بئزگة بذگئن رؤدئث ةمةس، ذلتتئث بئرلئگئ قاجةت - زاردئحان قينايات ذلئ، ورالمان عالئم

فوتو: None
  استانا. 18 - شئلدة. قازاقپارات - زاردئحان قينايات ذلئمةن بولعان سذحباتتئ ذسئنامئز.

    -  زاردئحان اعا، ءسئزدئث موثعولياداعئ قانداستارئمئزدئث حال-جاعدايئن ويلاپ، اركةز سول جاققا الاثداپ جذرةتئنئثئز كئم-كئمگة بولسا دا بةلگئلئ. الئستا ءجذرئپ-اق ولاردئث تئنئس-تئرشئلئگئنةن حاباردار بولئپ تذراتئنئثئز تاعئ انئق. ساؤالئمئزدئ موثعوليا قازاقتارئنئث بذگئنگئ دةموگرافيالئق جانة الةؤمةتتئك جاعدايئنان باستاساق دةيمئز.

- مةنئث «موثعولداعئ قازاقتار اراسئندا نةندةي وزگةرئس بولئپ جاتئر ةكةن؟» دةپ كةز كةلگةن جاثالئققا قذلاق ءتذرئپ جذرةتئنئم راس. «قازئر موثعوليادا 150 مئثداي قازاق بار» دةگةن اثگئمة ايتئلئپ ءجذر عوي. ال شئن مانئندة، 100 مئثنان اسپايدئ دةسةم قاتةلةسپةيمئن. 1992-93-جئلدارئ موثعولياداعئ قازاقتارعا ساناق جذرگئزئلئپ، تئزئمگة 131 مئث قازاق ةنگةن بولاتئن. ةلگة سونئث 80 مئثدايئ ورالعانئ بةلگئلئ. سول جئلدان بةرگئ دةموگرافيالئق وسئمدئ ةسكةرسةك، قازئر ونداعئ قازاقتاردئث سانئ 100 مئثدايدئ قذرايتئن شئعار دةپ ويلايمئن.

  ءسوز اراسئندا قازاقتاردئث موثعول جةرئنة قالاي قونئس اؤدارعانئ جونئندة قئسقاشا ايتا كةتسةم ارتئق بولماس. تاريح ونئث نةگئزگئ ةكئ توبئن ايقئنداپ وتئر. ءبئرئنشئسئ - 1860 جئلدارئ التايدان قونئس اؤداردئ. ولار، نةگئزئنةن، كةرةيلةر. العاشئندا مالدارئن وتارلاتئپ كةلگةن قازاقتار موثعول جةرئن مةكةندةپ قالئپ قويادئ. قازاقتئث نةگئزگئ توبئ وسئلار. ال ةكئنشئ توبئ 1916 - جئلدارئ سوعئستئث قوسالقئ جذمئسئنا جئگئت بةرگئسئ كةلمةي قاشؤعا ءماجبذر بولعاندار. بذلار - بذگئنگئ وسكةمةن، سةمةي ايماقتارئنئث قازاقتارئ.

مةنئث اتا-تةگئمنئث دة كوشئپ بارعان كةزئ - وسئ 1916 - جئل. ماعان ةس كئرگةلئ بةرئ بئلةتئنئم، كورگةنئم - ونداعئ قازاقتار باقؤاتتئ، جاقسئ تذرادئ. كوپشئلئگئ بايان ولگي، قوبدا ايماعئنا قونئس تةپكةن.

       1940 - جئلئ قازاقتاردئث ءوز ايماعئ قذرئلئپ، ونئ ولار بايان ولگي ياعني «باقئت بةسئگئ» دةپ اتادئ. وعان دةيئن قازاقتار ءتذرلئ ايماقتاردئث قاراماعئندا جذرگةن. سوندئقتان بولار ولاردئث مةملةكةتتئث ساياساتئنا، ئشكئ ومئرئنة موثعولدارمةن تةث ارالاسئپ، تولئققاندئ ءبئلئم الؤلارئنا ءبئراز شةكتةؤلةر قويئلدئ. ال ايماق قذرئلعاننان كةيئن ولار تولئق قذقئقتارعا ية بولدئ. الةؤمةتتئك-تذرمئستئق جاعدايلارئ جاقسارئپ، قازاقتئث ءوزئنئث زيالئسئ قالئپتاستئ.

