رةسةي فةدةراسياسئنداعئ قازاق دياسپوراسئنئث جاعدايئ
1995 - جئلدان باستاپ قازاقستان رةسپؤبليكاسئ مةن قازاق دياسپوراسئ وكئلدةرئ اراسئنداعئ ءوزارا قارئم-قاتئناستئث جاثا كةزةثئ باستالدئ. ةث الدئمةن 1996 - جئلدئث 31 - جةلتوقسانئندا قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث پرةزيدةنتئمةن بةكئتئلگةن «قازاق دياسپوراسئن قولداؤ بويئنشا مةملةكةتتئك باعدارلاما» قذرئلدئ، 1997 - جئلئ 13 - جةلتوقساندا «كوشئ-قون زاثئ» قابئلداندئ. قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث كوشئ-قون ساياساتئنئث 2007-2015 - جئلدارعا ارنالعان ستراتةگياسئ، 2015 - جئلعا دةيئن قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث تةرريتوريالدئ دامؤ ستراتةگياسئ بةكئتئلدئ. قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث تةرريتورياسئندا ةتنيكالئق يمميگرانتتاردئ، ةثبةك ةتؤ ءذشئن كةلگةندةردئ راسيونالدئ قونئستاندئرؤ مةن جايعاستئرؤدا جاردةم كورسةتؤ ماقساتئمةن «نذرلئ كوش» باعدارلاماسئ جذزةگة اسئرئلؤدا. رةپاتريانتتاردئث مةملةكةتتئك كأوتالارئ ورناتئلدئ. وسئعان بايلانئستئ بذگئنگئ تاثدا ءالةمنئث تذرلئ ةلدةرئندةگئ ةتنيكالئق قازاقتاردئث جاعدايئن زةرتتةؤ اسا ماثئزدئ.
ةگةمةندئ قازاقستان ءوزئنئث تاؤةلسئزدئگئن نئعايتا تذسؤئمةن قاتار الئس جانة جاقئن شةت ةلدةردةگئ قازاق دياسپوراسئنا ةرةكشة كوثئل بولة باستادئ. سوندئقتان قازاق دياسپوراسئ ماسةلةسئن زةرتتةؤ ةرةكشة ماثئزدئ. قازاق دياسپوراسئ ذلكةن ارالئقتارداعئ جةرلةرگة ؤاقئتشا كوشتةن باستالئپ، ودان كةيئن ذزاق مةرزئمدئ كوشئ-قونعا اينالعان. ولار سئرتقئ شةكارادان، ياعني قازاقستاننان قئتايعا، ورتا ازيا ةلدةرئنة، اؤعانئستان جانة يران، ال ودان كةيئن بارلئق الةم بويئنشا تارالعان.
1731 - جئلئ باستالعان قازاق جذزدةرئنئث رةسةيگة قوسئلؤ ذدةرئستةرئنةن كةيئن قازاقتاردئث رةسةي تةرريتورياسئ بويئنشا كوشپةندئ ورئن اؤئستئرؤئ باستالدئ. بذل قازاقتاردئث ساؤدادا، قالالار قذرئلئسئندا، اسكةري قورشاؤلار تئزبةگئنة قاتئسؤمةن، جاثا تةرريتوريالاردئ باسقارؤ سالاسئندا جاثا ذكئمةتتئك رةفورمالاردئ جذرگئزؤمةن تذسئندئرئلةدئ.
جالپئ قازاقستان مةن رةسةيدئث شةكارالئق ذزئندئعئ جةتئ مئثنان استام كيلومةتردئ قذرايدئ، ءبئراق ءبئزدئ بئرئكتئرةتئن بذل عانا ةمةس. رةسةي فةدةراسياسئندا ءارتذرلئ باعالاؤ بويئنشا 650000 نان 1500000 ةتنيكالئق قازاقتار تذرادئ. رةسةيدة قازاق وتباسئلارئنئث تئعئز تذراقتئلئعئ كةلةسئ ايماقتاردا بايقالادئ: ةدئل ماثئ فةدةرالدئ ايماق (228016 ادام)، وثتذستئك ايماق (201095 ادام)، استراحان وبلئسئ (142633 ادام)، ورئنبور وبلئسئ (125568 ادام)، ءسئبئر فةدةرالدئ ايماعئ (123914 ادام)، ماسكةؤ قالاسئندا 7997 ادام، سانكت-پةتةربوردا 2830 ادام تذرادئ.
