وزبەكتىڭ كولىگى قازاقتىكىنەن نەگە ارزان؟
كەرىسىنشە، ءبىزدىڭ نارىقتىڭ ابدەن قىزىعىنا باتۋشىلار وزبەكتەر مەن ۋكرايندىقتار ەكەن.
ويتكەنى ۇكىمەت وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەلەستەرىنە ءوز نارىعىندا ەشقانداي شەكتەۋ قويماعان.
سوندىقتان دا بىزدىكىلەردىڭ بۇگىندەرى بيلىككە وكپەسى قارا قازانداي.
جالپى، بىزدەگى قاراپايىم تۇتىنۋشىعا، ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ساپادان گورى اقىلعا قونىمدى باعا تارتىمدى بوپ تۇر. ءبىراق وتاندىق اۆتوكولىك وندىرۋشىلەر بۇل سۇرانىستى قاناعاتتاندىرا الماۋدا. نەگە ولاي ەكەنىن «الاش ايناسى» باسىلىمى وزىنشە زەرتتەپ كورۋگە تىرىستى...
قازاقستاندا ماشينا قۇراستىرىپ شىعاراتىن بەس كاسىپورىن بار. ءبىراق ونىڭ ەشقايسىسى ءالى كۇنگە ەكسپورتتىق پوتەنتسيالىن ورىستەتە الماعان. وعان باستى سەبەپ - ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋدىڭ بولماۋى دەلىنەدى.
زەرتتەي كەلە، وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ۇكىمەتكە وكپەلەيتىندەي ءجونى بارىن انىقتادىق. بۇل ارادا ەكى قاراما-قايشى نارسە بار. وزبەكستاننىڭ ىشكى نارىعىنداعى جاعدايدى سىرتتاعىسىمەن سالىستىرۋعا ەش كەلمەيدى. سوندىقتان بۇل ارادا ءبىز سىرتقى نارىقتاعى وزبەكستان بيلىگىنىڭ ءبىزدىڭ ۇكىمەتكە ۇلگى بولار قادامدارىن عانا ءسوز ەتكىمىز كەلەدى.
مىسالى، وزبەكستانعا تاسىمالدانعان، قازاقستاندا جاسالعان اۆتوكولىكتىڭ ءاربىر داناسىنان وزىندىك قۇنىنىڭ 7 پايىزى كولەمىندە كەدەندىك باج الىنادى، ال ولاردان بىزگە كەلەتىندەرىنە ەشقانداي سالىق سالىنبايدى. سوندىقتان ولار تمد، سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا ەشقانداي كەدەرگىسىز اعىلىپ كەلىپ جاتىر. تەك 2014 -جىلدىڭ 5 - قاڭتارىندا كەدەن وداعىنىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتىنە سۇيەنىپ، وزبەكتىڭ «پلاستماسسا تۇلپارلارىنىڭ» ءبىزدىڭ ەلگە ەكسپورتىنىڭ جولىن جاپقانداي بولىپ ەدىك. الايدا مۇنىمىزدان تۇك شىقپادى. وزبەك بيلىگى مۇنداي تىيىمعا بەي- جاي قاراي المايتىنىن نىق اڭعارتتى.
ءسويتىپ ءوز ىقپال تەتىكتەرىن پايدالانىپ، قازىر وزبەك كولىكتەرى قازاقستان نارىعىندا ەشقانداي شەكتەۋسىز ساتىلىمعا قايتا شىعارىلا باستاعان. مۇنىڭ قالاي بولعاندىعى جونىندە رەسمي ەشتەڭە ايتىلمايدى. دەگەنمەن تاۋەلسىز ساراپشىلار پىكىرىنشە، قازاق استىعىن كوپتەپ تۇتىنۋشى وزبەكتەر بۇل تاۋار يمپورت اكتسيزىن وسىرەم دەپ استاناعا دوق كورسەتكەنگە ۇقسايدى.
سىرتقا تاسىمالداناتىن قازاق ۇنىنىڭ 65 پايىزى وزبەكستاننىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى ەكەندىگى بەلگىلى. ايتقانداي، وزبەكستان قازاقستاننىڭ ۇننان گورى بيداي تاسىمالداۋىن تيىمدىرەك ەتەتىندەي جاعدايلار جاساپ العان. ءسويتىپ وزدەرىندە ۇن شىعاراتىن ديىرمەندەردى ورىستەتكەن، سوندىقتان بىزدەن ۇننان جاسالعان دايىن ونىمدەردى وزبەك جاققا ساتۋ تىپتەن ءتيىمسىز.