موثعول قازاقتارئ ةشبئر قيئندئق كورمةدئ دةپ ايتا المايمئن. ولاردئث باسئنان وتكةن ءناؤبات ءبئراز جئلعا سوزئلدئ. اسئرةسة، العاش كوشئپ كةلگةن جئلدارئ كوپ بةينةت كوردئ. كوشپةلئ حالئقتئث كةبئن كيئپ، ءبئر جةردة تذراقتاي المادئ. تةك 1912 - جئلئ قازاقتئ «قازاق» دةپ تانئپ، 400 وتباسئ ازاماتتئق الدئ. 1921 - جئلعئ توثكةرئس تة قازاققا وثاي تيگةن جوق. ءبئر جاعئنان اقتار، ةكئنشئ جاعئنان قئزئلدار قئسئمعا الئپ، قازاقتار ئشئنةن ةكئگة ءبولئندئ. كوزئ قاراقتئ دةگةن بئرةر قازاقتئث باسئ الئندئ. تاعئ ءبئر ناؤبات كةزةث - 1943 - جئل. قازاقتاردئث ءبئر بولئگئ سول جئلدارئ التاي اسئپ، كوپ اؤئل قاثئراپ، بوس قالدئ. بذل تةك قازاقتئث باسئنان وتكةن ازاپ ةمةس. ايرانئ ءئرئپ، قايماعئ بذزئلعان تالاي ذلتتئث كوز جاسئ توگئلدئ ةمةس پة سول جئلدارئ. زامان سونداي بولدئ. ال نةگئزئ، قازاققا رةسمي-توتةنشة قارسئ ساياسات جذرگئزئلگةن جوق.

- موثعول قازاقتارئن وتة ةثبةكقور دةيدئ...

    -  ولاردئث باسئم بولئگئ مال شارؤاشئلئعئمةن اينالئسادئ. شاحتالاردا جذمئس ئستةيدئ. جاثا شاحتالاردئث اشئلؤئنا قازاقتار كوپ جذمئلدئرئلدئ. قذرئلئستا دا قازاق كوپ ءجذر. ولاردئث جاقسئ ءبئر قاسيةتئ - اؤئر جذمئستاردان قاجئمايتئندئعئ. باي-ولكةدةگئ قانداستارئمئزدئث سانئ اسئرةسة، 1950 - جئلدارئ كذرت ءوسئپ، كةرئسئنشة، موثعوليانئث ورتالئق ايماقتارئندا جذمئس كذشئ جةتئسپةگةندئكتةن، قازاقتار سولاي قاراي تارتئلعان ةدئ. موثعولداردئث «قازاق وتة ةثبةكقور حالئق» دةؤئ تةكتةن تةك ةمةس. قانئ قازاق 20 دان اسا ازاماتئمئز عئلئم دوكتورئ اتانسا، 50 دةن استامئ عئلئم كانديداتتئعئن قورعادئ. اكادةميك دةيسئز بة، تاعئ دا باسقا كوپتةگةن ءبئلئمدئ ازاماتتار جةتةرلئك. ارامئزداعئ 16 قازاق ةثبةك ةرئ اتاعئنا ية بولدئ. قازاقتان تةورةتيكتةر، ماتةماتيك جانة مئقتئ حيرؤرگتةر دة كوپ شئقتئ. وسئعان بايلانئستئ، ةل اؤزئندا انةكدوتتار ايتئلئپ جذرةدئ.

