتسوۆا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا: «رەسەيدە تەمەكى باعاسىن ايتارلىقتاي كوتەرۋ قاجەت، الايدا بۇل باستامانى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا (ە ا ە و) مۇشە مەملەكەتتەرمەن بىرگە قولعا العان ابزال»، - دەپ مالىمدەدى. رەسەيدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ پىكىرىنشە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردە اكتسيزدىڭ بىرەگەي قۇنىن قالىپتاستىرۋى كەرەك ەكەن. «ءبىزدىڭ ەلدە تەمەكى باعاسى وتە تومەن، سوندىقتان ءبىز بۇل دەڭگەيدى ەۋروپا ەلدەرىندەگىدەي مەجەگە جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ول ءۇشىن ءبىز اكتسيز باعاسىن كوتەرۋىمىز قاجەت. الايدا ءبىز قازاقستان جانە بەلارۋس سەكىلدى مەملەكەتتەرمەن بىرەگەي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە بولعاندىقتان، بىزگە ءبىرقاتار كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ، نارىقتا ساپاسى تومەن تاۋارلار پايدا بولماس ءۇشىن اكتسيزدىڭ بىرەگەي قۇنىن بەلگىلەۋىمىز كەرەك»، - دەدى مينيستر.
الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك، الەۋمەتتىك زياندى تاۋارلاردىدىڭ قۇنى نەعۇرلىم جوعارى بولسا، ونى تۇتىناتىنداردىڭ سانى از بولادى. تەمەكى مەن اكتسيزدىڭ باعاسىن بەلگىلەمەس بۇرىن سول ۋاقىتتارداعى جاعدايدى دا قاپەردە ۇستاۋىمىز كەرەك. ەڭ دۇرىسى اكتسيز باعاسىن كەزەڭ كەزەڭىمەن كوتەرگەن ابزال. سوندا عانا ءبىز شىنايى تۇردەگى سالاۋاتتى بولاشاققا قول جەتكىزەمىز.
بەيسەن سۇلتان ۇلى