بذل ارينة، حالئقتئث كوثئل-كذيئنة اسةر ةتپةي قويمايدئ. جاقئندا russianskz.info سايتئ ميحايل الةكساندروأتئث «قازاقستان مةن قئرعئزستانداعئ ورئس ماسةلةسئ: جاعداي وثالار ةمةس...» دةگةن ماقالاسئن كوشئرئپ باسئپتئ. وندا اأتور قازاقستاننئث كةدةندئك وداققا مذشة ةكةندئگئن باسا ايتا كةلة، «ةؤرازيالئق وداق قذرؤعا ذمتئلئپ وتئرعان مةملةكةتتةن ورئستار تاعئ دا قاشؤدا» دةپ جازادئ. «سوثعئ جارتئ جئلدا استانا جاقتان رةسةيگة قاتئستئ جاعئمسئز اثگئمةلةر جةلدةي ةسئپ ءجذر.
اؤةلئ قازاقستان بيلئگئ بايقوثئرعا قاتئستئ جاثا شاعئم ايتئپ، سوسئن لاتئن الئپبيئنة كوشؤ تؤرالئ مالئمدةمة جاسادئ. ال شئن مانئندة، كيريلليسا ءالئپبيئ قولدانئسقا ةنگةنگة دةيئن قازاقتاردئث نة جازؤئ، نة مةملةكةتتئگئ بولعان ةمةس. سوعان قاراماستان كةيبئر جةرگئلئكتئ ذلتشئلدار ورئس تئلئنة تئيئم سالؤ تؤرالئ رةفةرةندؤم ذيئمداستئرؤعا تئرئسئپ باقتئ. سوراقئسئ سول، ءبئر-ةكئ كذندئكتة «2013 - جئلئ قازاقستاننان رةسةيگة كةتكئسئ كةلةتئن ورئستار سانئنئث ةكئ ةسةگة ارتئپ وتئرعاندئعئ تؤرالئ اقپارات ءتذستئ»، - دةيدئ ول.
مذنئ قالاي تذسئنؤگة بولادئ؟ قازاق زيالئلارئ كيريلليساعا دةيئن دة جازؤ-سئزؤدئ قالئپتاستئرئپ، اعارتؤشئلئق باعئتتا قئرؤار شارؤا اتقارعانئ بةلگئلئ. ارينة، سوناؤ قيلئ زاماندا ءومئر سذرگةن اباي، ئبئراي، ودان بةرگئ الاش قايراتكةرلةرئ دة ءبئلئم مةن مادةنيةتتئث قاينار كوزئن ورئس تئلئنةن الئپ، جادئنا توقئدئ. الايدا، كيريلل الئپبيئنة دةيئن قازاقتا ةشتةثة بولعان جوق دةگةنئ قاي ساسقانئ؟ ال اأتوردئث قازاق مةملةكةتتئلئگئ جونئندة قانداي دا ءبئر كةسئمدئ پئكئر بئلدئرؤگة قذقئ بار ما؟ ول اربئردةن سوث قازاق مةملةكةتتئلئگئنئث نةگئزئ جانئبةك پةن كةرةي حاننئث تذسئندا قالانعانئن بئلة مة ةكةن؟! سويتة تذرا، بذگئندة تاؤةلسئزدئگئن الئپ، الةمگة «قازاق» دةگةن حالئقتئث، «قازاق» دةگةن ذلتتئث بار ةكةندئگئن مويئنداتا باستاعان قازاقستاندئ «ورئستارسئز ءومئر سذرة المايدئ» دةپ ةسكئ ءالاؤلايعا باسادئ. جئلايسئث با، كذلةسئث بة؟!