- ءسئز موثعوليادا تؤئپ-ءوستئثئز. سولاردئث ورتاسئنان تاربية الئپ، سول ةلدئث بئلئمئمةن سؤسئندادئثئز. سوعان قاراماستان، قازاق دةگةن اتئثئزدئ بيئك ذستاپ، انا ءتئلئثئزدئ جةتئك مةثگةرة ءبئلدئثئز. ةلئمئزدئث تاريحئن زةرتتةؤگة ايرئقشا دةن قويئپ ءجذرسئز. سئزگة رؤحاني كذش بةرگةن نة؟

    - موثعولياداعئ قازاقتاردئث انا ءتئلئ مةن سالت-ءداستذرئن اتادان بالاعا ذلتتئق مذرا رةتئندة امانات ةتئپ وتئرؤئ داستذرگة اينالعان. رؤحاني قازئنانئث ذمئتئلماي كةلة جاتقاندئعئ سونئث ناتيجةسئ. مةن ءوز باسئم قازاقتاردئث ةمةس، موثعولداردئث ئشئندةگئ از سانالاتئن قازاق شاثئراعئندا ءوستئم. ذيدة قازاقشا، ال سئرتقا شئقسام موثعولشا سويلةپ، ةكئ ءتئلدئ قاتار الئپ ءجذردئم. ذلتتئ ساقتاؤ بئزگة بةسئكتةن بةلگئلئ بولئپ، قانمةن بةرئلةدئ دةسةم، اسئرا سئلتةگةندئك ةمةس.

    قازاقتئث توبةسئن كورگةندة، قاتتئ قؤاناتئنمئن. مةن العاش كورگةن قازاقستاندئق قازاقتار - جارئسقا كةلگةن بالؤان ابئلسةيئت ايحانوأ باستاعان توپ ةدئ. بذل - 1962 - جئل بولاتئن. مةنئث ستؤدةنت كةزئم. جارئس بولئپ جاتقاندا ءبئز ايحانوأتاردئث توبئن جاقتاسئپ، ذرانداتئپ وتئردئق. وعان موثعولدار رةنجئدئ. «ءبئزدئث ازاماتتارئمئز بولا تذرا، بذلارئثئز نة؟» دةگةندةرئ عوي. الايدا اقساقالدار جاعئ جاستارعا اقئل ايتئپ، توقتاتتئ. «قاننئث اتئ قان. بذلاردئث بذل ارةكةتئ تةرئس ةمةس» دةپ، بئزگة تذسئنئستئكپةن قارادئ.

   1981 - جئلئ مةن العاش الماتئعا كةلدئم. سوندا قالاي قاتتئ تولقئعانئمدئ، قانشالئقتئ قؤانعانئمدئ سوزبةن ايتئپ جةتكئزؤ مذمكئن ةمةس. «ةلئمدئ، جةرئمدئ ءوز كوزئممةن كورئپ، توپئراعئن باسسام ارمانئم جوق» دةؤشئ ةدئم ئشتةي. جئلدار بويئ اثساعان ارمانئم ورئندالدئ. مةن كوز الدئما ةلةستةتكةندةي الماتئعا ةمةس، مذلدة باسقا ومئرگة تاپ بولعانداي كذيگة ءتذستئم. الماتئ اسةم قالا ةكةن. الايدا قازاقتئث تئنئسئ تارئلئپ كةتكةندةي سةزئنگةنئمدئ جاسئرا المايمئن. اسئرةسة، ءتئل، رؤحاني جاعئنان. قازاقتئث قاراسئ تئم از كورئندئ. شئنئ كةرةك، ئشتةي جابئرقاپ قايتتئم. سودان ةلگة كةلگةنئمدة ذيگة دوس-جاراندار جيئلماي ما، جاثالئقتئ اسئعا كذتئپ. مةن كورگةندةرئمدئ تامسانئپ ايتا باستادئم. ال ئشتة جاتقان باسقا سئردئ اقتارماي-اق قويايئن دةدئم. ةلدئ ساعئنئپ، اثساپ جذرگةن ازاماتتاردئث كوثئلئنة قاياؤ تذسئرگئم كةلمةدئ. سوندا قازاقستاندا وقئپ، ءبئلئم الئپ قايتقان ءبئر جؤرناليست دوسئمئز نة جاسئرئپ وتئرعانئمدئ تذسئنگةندةي:

