قونايةأ «برةجنةأ داؤئرئمةن جئلاپ كورئسةر كةز كةلةرئن» ةسكةرتكةن

استانا. 19- جةلتوقسان. قازاقپارات - 1986- جئلئ قازاقستان كومپارتياسئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ قئزمةتئنةن بوساتئلعان دئنمذحامةد قونايةأ ءوز كةزةثئنة دة، تاؤةلسئز قازاقستانداعئ ساياسي جذيةنئث العاشقئ بةلگئلةرئنة دة باعا بةرئپ كةتتئ.

                       «ةكئ مارتة قايتالانعان جةلتوقسان»

  دئنمذحامةد قونايةأ 1962- جئلئ 16- جةلتوقساندا ماسكةؤدة ك پ س س ورتالئق كوميتةتئ ءتورالقاسئنان شئعارئلئپ، 10 كذننةن كةيئن قئزمةتئنةن الئندئ. ال 1964- جئلئ نيكيتا حرؤششةأ س س س ر باس حاتشئلئعئنان كةتئپ، لةونيد برةجنةأ  ​​ سايلانعان سوث قونايةأ قازاقستان باسشئلئعئنا قايتا ورالدئ. قونايةأ 22 جئلدان سوث، ياعني 1986- جئلئ 16- جةلتوقساندا قئزمةتئنةن بوساتئلدئ. قونايةأ تؤرالئ ةستةلئك جازعاندار ونئث قئزمةتئنةن الئنؤئ ؤاقئت جاعئنان عانا ةمةس، سوأةتتئك بيؤروكراتيانئث مورالدئق كةلبةتئ جونئنةن دة ذقساس بولعانئن ايتادئ.

    سونئث ءبئرئ ولجاس سذلةيمةنوأ «ةكئ مارتة قايتالانعان جةلتوقسان» اتتئ ماقالاسئندا قونايةأتئث اؤةلگئ جولئ ك پ س س ورتالئق كوميتةتئ (و ك) ساياسي بيؤروسئنئث مذشةلئگئنةن شئعارئلعانئن بئلاي سؤرةتتةيدئ:       

   «قازاق س س ر-ئنئث ماسكةؤدةگئ مادةنيةت كذندةرئ ءوتئپ جاتقان. 1962- جئلئ 16- جةلتوقساندا ساحناعا شئعئپ، قازاقستان مةن رةسةيدئث تاريحي دوستئعئ تؤرالئ ولةثئمدئ وقئپ تذرمئن. ءبئر كوزئم ساحنانئث سول قاناتئنداعئ ذكئمةت لوجاسئنا كةلئپ جاتقان ك پ س س ورتالئق كوميتةتئ ءتورالقاسئنئث (ساياسي بيؤرو) مذشةلةرئندة. حرؤششةأ، سؤسلوأ، بؤدةننئي، أوروشيلوأ، ميكويان، ت.ب. وتئر. ورتالارئندا قونايةأ جوق. قونايةأ ديرةكتور لوجاسئندا جاپادان جالعئز وتئر ةكةن. قاسئندا جان ادام جوق. ولةثنئث سوثعئ جولدارمةن بئرگة ساحنا پةردةسئ دة اشئلا بةردئ. ذكئمةت لوجاسئ قول شاپالاقتاپ جاتئر. ديرةكتور لوجاسئندا قول سوعئپ قونايةأ تذر، ول اسا كوثئلدئ كورئنة قويمادئ».

       ولجاس سذلةيمةنوأتئث ايتؤئنا قاراعاندا، قونايةأتئث جالعئز وتئرؤئنا سول كذنئ ك پ س س و ك ءتورالقا مذشةلئگئنةن شئعارئلؤئ سةبةپ بولعان.

     «سول جولئ قونايةأ  قئزمةتئنةن الئنعاننان كةيئن «قونايةأشئلدئق» تالقاندالدئ. ...ءبئر كةزدة قونايةأتئث الدئندا مايموثكةلةگةن جاسامئستاؤ ءبئر رومان جازعئش «ةرسئ  ​​بولادئ-​​اؤ» دةپ قئسئلماي، ةندئ جاثا باسشئنئث كوزئنة ءتذسئپ قالماق بولئپ، بذرئنعئ باسشئنئ ئسكة العئسئز ةتئپ جامانداعانئن كوردئم» دةپ جازادئ ماقالا اأتورئ.