رةسةيدئث قازاقستانداعئ ةلشئلئگئندةگئ كونسؤلدئق ءبولئمنئث وتانداستاردئ ءوز ةركئمةن قونئستاندئرؤ باعدارلاماسئن جذزةگة اسئرؤ جونئندةگئ ؤاقئتشا جذمئس توبئنئث جةتةكشئسئ مارينا پؤستةكونئث ايتؤئنشا، مةملةكةتتئك باعدارلاما ئسكة قوسئلعانئ بةرئ استانا قالاسئنئث وزئنةن 22600 وتانداس حابارلاسسا، 4350 قونئس اؤدارؤشئ كؤالئك الئپ ذلگةرئپتئ. ولاردئث كوبئ بالالارئنئث بولاشاعئنا الاثداؤلئ ةكةن. ماماننئث پئكئرئنة سةنسةك، نةگئزئنةن جوعارئ ءبئلئمئ بار جاستار كةتئپ جاتقان كورئنةدئ.
ال رةسپؤبليكالئق «لاد» سلاأيان قوزعالئسئنئث ءتوراعاسئ ماكسيم كرامارةنكو: «قازئر قازاقستاندا ةليتانئ تابيعي جاثارتؤ پروسةسئ ءجذرئپ جاتئر. وسئ كةزدة ورئستارعا قاتئستئ ساياسات قذلدئراؤئ مذمكئن. سةبةبئ، جاقئن ارادا مةملةكةتتئك باسقارؤعا بذرئنعئ كةثةستئك ءداؤئردئ بئلمةيتئن بؤئن كةلةدئ. ولار تةك جةرگئلئكتئ تاريح وقؤلئقتارئنان رةسةي مةن ورئستئث قازاق ومئرئندةگئ رولئن ءبئرجاقتئ جانة كةرةعار ةتئپ بةرگةن دةرةكتةردئ، ياعني «رةسةي - حالئقتار تذرمةسئ»، «رةسةي قازاق حالقئنا گةنوسيد جاساعان» دةگةن سياقتئ قارا كذية جاققان مالئمةتتةردئ عانا بئلةدئ.
ءدال وسئ جاعداي قئرعئزستاندا دا كورئنئس بةرؤدة. ةكئ مةملةكةتتئث تاريح وقؤلئقتارئندا رةسةي قئسئم كورسةتؤشئ، قاناؤشئ رةتئندة سيپاتتالسا، ورئستار وتارلاؤشئ رةتئندة كورئنةدئ. ءبئر ايتا كةتةرلئگئ، ورئس ماماندارئنئث ارقاسئندا كاسئپورئندار، مةكتةپ، ؤنيأةرسيتةتتةر، قالالار قذرئلئسئ سالئنئپ، پايدالانؤعا بةرئلگةندئگئ، ولاردئث ذلتتئق ةليتانئ تاربيةلةؤدة بةلسةندئ كومةك كورسةتكةندئگئ تؤرالئ ءبئراؤئز ءسوز جوق»، - دةپ بايةك بولادئ. تاعئ دا بوس ساندئراق. بذگئندة قازاقتئث ءوز تاريحئ تذپكئلئكتئ دةثگةيدة جازئلئپ بئتكةن جوق. وقؤلئقتاردا ءالئ كذنگة كةثةستئك يدةولوگيانئ ناسيحاتتايتئن دةرةكتةردةن كوز سذرئنةدئ. ءتئپتئ، ةلباسئ ن.نازاربايةأتئث ءوزئ تاريحشئ عالئمدارعا قذلاققاعئس ةتئپ، قازاقستان تاريحئن قايتا زةردةلةپ جازؤ كةرةكتئگئن قاداپ ايتقان بولاتئن. ءوز قولئمئز ءوز اؤزئمئزعا جةتسة دة، بذل ذدةدةن شئعا الماي كةلة جاتقانئمئز وكئنئشتئ.
كةثةستئك يمپةريانئث قازاق دالاسئنا جاساعان وزبئر ساياساتئن تاريحتان بئلسةك تة، مةكتةپ وقؤلئقتارئنا تولئققاندئ ةنگئزؤگة دارمةنئمئز جةتپةيتئن سياقتئ. ةگةر تاريحشئ-عالئمدار ناعئز، شئنايئ تاريحتئ كوز الدئمئزعا اكةلسة، كرامارةنكو سئندئلاردئث ءوتئ جارئلئپ كةتةتئن شئعار، كئم ءبئلسئن؟!