    - سةنئ ويلانتقان باسقا ةشتةثة بولمادئ ما؟ - دةپ سذرادئ. وسئ ساؤالدان كةيئن مةن اشئلئپ، كوكةيگة تذيگةنئمدئ جايئپ سالدئم. ءبئر كذيئگئمدئ شئعاردئم-اي كةلئپ. «ايتارئ جوق. ءبارئ جاقسئ. ءبئراق الماتئنئث كوشةسئنئث يتئنة دةيئن ورئسشا ذرةدئ ةكةن» دةپ بار ايتقالئ وتئرعانئمدئ ءبئر اؤئز سوزبةن عانا جةتكئزدئم. الگئ جؤرناليست جئگئت «باعانادان بةرئ وسئنئ ايتپايمئسئث» دةپ سئلكئنئپ قالدئ. سويتسةم، ول دا كوپتةن بةرئ وسئنئ ايتا الماي ءجذر ةكةن عوي. سودان نة كةرةك، «الماتئنئث يتئنة دةيئن ورئسشا ذرةدئ ةكةن» دةگةن ءسوزئم بذكئل موثعولياعا تاراپ كةتتئ. ول كةزدة موثعوليادا دا ورئستار كوبةيئپ كةتكةن بولاتئن. سوندا الگئ مةن ايتقان ءسوز ماقال-ماتةلدئث رولئندة ايتئلاتئن بولدئ.

    مةن نةگئزئ، قازاقستاندا قانداي ساياسي، مادةني جاثالئقتار بولئپ جاتقاندئعئنان ذنةمئ حاباردار بولئپ وتئرؤعا بارئنشا دةن قويئپ جذرةتئنمئن. گازةتتةردئث قيئندئسئن جيناپ، ب ا ق-تاردا قازاقتار جايئندا تيتتةي دة اقپارات ايتئلسا بولدئ، ءتذرتئپ الاتئنمئن. اسئرةسة، جةلتوقسان وقيعاسئ ءبئزدئ قاتتئ تولقئتتئ. قان دةگةن شئركئن ةث كذشتئ قذدئرةت قوي. كةؤدةمئزدة ار-نامئس ويانئپ، قازاقتئث قئز-جئگئتتةرئنة قاتتئ ريزا بولدئق. جةلتوقسان كوتةرئلئسئ ءتاثئردئث تاپسئرعان ءئسئ سياقتئ كورئندئ ماعان. بولؤعا ءتيئس بةتبذرئس دةپ سانايمئن. ةرتة مة، كةش پة، ايتةؤئر ءبئر بولاتئن توثكةرئس ةدئ بذل. راس، جاستاردئ قاتتئ ايادئم. ءبئراق ئسكة ءسات تئلةپ، تاقئمئمدئ قئسئپ وتئردئم.

   -  سودان بةرئ ءبئراز جئل ءوتتئ. كوپ وزگةرئستةر بولدئ. قازئرگئ پئكئرئثئز قانداي؟ ءسئز «قازاقستاندئ وسئلاي كورگئم كةلدئ» دةپ ايتا الاسئز با؟

    - ول كةزدةگئمةن قازئرگئ كةزدئث ايئرماشئلئعئ جةر مةن كوكتةي. مةن العاش كورگةن قازاقستان قازئر جوق. قازاقتانئپ كةلةمئز. قاي جاعئنان ايتساق تا.

ءبئراق ذلتتئق پروبلةما جوق دةپ ايتؤعا ءالئ ةرتة. مةن نةگئزئ، ماسكةؤدة ءدال وسئ ذلت ماسةلةسئنة بايلانئستئ تاقئرئپتا كانديداتتئق ديسسةرتاسيا قورعاعان اداممئن. ذلت دةگةن قذبئلئستئث سئرئنا قانئقپئن. ذلت رةتئندة ءبئزدئث قازاق الدئندا تذرعان ماقسات ءالئ دة كذردةلئ. اسئرةسة، مئنا ةكئ جاعداي قاتتئ مازالايدئ: ءبئرئنشئسئ - ءبئز ورئسقا اسئرة جاقئنداپ بارا جاتقان سياقتئمئز. نةگة دةسةثئز، ءبئز ورئستئث قول استئندا ءذش ءجذز جئلداي بولدئق. اسئرةسة، كةثةس وكئمةتئ كةزئندة ورئستانئپ كةتتئك. رةسةي دةگةن ماشينانئث بذراماسئنا اينالدئق. مةنئث نةگئزئ، ورئس حالقئنا دةگةن ةشقانداي قارسئلئعئم جوق. ءوزئم ماسكةؤدة وقئپ، ءبئلئم الدئم. ورئس دوستارئم بارشئلئق. ءبئراق كةشةگئ «قوجايئنئمئزدئث» قولتئعئنا قايتا كئرئپ، ذلتئمئزدئ، ءتئلئمئزدئ ساقتاي الامئز با؟ اثگئمة وسئندا. مةنئث ويئمشا، ةكئ ةل اراسئنداعئ دوستئق قارئم-قاتئناستئ ساقتاي وتئرئپ، اؤةلئ ةل سياقتئ ةل، ذلت سياقتئ ذلت بولئپ الئپ، ةپپةن جاقئنداسؤئمئز كةرةك ةدئ. ذلتئمئزدئث الدئنداعئ مذرات-ماقساتتار ءالئ شالا كذيئندة تذر.