ويتكەنى اكتسيزى جوعارى. ەسەسىنە ارزانعا بيداي العان ولار ودان دايىن ءونىم جاساپ، ءوزى تۇگىلى كورشى اۋعانستاندى دا نان ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان جايى بار. ماسەلەن، 2012 - جىلى تاشكەنتكە 216 مىڭ توننا ۇن تاسىمالداساق، 2013 - جىل بۇل كولەم 709 مىڭ تونناعا وسكەن. مىنە، ءبىر جىل بارىسىندا ۇن ساتىلىمى كولەمىن ارتتىرعانىمىزبەن، ۇننان جاسالاتىن دايىن ونىمدەرىمىزگە مىقتى باسەكەلەس تاۋىپ بەرىپ وتىرمىز، سولايشا نارىقتىڭ باسقا سەگمەنتىندە قاتتى ۇتىلۋدامىز.
السا دا، بەرسە دە ساۋدالاسا كەتىپ، ءوز مۇددەسىن تىقپالايتىن وزبەك بيلىگى وسىلايشا كەز كەلگەن نارىعىن ءونىمدى جۇمىس ىستەتىپ، باسقالاردى جەر سيپاتىپ قالدىرۋدا.
بۇل، ەڭ الدىمەن، قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ءوز تاۋارىن، ءوزىنىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىن قورعاي المايتىنىن، قورعاۋدى ءالى ۇيرەنبەگەنىن تانىتادى. ايتپەسە ىلىك ەتەمىن دەسە، ەسكى تەحنولوگياسىن ەسەپكە الماعاندا وزبەك كولىكتەرىنىڭ كىلتيپانى ءبىر باستان جەتىپ ارتىلادى. بىزدەگى مامانداردىڭ قازاقستان ۇكىمەتىندە وزبەك پەن ۋكراين كولىكتەرىنىڭ ءلوببيى بار ما دەپ كۇدىكتەنە باستاۋى دا سودان بولار. «كەدەن وداعى ىسكە كىرىسكەلى بەرى وزبەك پەن ۋكراين اۆتوكولىك وندىرىسشىلەرى قازاقستانعا 33 مىڭ ماشينا اكەپ وتكىزدى. بۇل - ءبىزدىڭ بىلتىرعى جىلعى جالپى وتكىزگەن كولەمىمىز. سوندىقتان ولاردىڭ مۇندا قولداۋشىلارى بار ما دەپ سەكەمدەنەدى دە ەكەنسىز» دەيدى Qncepto كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى ولەگ الفەروۆ.
قازاقستان وسىعان دەيىن پوستكەڭەستىك كەڭەستىكتە ەكى مەملەكەتتە قۇراستىرىلىپ شىعاتىن كورەيالىق Opel Kadett-تىڭ ۇرپاعىن جاساپ شىعارىپ كەلگەن. ءبىراق بىزگە قاراعاندا ول وزگەلەرگە تيىمدىرەك بوپ شىققان. «ۋكراينا ءۇشىن ول ءتيىمدى. ۋكراينالىق «اۆتوزاز» قۇراستىرۋشى بولىكتى كورەيادان، ال تاعى ءبىر بولىكتەرىن ىرگەدەگى پولشادان الدىرتادى. ول سول ۋكراينادا قۇراستىرىلىپ، بەكىتىلىپ، بويالادى. ال قازاقستانعا بۇل كولىك قۇراستىرۋعا دايىن كۇيىندە كەلەدى. دەمەك، قازاقستان كولىك جاساۋشىسى - بۇل تەك قۇراستىرۋ مىندەتى جاتاتىن ءۇشىنشى قول، سوندىقتان بىزدەگى باعانىڭ قىمبات بولۋى زاڭدىلىق» دەيدى الفەروۆ. بۇل بىزدەگى جاعداي. ال وزبەكستاندا كولىككە قاجەتتى بولشەكتەردى وندىرەتىن ءوندىرىس وشاقتارى كوپتەپ توبە كورسەتە باستاعان.
مىسالى، ماشينانىڭ سىرتقى قورابىن، دوڭگەلەك جاساۋشى كاسىپورىندار دەگەندەي. بۇل نارىققا كورەيالىقتاردان سوڭ، امەريكالىق، ەۋروپالىق كومپانيالار كەلە باستاعان. ويتكەنى ولاردى مۇنداعى ارزان جۇمىسشى كۇشى قاتتى قىزىقتىرىپ وتىرعان كورىنەدى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: بىرىنشىدەن، وزبەك ۇكىمەتى ءوز اۆتوكولىگىن سىرتقا تاسىمالداۋدا ودان كەدەندىك باج الىنباۋىن قاداعالاپ، وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باعا جاعىنان باسەكەلەستىگى مىقتى بولۋىن قاداعالاپ، جاعداي جاسايدى؛ ەكىنشىدەن، وزىنەن باسقا كولىكتەردىڭ ەلىندە ساتىلۋ جولدارىن جاۋىپ وتىرادى؛ ۇشىنشىدەن، وسى سالاعا ينۆەستيتسيا سالامىن دەۋشىلەردى قۇشاق جايا قارسى الادى ءارى ولاردىڭ كلاستەرلىك جەلىمەن جۇمىس ىستەۋىنە ىقپال ەتەدى.