      ولجاس سذلةيمةنوأ قونايةأتئث باسئنان وتكةن بذل كةپ 1986- جئلئ تاعئ دا سولاي قايتالانعانئن ايتادئ:

   «1986- جئلئ قازاقستان كوممؤنيستئك پارتياسئنئث ناؤرئز پلةنؤمئندا جذرتتئث كوز الدئندا بيؤرو مذشةسئنئث ءبئرئ ءانشئ قذستاي سايرادئ. قاتارداعئ پلةنؤمعا قاتئسؤشئ رةتئندة زالدا ساياسي بيؤرو مذشةسئ قونايةأ وتئردئ. ءبئراق ونئث اينالاسئنداعئ ورئنداردئث بارلئعئ دا قاثئراپ بوس تذردئ. جانة ءبئر-بئردةن بولسا ةشتةثة ةمةس قوي، ةكئ-ذشتةن بوس تذردئ. ءتئپتئ، جذقپالئ اؤرؤعا ذشئراعان ادامنان قاشقانداي، اينالاسئ تئپ-تيپئل».

                  «ذلكةن ادامداردئث كئشكةنتاي ءمئنئ...»

     الماتئداعئ ذلتتئق كئتاپحانانئث ةلةكتروندئ كاتالوگئندا قونايةأ تؤرالئ قازاق جانة ورئس تئلدةرئندة جارئق كورگةن 3 مئثعا جؤئق ماقالالار مةن ءتذرلئ دةرةك كوزدةردئث باسئم كوپشئلئگئ - ةستةلئكتةر (ونئث كوپشئلئگئ سوثعئ ون شاقتئ جئلدا جازئلعان).

1985-1993- جئلدار اراسئنداعئ «توقئراؤ زامانئ مةن جةكة باسقا تابئنؤ ءداستذرئنئث وكئلئ قونايةأ تؤرالئ» سئن ماقالالاردئ ةسةپتةمةگةندة، كةيئنگئ ماتةريالداردئث  ​​ دةنئ «قازاقستاندئ شيرةك عاسئر باسقارعان قونايةأ» تذلعاسئن تةك قانا پوزيتيأتئ قئرئنان سيپاتتايدئ.

      سونئث ئشئندة قونايةأپةن ذزاق جئلدار قئزمةتتةس بولعان ميحايل ةسةناليةأتئث 1997- جئلئ قاثتار ايئندا «قازاق ادةبيةتئ» گازةتئندة جاريالانعان «ذلئلئق پةن السئزدئك» دةيتئن ماقالاسئندا «ذلكةن ادامداردئث كئشكةنتاي ءمئنئ» دة بولاتئنئن ايتا كةتةدئ.

«ديماش احمةت ذلئ وزگة قايراتكةرلةر ورتاسئندا - مةيلئ، ولار عالئم، ادةبيةت وكئلدةرئ بولسئن، مةيلئ، مةملةكةت جانة قوعامدئق قئزمةتتةگئ جولداستارئ بولسئن - ولاردئث بةدةلئ مةن تانئمالدئعئنا اسا قئزعانئشپةن قارايتئن. ...اسئرةسة ءوز بةتئنشة ويلاي بئلةتئن، جاعئمپازدئق دةگةندئ بئلمةيتئن تذلعالارعا قاتئستئ وبةكتيأتئ قاراؤدان گورئ جةكة باسئنئث مذددةسئ جوعارئراق تذراتئن قاسيةت بايقالاتئن» دةپ جازادئ ةسةناليةأ.

    اأتوردئث جازؤئنشا، قانئش ساتبايةأ، شافئق شوكين، شاحماردان ةسةنوأ، ةأنةي بوكةتوأ، جذمابةك تاشةنوأ جانة تاعئ دا باسقا بئرنةشة بةلگئلئ تذلعا قونايةأ تاراپئنان قئسئم كورگةن.  قانئش ساتبايةأ تؤرالئ «قازاق فيلمدة» جاساعان فيلمدئ رةسپؤبليكا باسشئلئعئ ءبئر كورگةننةن-اق «ساتبايةأقا تابئنؤدئ ناسيحاتتاؤشئلئق بار» دةگةن جةلةؤمةن جارامسئز دةپ تاپتئ.تاپ وسئنداي سةبةپپةن ونئث ماسكةؤدة ورئس تئلئندة «تاثعاجايئپ ادامدار ءومئرئ» سةرياسئمةن جارئق كورگةنئنة قاراماستان، مةدةؤ سارسةكةيةأتئث «قانئش ساتبايةأ» دةيتئن كئتابئن قازاق تئلئندة جاريالاؤعا تئيئم سالدئ» دةپ جازادئ ماقالا اأتورئ.

