قىتايداعى اقىنداردا قازاق ءتىلىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان تابيعي ءنارى بار - جاقسىلىق ورىنباسار
- مەن ءومىر ەسىگىن اشقان ولكە كەزىندە ۇلى ءۇيسىن قاعاناتى ورداسىن تىككەن، سول ارعى زاماننان قازىرگە دەيىن قازاققا قۇتتى قونىس بولىپ كەلە جاتقان ىلە القابى. سول ىلەنىڭ قيىس شىعىسىنداعى تەكەس اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپپىن. قازىر كوپتەگەن داۋ-دامايعا ارقاۋ بولىپ، قازاقتاردىڭ قولىنان تىزگىنى كەتۋگە شاق قالىپ، قىتايلاردىڭ كوزىن قىزارتىپ وتىرعان اتاقتى قاراجون جايلاۋىندا تاي ءمىنىپ، تايراڭداپ وسكەن قاراپايىم اۋىل بالاسىمىن. وتباسىنداعى بەس ۇلدىڭ كەنجەسىمىن. جاستايىمنان دومبىراعا وتە اۋەس بولىپ ءوستىم. ونەرگە دەگەن سول ماحابباتىما، ازدى-كەم تالانتىما قاراپ ءبىرتالاي كىسىلەر اكەمە: «بالاڭىزدى ونەرگە بەرىڭىز، تۇبىندە جاقسى ونەرپاز شىعادى» - دەيتىن.
ءبىراق اكەم و باستان مەنىڭ ونەر جولىنا تۇسۋىمە قارسى بولدى. ارعى بەتتە جۇرگەندە ۇلكەن ساحناعا شىقپادىم، ونداي مۇمكىندىك تە بولعان جوق. مەكتەپتى بىتىرە سالا اتاجۇرتقا ات باسىن بۇردىم. سول 2006 - جىلدان بەرى اتاجۇرتتىڭ اۋاسىمەن تىنىستاپ كەلەمىن. اللاعا مىڭ شۇكىر، وقۋعا تۇستىك، وتباسىن قۇردىق، ءوزىم سۇيەتىن ونەر كوشىنە دە اياڭداپ ىلەسىپ كەلەمىن. التى الاشقا اتى ءماشھۇر اتاقتى تۇلعا بولماساق تا، اللانىڭ بەرگەنىنە مىڭ شۇكىر. ەلگە كەلىپ ەڭ قۇندى ەكى اسىلدىڭ قادىرىن ءبىلدىم. ءبىرىنشى، اسىل ءدىنىمىز يسلامدى ءتۇسىنىپ، اللانىڭ حاق جولىنا ءتۇستىم. ەكىنشىسى، ەركىندىكتىڭ، تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن ءبىلدىم. وسى ءۇشىن دە اللاعا سانسىز شۇكىرلىكتەر.
- ايتىس ونەرىنە قالاي كەلدىڭىز؟
- نەگىزى، مەن باسىندا كۇيگە بەيىم بولعانمىن. دەگەنمەن ولەڭگە دە قاراجاياۋ ەمەس ەدىم. مەكتەپتە جۇرگەن كەزدە كانيكۋلدا اۋىلعا كەلە قالسام بولدى توي-تومالاق، بەتاشار كۇتىپ تۇراتىن. سول اقپەيىل اعايىننىڭ قۋانىشىنا اتسالىسىپ ءجۇرىپ اقىندىق قىرىم ەلگە كورىنە باستاعان بولار، اعا-ءىنى بولىپ جاقسى سىيلاساتىن ءابىلتاي، ءادىل دەگەن اعالارىم وتىرا قالعان جەردە ولەڭ ايت دەپ، ايتىس دەپ دومبىرانى ءجيى ۇسىنا بەرەتىن. سوسىن، مەنى تۋعان ۇلىمەن تەڭ كورمەسە كەم كورمەيتىن، كەيدە ءتىپتى دوسى سياقتى سىرلاساتىن كادەك دەگەن كىسى بار. ءوزى كۇيشى، مەرگەن، قۇسبەگى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا قازاقتىڭ بار بولمىسىن بويىنا جيعان ادام. مەن وقۋدان قايتىپ بارعانىمدى ەستي سالا ۇيگە جەتەدى. قاسىنا ەرتىپ ءجۇرىپ كۇي تارتقىزادى، ولەڭ ايتقىزادى، اڭشىلىققا ەرتىپ شىعادى. تاڭدى تاڭعا جالعاپ نەبىر قىزىق اڭگىمەلەر ايتادى. وسىنداي جاناشىر ادامداردىڭ اراسىندا ءجۇرىپ ونەرگە دەگەن ماحابباتىم ودان سايىن ارتا بەردى. كەيىن استاناعا كەلگەن سوڭ ۇستازىمىز سەرىكزات دۇيسەنعازيننىڭ ۇيتقى بولۋىمەن جىل سايىن تۇراقتى تۇردە ءوتىپ تۇراتىن قالالىق ايتىستارعا قاتىسىپ ءجۇرىپ، استاناداعى اقىندارمەن ارالاسىپ بىرىمەن دوس، بىرىمەن اعا باۋىر بولىپ كەتتىك. سولارمەن ارالاسىپ، پىكىر الماسىپ ءجۇرىپ ايتىستىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرە باستادىق.