رةسةيدة قازاق دياسپوراسئن ةكئ توپقا بولؤگة بولادئ. ءبئرئنشئ توپقا شةكارالئق ايماقتاردا تذراتئن قازاقتار كئرةدئ. بةرئلگةن توپ وزئنة كوپ مولشةردة اؤئل شارؤاشئلئعئمةن اينالئساتئن قازاقتاردئ جاتقئزادئ. قازاقتان رةسپؤبليكاسئنئث 14 وبلئسئ ئشئنةن رةسةي فةدةراسياسئمةن شةكارالاس 6 وبلئس (قوستاناي، ش ق و، س ق و، ب ق و، پاألودار، اقتوبة، اتئراؤ، اقمولا) كئرةدئ. ةكئنشئ توپقا قالادا تذراتئن دياسپورا وكئلدةرئ كئرةدئ. ولاردئث كوبئسئندة جوعارئ ءبئلئمئ بار جانة ينتةللةكتؤالدئ ةثبةكپةن اينالئساتئندار.
كةثةس وداعئنئث ئدئراؤئ رةسةيلئك قازاقتارعا جاثا ساياسي جانة الةؤمةتتئك جاعداي تؤعئزئپ، جاثا مارتةبة بةردئ. وداق تذسئندا ر س ف س ر-دا تذراتئن قازاقتار وزدةرئن دياسپورا رةتئندة سةزئنگةن جوق. سةبةبئ ك س ر و - بارلئق ذلتتاردئث ورتاق وتانئ بولدئ. ال الةمدئك كةثئستئكتة تاؤةلسئز قازاق مةملةكةتئنئث پايدا بولؤئ باسقا رةسپؤبليكالارداعئ قازاقتاردئ دياسپورالارعا اينالدئردئ. سونئمةن بئرگة قازاقستاننئث دةربةستئككة قول جةتكئزؤئ قازاق دياسپوراسئنئث ذلتتئق ساناسئن وياتئپ، ذلتئنئث تاريحئن، مادةنيةتئن، ءتئلئن بئلؤگة، بذگئنئ مةن ةرتةثئن تانؤعا ئنتالاندئردئ. رةسةي ازاماتئ بولا العانئمةن، ةندئ ولار تاريحي وتانئ بار، جاعداي بولعاندا رةسةيدئ تاستاپ كةتؤگة دايئن ةتنوستئق توپ رةتئندة قابئلداناتئن بولدئ. جاثا جاعدايدا قازاقتار مةملةكةت ارالئق سيپات العان قازاقستان-رةسةي قارئم-قاتئناستارئنا اسا بولةك ئقئلاس قويا باستادئ. رةسةيدةگئ ولاردئث جاعدايئ ةندئ وسئ قاتئناستاردئث سيپاتئمةن ولشةنةتئن بولدئ.
رةسةي فةدةراسياسئندا قازاق دياسپوراسئ رةسةي قوعامئنئث الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق ستراتيفيكاسياسئندا جاقسئ بةيئمدةلگةن. ولاردئث وزدةرئنئث قوعامدئق بئرلةستئكتةرئ جانة مادةني ورتالئقتارئ (40 قا جؤئق) بار، سونئمةن قاتار بذل قازاقستان مةن رةسةي اراسئنداعئ دوستاستئقتئ نئعايتؤدئث فاكتورئ.
«الةؤمةتتئك ساياسي زةرتتةؤلةر ينستيتؤتئ» 2008 - جئلئ شئلدة-تامئز ايلار ارالئعئندا «وتانداستاردئث ينتةللةكتؤالدئق الةؤةتئ» اتتئ زةرتتةؤ جذمئسئن جذرگئزدئ. وسئ زةرتتةؤ نةگئزئندة رةسةيدةگئ قازاق دياسپوراسئ وكئلدةرئنة، ياعني ماسكةؤ، سانكت-پةتةربؤرگ، ومبئ قالالارئندا تذراتئندارعا، ءبئرقاتار سذراقتار قويئلدئ، قاتئسؤشئلاردئث جاؤاپتارئ دياسپورانئث الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق جاعدايئنا كوز جةتكئزؤگة مذمكئندئك بةردئ. رةسةيدة تذراتئن دياسپورا وكئلدةرئن رةسةي تةرريتورياسئندا تذرؤ سةبةپتةرئ بويئنشا ةكئ توپقا بولؤگة بولادئ: بئرئنشئسئنة، ءومئر بويئ رةسةي تةرريتورياسئندا ءومئر ءسذرئپ كةلگةندةر (ومبئداعئ قازاق دياسپوراسئ)، ةكئنشئسئ، رةسةيگة ءبئلئم الؤ ماقساتئمةن بارئپ، قالئپ قويعاندار (ماسكةؤ،سانكت-پةتةربؤرگتةگئ قازاق دياسپوراسئ).