رةسةي ستراتةگيالئق زةرتتةؤلةر ينستيتؤتئنئث ساراپشئسئ ادجار كؤرتوأتئث مالئمةتئنشة، قازاقستانداعئ ساؤالناماعا قاتئسقان ورئس وتانداستارئنئث 51،8 پايئزئ قوعامدا، جذمئس ورنئنا ورنالاسؤ كةزئندة قذقئعئنئث تاپتالئپ جاتقاندئعئن ايتئپتئ. «ذلت ارالئق كةلئسئمدئ» ذلئقتاعان رةسپؤبليكاداعئ جاعدايدئث ءتذرئ وسئ. سوندئقتان رةسةيلئك دياسپورا قازاقستان بيلئگئنة سةنبةيدئ. ساؤالناماعا قاتئسقانداردئث 19 پايئزئ ءوز قذقئن قورعاؤ ءذشئن ورتالئق جانة جةرگئلئكتئ بيلئك ورگاندارئنا يةك ارتاتئندئعئن ايتسا، رةسپوندةنتتةردئث 36،5 پايئزئ قازاقستان مةملةكةتئنةن ةشقانداي قورعاؤ شاراسئن كذتئپ وتئرماعاندئعئن ءبئلدئرئپتئ. ال «رةسةيگة بئرجولا كةتؤ ءذشئن ءسئزدئ قازاقستاندا نة ذستاپ تذر؟» دةگةن ساؤالعا رةسپوندةنتتةردئث 14،9 پايئزئ «قازاقستاندا ورئستارعا جاقسئ قارئم-قاتئناس جاسايدئ» دةسة، 51،9 پايئزئ «مذندا مةنئث تؤعان-تؤئستارئم تذرادئ» دةپ جاؤاپ بةرئپتئ.
قالاي دةسةك تة، ءاربئر ذلت، ءاربئر حالئق ءوز وتانئندا عانا باقئتتئ. «يت تويعان جةرئنة، ةر تؤعان جةرئنة» دةمةي مة؟! قازاق ونسئز دا تولةرانتتئلئعئنئث ارقاسئندا قانشاما ذلت پةن ذلئس وكئلدةرئن قذشاعئنا سئيعئزئپ كةلةدئ. بذگئندة ةلئمئزدةگئ ءاربئر دياسپورا وكئلئ قازاقتان ارتئق تذرماسا، كةم ءومئر سذرمةيدئ. بذل - ءبئر. ةكئنشئدةن، قازاقستاندا باسقا ذلت وكئلدةرئنئث قذقئعئ تاپتالئپ، قئسئم جاسالئپ جاتئر دةگةنگة سةنؤ قيئن. سول تةپةرئشتئ باسقا ةمةس، قاي جةردة دة قازاقتئث ءوزئ كورئپ جذرگةنئ ايدان انئق. سوعان قاراعاندا، «لاد» سلاأيان قوزعالئسئنئث جةتةكشئسئ ماكسيم كرامارةنكو قوعامدا ذندةرئنئث اراكئدئك ةستئلؤئ ءذشئن ءدال وسئلاي شاؤئلدةپ قوياتئن ساياساتقا كوشكةن سياقتئ. ايتپةسة، ايتئپ وتئرعان پئكئرئنئث بئرةؤئندة سول جوق. بذعان «يت ذرةدئ، كةرؤةن كوشةدئ» دةپ قانا قاراؤدان باسقا شارا جوق.
دوس كوشئم، ساياساتتانؤشئ:
- ولاردئث ايقايلارئنئث ءبارئ دالةلسئز، ءؤاجسئز. قازاقستان مةملةكةتئ لاتئن الئپبيئنة كوشؤ ماسةلةسئن تالقئلاپ جاتسا، بذل قازاق حالقئنئث، قازاق ءتئلئنئث رةفورماسئ. وعان باسقا ذلت وكئلدةرئنئث ةشقانداي سئن، پئكئر ايتؤئنا قاقئسئ جوق. سوسئن وسئ ةلدئث سؤئن ءئشئپ جذرگةن ادامداردئث قازاق ذكئمةتئنئث تئلدئك رةفورماسئنا قارسئ شئعؤئ ولاردئث ئشكئ پيعئلدارئنئث قارا ةكةنئن، تاياز ةكةنئن كورسةتةدئ.