وسى باسپالداقتارمەن بىرتىندەپ رەسپۋبليكالىق، حالىقارالىق ايتىستارعا قاتىستىم. ءبىراق، ءبىر اتتەگەن-اي دەيتىن جايت تۋرا ءبىز ۇلكەن ساحناعا شىعا باستاعاندا ايتىس ەفيردەن كەتە باستادى. سوڭعى بىرنەشە جىلدا قاتىسقان ايتىستارىم نە ەكرانعا، نە بولماسا ينتەرنەتكە دە شىققان جوق. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قولداۋىمەن ەندى-ەندى قايتادان حالىقپەن قاۋىشىپ جاتىر.
- قىتايدا ايتىس ءجيى بولىپ تۇراتىنىن ەستىپ ەدىك. وزگە ەلدىڭ شاڭىراعىندا قازاقتىڭ ءتول ونەرىن اسقاقتاتىپ جۇرگەن، ايتىستىڭ قىتاي قازاقتارى اراسىنداعى كوشباسشىسى - قۇرمانبەك زەيتىنعازى ۇلى ەدى. ول كىسىنىڭ ءىزىن جالعاپ كەلە جاتقان ءوزىڭىز سىندى ايتىسكەر اقىندار. جالپى، قۇرمانبەك مەكتەبىنىڭ بۇگىنگى اياق الىسى قانداي؟
- قۇرمانبەك مارقۇم قىتايداعى قازاق ايتىس ونەرىنىڭ ءورىسىن كەڭىتكەن اقىن عوي. سۋىرىپ سالمالىقتىڭ حاس شەبەرى ەدى. ءبىز كىشكەنتاي كەزىمىزدە راديودان سول قۇرمانبەك، جامالقان، بەردىقان قاتارلى اعا بۋىن اقىنداردىڭ ايتىسىن تىڭداپ وستىك. سولاردىڭ مەكتەبىنەن ءتالىم الىپ ەركىن، قايرات، ءابدىعاني، شاكەن قاتارلى اعالارىمىز شىقتى ءبىر كەزدە. بىرىنەن-ءبىرى وتەتىن جۇيرىكتەردىڭ ونەرى بىزگە ونەگە بولدى. وسى بۋىننىڭ ولەڭدەرىندەگى تابيعيلىق، قاراپايىمدىلىق سول قۇرەكەڭدەردىڭ ستيلىنە جاقىن ەدى. ال، 2000 - جىلداردان بەرى قاراي ول جاقتاعى ايتىسقا قازاقستان اقىندارىنىڭ اسەرى كوپ بولدى. سول كەزدە دۇركىرەپ تۇرعان ورازالى، مۇحامەدجان، بەگارىس، بالعىنبەك، داۋلەتكەرەي قاتارلى اقىنداردىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى، ويدى جەتكىزۋ ءتاسىلى، جاۋاپتاسىپ ايتىسۋى ارعى بەتتەگى اقىنداردىڭ ونەرىن تاعى ءبىر بيىككە كوتەردى.
وسى تۇستا قوس ەلدىڭ مەكتەبىن قاتار يگەرىپ، جاڭا بۋىن اقىندار ادۋىنداي كەلە قاتارعا قوسىلدى. ەرجانات، بىزگە جاقسى تانىس بولىپ كەتكەن جاميعا، ناعىمان، قاليحان قاتارلى اقىندار وسى قۇرمانبەك، جامالقانداردىڭ مەكتەبى مەن ءبىزدىڭ قازاق ەلى اقىندارىنىڭ مەكتەبىنەن تەڭ ۇلگى العان، بىلايشا ايتقاندا ەكى ەنەنى تەڭ ەمىپ، تەل وسكەن قۇلىندار.