ماسكةؤ، سانكت-پةتةربؤرگ قالالارئنداعئ دياسپورا وكئلدةرئ قازاقستاننئث ءتذرلئ اؤماقتارئنان كوشئپ كةلگةندةر. بارلئق كةلگةندةردئث ومئرلةرئنئث كوپ بولئگئ رةسةيدة ءوتتئ، سةبةبئ وقؤعا كةلگةندة ءالئ 20 لار شاماسئندا بولعان، قازئرگئ كةزدة جاستارئ كةلئپ قالعان اعا بؤئندئ قذراپ وتئر. سول كةزدةرئ وقؤعا بارعانداردئث كوپ بولئگئ جئگئتتةر بولئپ كةلةدئ.
دياسپورا وكئلدةرئنئث وزدةرئن رؤلارئمةن سايكةستةندئرؤ ارقئلئ وزدةرئنئث ذلتتئق سايكةستئك بةلگئسئن بئلدئرةدئ.
رةسةيدةگئ قازاق دياسپوراسئنئث كوشئ-قون تاريحئنا قورئتئندئ جاساساق، رةسةيدة قازاقتاردئث كوشئ-قون كةزةثدةرئن ساؤالناما جاؤاپتارئ بويئنشا ةكئگة ءبولئپ كورسةتةمئز، بذل ك س ر و جانة قازاقستان ةگةمةندئ ةل بولئپ قالئپتاسا باستاعان كةزةث. ةكئ كةزةثدة دة ءبئلئم الؤ ماقساتئندا رةسةيگة كةتتئ. بارعان جةرلةرئندة ءبئلئم الئپ، سول جةردئث ادامدارئمةن وتباسئن قذردئ. ءبئلئم الؤ ءذشئن كوشئپ كةتكةن جةرلةرئ رةسةيدئث ءئرئ قالالارئ: ماسكةؤ، سانكت-پةتةربؤرگ بولئپ تابئلادئ.
دةگةنمةن، رةسةي تةررتورياسئنا اتا-بابالارئ اؤئر جئلدار كةزئندة كوشئپ كةتئپ، كةلةسئ ذرپاقتارئ رةسةيدة تؤعاندار دا بار. ولار ومبئ وبلئسئندا شوعئرلانعان. رةسپوندةنتتةردئث كوبئ اؤئلدئق جةرلةردة دذنيةگة كةلگةن. كةيئن ءبئلئم الؤ ءذشئن، جذمئسقا ورنالاسؤ ءذشئن ومبئ قالاسئنا كوشكةندةر.
دياسپورا اراسئندا وزدةرئن رؤلارئمةن سةيستةندئرةتئن ادامدار كوپ. ولار رؤلارئنئث نةگئزگئ قونئستانؤ جةرلةرئن دة بئلةدئ. وزدةرئ تذرعان اؤماقتا قانداي رؤلار تذراتئنئن دا كورسةتكةن.
رةسةيدئث قازاقتارئ قازاق ذلتئن، قازاق مادةنيةتئن ماقتان ةتةدئ. كذندةلئكتئ ومئردة قازاقتئث سالت-داستذرلةرئن پايدالانؤعا تئرئسادئ. قازاق ذلتئنا جاتقئزئلؤئن اتا-انالارئنئث ذلتئمةن، وزدةرئنئث تئلدةرئمةن، مادةنيةتتةرئمةن سايكةستةندئرةدئ.
ارالاس نةكةلةرگة بايلانئستئ قازاق دياسپوراسئ اراسئندا ءتذرلئ كوزقاراستار بار. قؤانئشتئ جاعداي جاستاردئث كوبئ ارالاس نةكةلةردئ قالامايدئ، ولاردئث كوزقاراستارئ ارالاس نةكةلةرگة قارسئ بولئپ كةلةدئ. اعا بؤئننئث كوپشئلئگئ دة ارالاس نةكةلةردئ قالامايدئ. دةگةنمةن، دياسپورا اراسئندا ارالاس نةكةلةرگة تذرعاندار دا كةزدةسةدئ.
قازاق دياسپورانئث مادةني سايكةستئلئگئ وث باعئتتا دامئپ جاتئر دةپ ايتؤعا بولادئ. اتا-انالارئ بالالارئن وتباسئلارئندا قازاق مادةنيةتئ مةن قازاق سالت-داستذرلةرئنة تاربيةلةيدئ، تذرمئستارئن دا دا پايدالانادئ. دياسپورانئث ءبئراز بولئگئ قازاق تاريحئن بئلؤگة قئزئعؤشئلئقتارئن تانئتادئ. قازاق دياسپوراسئ ءبئر-بئرئمةن مادةني ورتالئقتاردا، توي-مةرةكةلةردة، جذما نامازئندا كةزدةسةدئ.
قورئتا كةلگةندة، رةسةيدةگئ قازاق دياسپورا وكئلدةرئنئث قازاقستان مةن رةسةيدئث دوستئق قارئم-قاتئناستارئ ارقاسئندا مادةنيةتتئث ةكئ تولقئنئندا دامؤعا مذمكئندئكتةرئ بار.
ماتةريالدان