مىنە، مۇنان كەيىن، ارينە جۇمىسشى كۇشى قىمبات، كاسىپورىن شىعىنىنا كەتەتىن كوممۋنالدىق تولەمدەر، جانار- جاعارماي توقسانداپ وسەتىن، سوندىقتان قۇراستىرۋشى بولىكتەردى وسىندا جاساماي، دايىن كۇيىندە سىرتتان الدىرتۋعا تىرىساتىن قازاقستان كولىگى باعاسى جاعىنان باسقاعا باسەكەلەسە الماي جاتادى.
دەگەنمەن قازاقستانداعى اۆتوبيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى لاۆرەنتيەۆ ءبىزدىڭ ۇكىمەت بۇل رەتتە قۇر الاقان جايىپ قاراپ وتىرماعانىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، بيىل ۇستالعان كولىكتى وتكىزىپ، 15-20 پايىز قۇنى شەگەرىلگەن كولىك الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باعدارلاما ىسكە قوسىلۋى ءتيىس. سول سەكىلدى وتاندىق كولىكتى نەسيەگە الۋشىلاردى سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسى دا قاراستىرىلىپ جاتقان كورىنەدى. ول الداعى بىرەر جىلدا ىسكە قوسىلىپ قالادى دەپ كۇتىلىپ وتىر ەكەن.
دەرەك پەن دايەك
قازاقستانداعى اۆتوبيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ دەرەگى بويىنشا، 2013 - جىلى وزبەكستان قازاقستانعا شامامەن 14 مىڭ جەڭىل كولىك ەكسپورتتاعان. بۇل باعىتتاعى كورسەتكىشى جاعىنان قازاقستان نارىعىندا وزبەكستان رەسەيدەن (87 مىڭ) كەيىنگى ەكىنشى ورىندى يەمدەنەدى ەكەن.
كوزقاراس
گەننادي باكلايكين، «قازاقستان جۇرگىزۋشىلەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
- بۇل نارىق قوي. تەك وزبەكتىكى ەمەس، اراب امىرلىكتەرىندە دە اۆتوكولىك ارزانعا وندىرىلەدى. نەگە ولاي؟ ونى مەن ءدوپ باسىپ ايتا المايمىن. بۇل - ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە قابىلداناتىن شەشىم. سوندىقتان بۇل رەتتە ەشتەڭە ايتا المايمىن.
ءۋاليحان تولەشوۆ، ساياساتتانۋشى:
- ويتكەنى ولاردا كاسىپورىن شىعىنىنا جاتاتىن جۇمىسشى كۇشى، كوممۋنالدىق تولەمدەر، جانار- جاعارماي باعاسى وتە ارزان. سوندىقتان وندا جاسالىپ شىققان اۆتوكولىكتىڭ وزىندىك قۇنى ارزان بولادى.
ورازالى سابدەن، ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:
- مەن باعاسىنا تاتىمايتىن وزبەكتىڭ كولىگىن ارزان دەمەس ەدىم. ول نارىقتاعى باعامەن سالىستىرمالى تۇردە ارزان كورىنۋى مۇمكىن. ءبىراق ساپاسى جاعىنان تۇككە تۇرعىسىز دۇنيە. سىرتقى قورابى پلاستماسس، قورعانىس بولشەكتەرى مۇلدە جوق، تەحنولوگياسى ابدەن ەسكىرگەن، 80-جىلدارعى.
كەڭەس سمانوۆ، ەكونوميست:
- ءبىز سوزبەن ءوز-ءوزىمىزدى ماقتاپ جۇرگەندە بۇل ۋاقىتتا وزبەك تىپ-تىنىش بارلىق نارىق بويىنشا، سونىڭ ىشىندە اۆتو ءوندىرىسىنىڭ «بۇلشىق ەتتەرىن» ابدەن ءوسىرىپ الدى. ولار قازىر ساپالى دەڭگەيگە ءوتتى: كورەيالىق ەمەس، ەندى امەريكالىق ماركاداعى كولىكتى شىعارۋدى قولعا الدى. وزبەكستاندا بىزدەگىدەي تولىپ جۇرگەن قىمبات كولىك كورمەيسىز. رەسمي تاشكەنت حالقىن ءوزىنىڭ ەمەس، ءوز ەلىنىڭ قالتاسىن قامپايتۋعا ماجبۇرلەپ قويعان. بۇل، ءبىر جاعىنان، اياقتان تىك تۇرىپ كەتكەنشە دۇرىس نارسە. مىنە، بىزدە ءوزىمىزدىڭ ەلدىڭ قازانىنا جۇمىس ىستەيىك دەگەن يدەولوگيا جوق. سونداي يدەولوگياعا سۇيەنگەن ۇكىمەت بولسا، وتاندىق شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك بىزدە باياعىدا ورىستەپ كەتەر ەدى. ەندى كەدەن وداعى اياسىندا وعان ەرىكسىز كەلەمىز. بۇعان دايىن بولۋىمىز كەرەك.
اۆتور: كامشات ساتيەۆا