    ال قونايةأ تذسئندا «قازاق فيلمگة» باسشئلئق ةتكةن ولجاس سذلةيمةنوأتئث جوعارئدا اتالعان ةستةلئگئندة قونايةأتئث ءوزئن ارتئق ناسيحاتتاعاندئ قالامايتئنئ بئلايشا باياندالادئ:

     «ءار اي سايئن ستؤديا «سوأةتسكي كازاحستان» حرونيكاسئن تاراتئپ، ةكرانعا شئعار الدئندا مئندةتتئ تذردة و ك-نئث باقئلاؤئنان ءوتئپ وتئراتئن. بئردة قونايةأ ءوزئ تةلةفون شالدئ:

      - مئنا حاباردا مةنئ ةكئ رةت كورسةتتئ. قئسقارتئثدار. ءبئر رةت كورسةتسة دة جةتةدئ.

      - زاؤئتتئث اشئلؤئندا ءسئز بولدئثئز عوي. سايلاؤشئلاردئث الدئندا ءسئز ءسوز سويلةدئثئز. قالاي قئسقارتامئز؟!

      - سايلاؤشئلاردئ قالدئرئثدار. ال زاؤئت تؤرالئ كةلةسئ حاباردا بةرةرسئثدةر. گازةتكة جازدئ عوي. سول دا جةتةدئ».

            «اكئمشئلدئك-امئرشئلدئك جذيةنئث قورعاؤشئسئ»

1986- جئلئ باستالعان «قونايةأ پةن ونئث جاندايشاپتارئن» اشكةرةلةؤ ناؤقانئ بئرنةشة جئلعا جالعاستئ. ماسكةؤدئث نذسقاؤئ بويئنشا ونئ ءاؤةلئ ءوز اينالاسئندا جذرگةن سةرئكتةرئ، ياعني جةكةلةگةن وبكوم حاتشئلارئ، ورتالئق كوميتةت مذشةلةرئ،  ​​ رةسپؤبليكالئق أةدومستأو مذشةلةرئ باستاپ بةردئ. وعان ءبئرقاتار قازاق جازؤشئلارئ قوسئلدئ.

    قازاق س س ر پرةزيدةنتئ نذرسذلتان نازاربايةأ جةلتوقسان وقيعاسئن تةكسةرؤ ءذشئن قذرئلعان كوميسسياعا 1990- جئلئ جازعان حاتئندا دئنمذحامةد قونايةأقا مئنانداي باعا بةردئ: «قونايةأتئث شئن بةت-بةينةسئ ك پ س س ورتالئق كوميتةتئنئث ماؤسئم پلةنؤمئندا (1987- جئل) كورئندئ. وسئ پلةنؤمدا جابئق داؤئس بةرؤ ارقئلئ اتقارعان جذمئسئنداعئ ةلةؤلئ كةمشئلئكتةرئ ءذشئن ك پ س س ورتالئق كوميتةتئ مةن ساياسي بيؤرو مذشةلئگئنةن شئعارئلدئ. ول مذندا دا ءوز قاتةلئگئن مويئندامادئ. مئنبةگة شئعئپ الئپ، وزگةلةردئ جامانداپ، قاشان توقتاتقانشا ءوزئن-ءوزئ ماقتاي بةردئ. قونايةأ ءوزئنئث ةث سوثعئ جذمئس كذنئنة دةيئن اكئمشئلدئك-امئرشئلدئك جذيةنئث قورعاؤشئسئ بولدئ. برةجنةأ قانداي بولسا، قازاقستاندا قونايةأ تا ءدال سونداي توقئراؤدئث زامانئنئث بةلگئسئ ةدئ».

         «كةي تذستا پةندةلئگئم باسئپ كةتكةن شئعار...»

     اقئن مذحتار شاحانوأ «جةلتوقسان ةپوپةياسئ» كئتابئندا برةجنةأ زامانئنداعئ جةكة باسقا تابئنؤ مةن جاعئمپازدئق جونئندة دئنمذحامةد قونايةأتئث وزئنةن سذراعانئن باياندايدئ.

 «برةجنةأتئث كيةأتة ؤكراينا رةسپؤبليكاسئنا «حالئقتار دوستئعئ» وردةنئن تاپسئرؤ سالتاناتئندا سويلةگةن سوزئنة جينالعان حالئق 35 رةت قول شاپالاقتاپ، زور قذرمةت كورسةتكةن ةكةن. سول جئلئ، 1974- جئلدئث 15- ناؤرئزئندا برةجنةأتئث الماتئعا كةلئپ، تئث جانة تئثايعان جةرلةردئ يگةرؤدئث 20 جئلدئعئنا ارنالعان ماجئلئستة برةجنةأكة ؤكرايندئقتار كورسةتكةن قذرمةت «قازاقستاندئقتار ماحابباتئنئث تاساسئندا» قالدئ. وسئنئ قونايةأتئث وزئنةن سذرادئم» دةپ جازادئ مذحتار شاحانوأ.