تاعئ ءبئر ايتا كةتةرلئگئ، ءبئزدئث بذرئنعئ تاريحئمئزدئث، ءتئلئمئزدئث تاريحئن كةرةك دةسةثئز ورئس عالئمدارئنئث ءبارئ دالةلدةپ شئققان. بةلگئلئ اكسيوماعا ءسوز تالاستئرؤ اقئماقتئق بولئپ سانالادئ. ولار بئردةثةنئ بئقسئتا بةرةدئ. قازاق حالقئ بةلگئلئ دارةجةگة جةتئپ، دامؤ كةزةثئن كورسةتكةن سايئن، ءوزئنئث جوعالعان ذلتتئق قذندئلئقتارئن تذگةندةگةن سايئن، ولاردئث قئشؤئنا تيةتئن سياقتئ. بذل باياعئ بؤرجؤازيالئق شوأينيستئك كوزقاراستئث قانئندا قالعاندئعئنئث بةلگئسئ.
بذكئل ورئستئلدئ حالئق وسئنداي دةپ وتئرعانئم جوق. الگئندةي بةلگئلئ ءبئر شؤئلداپ جذرةتئن «لاد» سياقتئ قوزعالئستارئ عانا. قازاق «قاراپ وتئرعانشا، قالعئپ وتئرايئق» دةمةي مة؟ ايتةؤئر بئردةثة دةؤ كةرةك. «ءبئزدئ قئسئپ جاتئر، قؤئپ جاتئر» دةپ ايتايئن دةسة، ةشكئم قئسئپ تا، قؤئپ تا جاتقان جوق. سونئمةن وزدةرئنةن وزدةرئ جاؤ ئزدةپ، ارانداتؤشئلئققا بارئپ جاتادئ. سوندئقتان ولارعا ءسوزئمدئ شئعئن قئلعئم كةلمةيدئ.
مارات بوتةيةأ، «الاش ءذنئ» قوعامدئق بئرلةستئكتةر وداعئ ءتوراعاسئنئث ورئنباسارئ:
- «لاد» «اتئث شئقپاسا، جةر ورتةنئ» نةگئزگئ قاعيداسئ ةتئپ، رةسةيدةگئ شوأينيستةر بولگةن اقشانئ يگةرؤ ءذشئن، قازاقستان قوعامئندا وزدةرئنئث «بار ةكةندئگئن» تاعئ ءبئر رةت كورسةتئپ قالؤ ماقساتئندا بولار، «قازاق ةلئ لاتئن الئپبيئنة كوشةتئن بولعاندئقتان سلاأياندار قازاقستاننان جاپپاي كوشئپ جاتئر» دةگةن دابئرا-داقپئرت شئعارئپتئ. «ءبئز كةلگةنگة دةيئن جابايئ قازاق ءالئپبي دةگةننئث نة ةكةنئن دة بئلمةگةن» دةپ تة ساندئراقتاعان ولار ذلئ دالانئث سوناؤ كذلتةگئننةن باستاؤ العان ءال-فارابي، قادئرعالي جالايري مةن كةشةگئ اباي، شاكارئمدةر، ولاردئث گرةك ويشئلدارئ جاساپ بةرگةن كيريلليساسئنان دا ومئرشةث، باي، ماعئنالئ الئپبيلةرمةن ذرپاقتارئنا قانشاما قذندئ جادئگةر قالدئرعانئن بئلة مة ةكةن؟ مةنئثشة، بذل ارانداتؤشئلاردئث ساندئراقتارئن ةلةمةؤ كةرةك سياقتئ.
دينارا مئثجاسار قئزئ
«تذركئستان» گازةتئ