قازاقستاندىق عالىمدار شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قاشقارياعا ساپارى ىزىمەن ءجۇرىپ قايتپاق
ول بويىنشا وتاندىق جاعرافيا، تاريح، بيولوگ، ەتنوگراف جانە ءتىل ماماندارىنان تۇراتىن ءبىر توپ عالىم شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قاشقارياعا كەرۋەنمەن ساپارلاعان جولى ىزىمەن ەكسپەديتسياعا شىقپاقشى. بۇل تۋرالى Tengrinews.kz تىلشىسىنە اتالعان ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى، جاعرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى وردەنبەك مازبايەۆ مالىمەت ەتتى.
قاشقار تانۋشى سمايىلجان ءيمىنوۆ، قازاقستان جاعرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى احمەتقالي مەدەۋ جانە ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى وردەنبەك مازبايەۆ. فوتو ۆلاديمير پروكوپەنكو
ونىڭ ايتۋىنشا، ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار 12 كۇن بارىسىندا ق ح ر مەن قىرعىزستان تەرريتورياسىن باسىپ وتەتەتىن التى مىڭ شاقىرىم جولدى ارتقا تاستاۋى ءتيىس: استانا (الماتى) - ءۇرىمشى - قاراشاھار - قورلا - كۋچار - اقسۋ - قاشقار - ارتۋش- يانگيسار - جاركەنت - قاعالىق - حوتان - قاشقار - تۇراعات - نارىن - تاش- رابات- بىشكەك- استانا (الماتى) . عالىمدار ۇلى جىبەك جولىنىڭ قازىرگى جاعدايداعى تۋريستىك مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەپ، قازاقستان، ق ح ر شىنجاڭمەن قىرعىزستان تەرريتوريالارىن جاپپاي قامتيتىن اۋقىمدى حالىقارالىق تۋر جوباسىن جاساماقشى.
شوقان ۋاليحانوۆ
سونداي-اق ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار قاشقاريانىڭ تاريحى، جاعرافياسى، ەتنوگرافياسى، ءتىل ءبىلىمى بويىنشا دەرەكتەردى جيناستىرۋدى، ماركو پولو، شوقان ءۋاليحانوۆ، نيكولاي پرجيەۆالسكي، پەتر كوزلوۆ، الەكسەي كۋروپاتكين، كارل ماننەرگەيم، اۋرەل ستەين، سۆەن گەدين، گۋننار ياررينگ جانە يۋريي رەريح سىندى ۇلى ساياحاتشىلاردىڭ العان باعىتىن زەرتتەۋدى جوسپارلاعان.
قاشقاريا ەكسپەديتسياسى قورىتىندىسى بويىنشا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ وسى ايماققا ساپارىنا ايىرىقشا ماڭىز بەرەتىن، وسى اۋماقتىڭ تاريحى، ەتنوگرافياسى، بيولوگياسى، ءتىل ءبىلىمى جونىندەگى ءتۇرلى ماقالالاردان تۇراتىن البوم-كىتاپ باسىپ شىعۋ جوسپارلانعان. جوبا اياقتالعان سوڭ بولاشاقتا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن ق ح ر-ءدىڭ تۋريستىك مۇمكىندىكتەرىن بىرىكتىرۋى ءتيىس «ورتالىق ازيالىق التىن شەڭبەر» جوباسىنا قولدانىلاتىن ەكسپەديتسيا بارىسىندا جيناقتالعان دەرەكتەر بويىنشا بەينە فيلم ءتۇسىرۋ دە قولعا الىنباقشى.
قازاقستانداعى جاعرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى احمەتقالي مەدەۋدىڭ ايتۋىنشا، بۇل ەكسپەديتسيا اتالعان ايماقتىڭ قۇرامى، تابيعاتى، ءومىر ءسۇرۋ سالتى قانشالىقتى وزگەرگەنىن بىلۋگە مۇمكىندىك تۋدىرادى. «مۇنىڭ بارلىعى زەرتتەۋدى، ايماقتىڭ ەسىگىن قايتادان اشۋدى تالاپ ەتەدى. قاشقاريا ساپارى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. ول ءۋاليحانوۆتىڭ كەزىندە دە وتە قاتتى قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن. ءبىز ءوز تەرريتوريامىزدى، سول سەكىلدى كورشىلەرىمىزدىڭ تەرريتورياسىن ولاردى جاقسى ءتۇسىنۋ ءۇشىن جەتىك ءبىلۋىمىز كەرەك» دەيدى پروفەسسور.
ەكسپەديتسيانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى سمايىلجان ءيمىنوۆ ءۋاليحانوۆ قاشقارياعا ساپارىن 155 جىل بۇرىن اياقتاعانىمەن بۇل ءوڭىر ءالى دە جاقسى زەرتتەلمەگەن ءارى كوپ قۇپيانى ساقتاپ جاتىر دەيدى. «قاشقاريا - ۇنەمى قۇپياعا تولى، زەردەلەنبەگەن مەملەكەت. سوندىقتان دا بولار وسى اۋماققا كوپتەگەن بەلگىلى ساياحاتشىلار جول تارتقان. ءۋاليحانوۆ قاشقاريادا بەس ايدان ارتىق ءومىر ءسۇردى. ول ءوز ساپارىن كىتاپقا ءتۇسىرىپ وتىرعانىمەن، كوپتەگەن قۇپيا ساياحاتشىلار ءۇشىن ءالى اشىلماعان. ءبىز از جازىلعان قالالاردى باسىپ ءوتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. مۇنىڭ بارلىعى زەرتتەۋ ءۇشىن اسا قىزىقتى بولادى. ءبىزدىڭ ەكى ماقساتىمىز بار: عىلىمي جانە تۋريستىك. بارلىعىن كورىپ، ونى جاريالاۋ قاجەت» دەيدى قاشقارتانۋشى.
رەسەي جاعرافياسى عىلىمىندا وشپەس جازبا مۇرا بوپ قالعان قاشقاريا ساپارىنا شوقان ءۋاليحانوۆ 1858 - جىلى ماۋسىمدا، 22 جاسىندا اتتانعان. ول ۇلكەن جولعا سەمەي كوپەسىنىڭ كەرۋەنىمەن بىرگە شىققان. ءۋاليحانوۆ بۇل ساپارىنا باسىن تاقىرلاپ، ۇستىنە شاپان كيىپ، ءالىمباي كوپەس دەگەن لاقاپ اتپەن شىققان. 1859 - جىلدىڭ 12- ساۋىرىندە ساپارىنىڭ باستالعانىنا 11 اي بولعاندا شوقان ءۋاليحانوۆ ۆەرنىيعا قايتىپ ورالادى. ەكسپەديتسيا قورىتىندىسى بويىنشا ول «التىشارا نەمەسە قىتايدىڭ نان لۋن پروۆينتسياسىنداعى (كىشى بۇقارا) التى شىعىس قالاسىنىڭ جاعدايى تۋرالى» (1858-1859) ەسەپ ازىرلەپ، جازىپ شىعادى. ونىڭ بۇل ەڭبەگى رەسەيدىڭ جانە ودان تىسقارى ەلدەردىڭ شىعىستانۋشىلارىمەن جوعارى باعالانىپ، كوپ ۇزاماي اعىلشىن تىلىندە دە اۋدارىلىپ باسىلادى.
اۆتور: ۆلاديمير پروكوپەنكو
«الاش ايناسى»