ەندى، وسى ەرجاناتتاردان كەيىنگى بۋىنمەن اسا تانىس ەمەسپىن، ءوزىم جاقسى بىلەتىن ەرلان امانقوجا، انارگۇل بادەلحان قىزى، ارزىگۇل قايىڭبەك قىزى قاتارلى بىرنەشە اقىندار جاقسى كوتەرىلىپ كەلەدى. ول جاقتاعى ايتىس ونەرىنىڭ دامۋى وتە جاقسى، بىزدەگىدەي ءسوز بوستاندىعى، وي ەركىندىگى بولماعاندىقتان عانا ازدى-كەم اقساپ تۇر. سەبەبى وي ەركىن بولماعان جەردە كەڭ كوسىلە المايسىڭ. بوس سوزبەن ايتىس جاساپ، بىرەۋدىڭ مۇرنى پۇشىق، كوزى كوك ەكەنىن جىرلاپ وتىرساڭ قازىرگى حالىق قابىلدامايدى. ءازىلدىڭ ءوزى ساياسي استارىمەن بولسا وتكىر ءارى ءوتىمدى. مىسالى ورازالىنىڭ:
«جازامدى بەرەمىن دەپ تۇك بەرمەيسىڭ،
مەن ساعان قاراپ تۇرسام ەلەپ، قىساپ.
بەرەمىن - بەرەمىن دەپ تۇك بەرمەگەن،
كادىمگى اۋىلدارعا كومەك قۇساپ»، - دەيتىن جاۋابى استارىندا ۇلكەن ساياسي اجۋا جاتقاندىقتان دا حالىققا ءوتىمدى بولدى. ال، قىتايدا ساياساتتى ايتۋ تۇگىلى وسىنداي استارلى سوزگە دە جولاي المايسىڭ. وسىعان قاراماستان ايتىستى جانرلىق تۇرعىدا دامىتىپ كەلە جاتقان اقىن قانداستارىمىزدىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالاۋ كەرەك.
- كەيبىر ايتىس جانكۇيەرلەرى «قىتاي قازاقتارىنىڭ ايتىسى قىزۋ ءارى تارتىستى بولادى. ولاردىڭ ءتىلى وتكىر ءارى ۇيقاستاردىڭ ءتۇيىنى دە قورعاسىنداي سالماقپەن ورىلەدى. دەگەنمەن، بىزدەگى ايتىسكەرلەردەن قالىس قالىپ جاتاتىن جاعى - وي جۇيرىكتىگى سەكىلدى»، - دەگەن پىكىر ايتادى. بۇعان نە دەيسىز؟
- مەنىڭ بۇل پىكىردى قولدايتىن جاعىم دا بار، قوسارىم دا بار. مەن جاڭا ايتتىم، قىتايداعى اقىنداردا قازاق ءتىلىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان تابيعي ءنارى بار دەپ. ولار وسى جاعىمەن ەرەكشە. ولەڭدى جىپكە مارجان تىزگەندەي عىپ ايتادى. اراسىندا جاي ايتىلىپ كەتەتىن كەيبىر ءسوز، تىركەستەردىڭ ءوزى تۇيەدەن تۇسكەندەي. ەر جانىبەك باتىردىڭ 300 -جىلدىق تويىندا اناردىڭ ايتىسىنان دا جۇرت وسى ەرەكشەلىكتى بايقاپ، باس شايقاپ وتىردى. ولاردىڭ ايتىسى ايتىستان گورى پوەزياعا ۇقساپ كەتەدى كوبىنەسە. مارقۇم ەركىننىڭ ولەڭى دە تۋرا وسى سيپاتتا ەدى عوي. ءبىراق، كەرىسىنشە تارتىستى، قىزۋ وتەتىن ايتىس ءبىزدىڭ اقىنداردىڭ ايتىسى دەپ ويلايمىن. ولاردىڭ بىزدەگى اقىنداردان ۇيرەنەتىن جاعى ويدى جەتكىزۋ مەن وتكىزۋ. بىزدەگى اقىندار كورەرمەننىڭ كوڭىلىندەگىسىن ءدوپ تاۋىپ، ولەڭنىڭ سوڭىنا توقسان اۋىز ءسوزدىڭ ءتۇيىنىن تاستاپ ايتادى. بۇل ولەڭنىڭ ءوتىمدى بولۋىنا، كورەرمەننىڭ اقىننىڭ اۋىزىن باعىپ، نە ايتار ەكەن دەپ قاس قاقپاي تىڭداۋى ءۇشىن ءتيىمدى. ال، ولەڭدى كوركەم ەتەمىن دەپ ەل تۇسىنبەيتىن اۋىر سوزدەرگە بارا بەرسە، وي شاشىراڭقى بولسا كورەرمەن شارشايدى. بۇل جاعىندا ءبىزدىڭ اقىندار كورەرمەننىڭ كوڭىلىندەگى نىساناعا ءدال تيگىزىپ، «ىزدەگەنگە سۇراعان» ەتىپ جەتكىزەدى. مىسالى، ول جاقتا وسى قاسيەتتى ءون بويىنا قاتتى سىڭىرگەن اقىن ءجاميعا. وسى ەرەكشەلىگىمەن ول ارعى بەتتەگى ايتىستا الدىنا قارا سالماي تۇر. ءبىر انىعى سوڭعى بەس، ون جىل كولەمىندە جاڭادان جارقىراپ شىققان اقىنداردىڭ كوبى دەرلىك ورازالى، بەگارىس، اينۇرلارعا ەلىكتەپ، سولاردىڭ ءستيلىن مەڭگەرىپ ءجۇرىپ جەتىلدى. بۇل ءورىسى بولەك ەكى ەلدەگى اعايىننىڭ ونەرى ءبىر ەكەنىنىڭ ايعاعى.