      مذحتار شاحانوأتئثتئث جازؤئنشا، قونايةأ ونئث بذل سذراعئنا بئلايشا جاؤاپ بةرگةن:  «ةگةر ةل باسشئسئ اينالاسئنداعئلاردئث ماداق پةن ماقتاؤئنا ءسال-پال ئقئلاس تانئتسا بولدئ، ونئ بيلئكتئث جوعارعئ جانة تومةنگئ ساتئسئنداعئدار بئردةن سةزة قويادئ. قارا جةر حابار بةرمةسئن، برةجنةأ وسئ ماسةلةدة وسالدئق تانئتتئ. بيلئك  ​​ باسئنداعئلار ونئث بذل وسالدئعئن وزئنشة پايدالانا باستادئ. ءبئز دة قاراپ قالمادئق. ناتيجة جامان بولدئ ما؟ برةجنةأ قازاقستاننان ةشتةثة اياعان جوق. سذراعانئمئزدئ تذگةل بةردئ...

 ال ةندئ مةنئث توثئرةگئمدةگئ كؤلتكة كةلةتئن بولساق، ك و ك پ ورتالئق كوميتةتئ ساياسي بيؤروسئنئث مذشةسئ رةتئندة وزگة مذشةلةرمةن قاتار كةثةستةر وداعئنئث بارلئق رةسپؤبليكا، وبلئس، قالا ورتالئقتارئندا مةنئث دة سؤرةتئم ءئلؤلئ تذردئ. ال قازاقستاندا جةكة سؤرةتتةرئمدئ كةيبئرةؤلةر ماعان جاعئمپازدانؤدئث قذرالئ ةتكةن دة شئعار. ءبئراق مةن بئرنةشة دذركئن وبلئس باسشئلارئنا بذل تؤرالئ ةسكةرتؤ جاسادئم... بالكئم، كةي تذستا پةندةلئگئم باسئپ كةتكةن شئعار... مويئندايمئن».

    سونداي-اق قونايةأ شاحانوأپةن اثگئمةسئندة ءوز كةزةثئنة عانا باعا بةرمةي، قازاقستاننئث كةلةشةك ساياسي جذيةسئنئث العاشقئ بةلگئلةرئنة دة توقتالئپ وتةدئ.

قازئر ةلدئ ءبئر-اق ادام باسقارادئ. ةندئ 10-15 جئلدان كةيئن كورةرسئزدةر... سول كةزدة برةجنةأ داؤئرئمةن جئلاپ كورئسؤلةرئثئز عاجاپ ةمةس. «جاعئمپازدئق برةجنةأ داؤئرئمةن ءبئتتئ دةپ ويلامايتئن شئعارسئز. قازئر ةلئمئزدة پرةزيدةنتتئك باسقارؤ جذيةسئ ئسكة كئرئستئ. ءبئزدئث كةزئمئزدة پارتيا باسشئلئعئندا بيؤرو مذشةلةرئ جانة ءار سالانئث ءوز حاتشئلارئ بار ةدئ. كوبئندة فورمالدئ تذردة بولسا دا وي-پئكئرلةر ايتئلئپ تذراتئن. قازئر ةلدئ ءبئر-اق ادام باسقارادئ. ةندئ 10-15 جئلدان كةيئن كورةرسئزدةر... مةنئث وسئ ءسوزئمدئ ةستة ذستاؤعا تئرئسئثئز. سول كةزدة برةجنةأ داؤئرئمةن جئلاپ كورئسؤلةرئثئز عاجاپ ةمةس...» دةيدئ دئنمذحامةد قونايةأ.

    1986- جئلئ 16- جةلتوقساندا قازاقستان كومپارتياسئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ دئنمذحامةد قونايةأتئث ورنئنان الئنؤئ الماتئداعئ جةلتوقسان وقيعاسئنا ذلاستئ. بذل سوأةت وداعئنداعئ العاشقئ ءئرئ قارسئلئق وقيعاسئ بولدئ. دئنمذحامةد قونايةأ «جاقسئلئعئثئزدئ ةكئ دذنيةدة ذمئتپايمئن» دةگةن ادامداردئث پئكئرئ ءبئر ساتتة قالاي وزگةرگةنئن دة، حالئقتئث وزئنة قانداي باعا بةرگةنئن دة كوزئ تئرئسئندة كورئپ كةتتئ.

                                                                             اسئلحان ماماش ذلئ   

                                                      دةرةككوز: «ازاتتئق» راديوسئ