- ر. زايتوۆتىڭ جۇرسىنمەن بولعان اراداعى داۋدان كەيىن، ايتىسكەرلەر كەلىسىپ الىپ ايتىسادى ەكەن دەگەن سوزدەر شىقتى. جالپى ءبىزدىڭ انشىلەرىمىز دە جاندى داۋىستىڭ قانداي ەكەنىن ۇمىتقان. ەندى، ايتىس - ءتول ونەرىمىز بولعان سوڭ، ونىڭ دا جاتتاندى بولۋى ونەردى ءولتىرىپ، تىڭدارمانىن جوعالتىپ الۋى مۇمكىن عوي. ءسىز شە قالاي؟
- بۇل سۇراق ءار اقىنعا جەكە قويىلۋى كەرەك شىعار. مىسالى ءوز باسىم وسى ايتىستىڭ ماڭداي الدى وكىلى بولماسام دا ايتىستىڭ شىنايى بولعانىن قالايمىن. كەلىسىپ ايتىسۋ مۇلدە جوق دەپ ايتا المايمىن. جانە اقىن بىتكەن كەلىسىپ ايتىسادى دەپ كەسىپ ايتۋعا دا كەلمەيدى. ول اقىننىڭ وزىنە بايلانىستى. سول پىكىردى ايتقان ريناتتىڭ وزىمەن كەلىسپەي-اق ايتىسىپ شىقتىم عوي. ساحناعا شىعارعا دەيىن اڭگىمەلەسىپ، ارعى-بەرگىنى ايتىپ وتىرساق تا، ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ «سوعىس» جوسپارىمىزدان بەيحابار وتىرعان كۇيدە ساحناعا شىعىپ كەتتىك. ايتىس وتە جاقسى دەڭگەيدە ءوتتى، ءتىپتى اقتىق مارەدە قايتادان ايتىستىق، ەشقايسىمىز دا اقساماي ەل كوڭىلىنەن شىعاتىن ايتىس جاسادىق.
ماسەلە مىنادا: ايتىستىڭ دا اقىنعا ءبىر رۋحاني ءلاززات سىيلايتىن ەرەكشەلىگى بار. بەينە بالۋاننىڭ قارسىلاسىن الىپ ۇرعانداعى جانى راحات تاپقانى سەكىلدى. اقىن قارسىلاسىنىڭ ءبىر سوزىنە سۋىرىپ سالمالىقپەن ۇتىمدى جاۋاپ بەرگەندە نەمەسە ءبىر سوزىنەن سۇرىندىرگەندە سول جىققان بالۋاننىڭ كۇيىندە بولادى. ەگەر كەلىسىپ ايتىسسا اقىن ايتىستان رۋحاني ءلاززات المايدى دەگەن ءسوز. جەڭەتىنىڭدى، بولماسا جەڭىلەتىنىڭدى الدىن-الا ءبىلىپ تۇرساڭ كۇرەستىڭ نەسى قىزىق؟ وندا ايتىسقا نە ءۇشىن قاتىسادى؟ تەك جۇلدە ءۇشىن بە؟ كەلىسىپ ايتىسۋدىڭ جالعىز عانا سەبەبى جۇلدە ءۇشىن بولۋى مۇمكىن. مەن اقىن بىتكەن جۇلدە ءۇشىن عانا ايتىسادى دەپ ويلامايمىن. ەگەر سول رۋحاني ءلاززاتتى دۇنيەاۋي ويعا ايىرباستاساق ايتىستىڭ وشكەنى. ايتىس قازىرشە بۇل قاۋىپتەن امان.
سۇحباتتاسقان اقان مارعۇلان
«قامشى»