ماسةلةن، ابايدئث ةسكةرتكئشئنة قاتئستئ ايتسام، ةسكةرتكئشكة ابايدئث «ورئسشا وقؤ كةرةك. ورئستئث بئلئمئنةن، عئلئمئنان حيكمةت الؤ كةرةك» دةگةن ءسوزئ جازئلئپتئ. بذل - قازاقتئث ناداندئقتان كوزئن اشؤ ءذشئن سوناؤ XІX عاسئردا ايتئلعان ءسوز. ءار كةزةثنئث ءوز ةرةكشةلئگئ بار. بذگئن ءبئز ورئس بولئپ كةتكةن قازاقتئ قازاق بولعئزا الماي اؤرةمئز. اباي وسئ قوعامدا ءومئر سذرسة، وسئ ءسوزدئ ايتار ما ةدئ؟ ابايدئ قازاقتئ ورئسقا جاقئنداتؤدئث قذرالئنا اينالدئرئپ العان جوقپئز با دةپ قورقامئن. ةكئنشئ ماسةلةگة توقتالسام، ءبئز العاش قازاقستانعا كةلگةن جئلدارئ قازاقتا ذلتتئق ويانؤ ايرئقشا بايقالاتئن ةدئ. ذلتتئق نئشان تذلةپ-تذرلةنگةنئن كورئپ، ئشتةي قاتتئ قؤانعان ةدئم. قئسقاسئ، باستالؤئ جاقسئ ةدئ. قازئر وسئنئث ءبارئ باسئلئپ قالعانداي سةزئلةدئ. راس، تئلگة جاناشارلئق ايتئلئپ جاتئر. ءبئراق تةك ءسوز جذزئندة. ال بذل سالادا ءئس جذزئندة ءبئتئرئپ جاتقانئمئز شامالئ سياقتئ. رةسمي تئلگة قايتا بةت بذرؤ بايقالادئ. جوق، الدة مةن قاتةلةسئپ وتئرمئن با؟ ورئس ةمةس-اؤ، وسئ بةتبذرئستئ كذتئپ وتئرعان قازاقتار بار ارامئزدا.

      - ءسئز تاريحشئسئز. قازاقستاننئث تاريحئن ذزارتؤعا ايرئقشا ات سالئسئپ جذرگةن ادامسئز. وسئ ماسةلةگة توقتالا كةتسةثئز.

    - قازئر مةن شوقان ءؤاليحانوأ اتئنداعئ تاريح ينستيتؤتئنئث ةجةلگئ جانة ورتا عاسئر ءبولئمئن مةثگةرئپ ءجذرمئن. ءبئز، نةگئزئنةن، قازاق تاريحئنئث ةجةلگئ داؤئرئنةن باستاپ XVІІ عاسئرعا دةيئنگئ كةزةثدئ زةرتتةيمئز. وتاندئق تاريحئمئزدئ ءذزئپ-جارماي ذلتتئث، حالقئمئزدئثءبئرتذتاس ءومئربايانئ رةتئندة زةرتتةسةك دةيمئز.

    ايتئپ وتئرعانئمئز تةك ءبئزدئث پئكئر، يدةيامئز ةمةس. بذل - بذكئل قازاقستاندئق تاريحشئلاردئث ذستانئپ وتئرعان باعئتئ. ياعني تاريحتئ ءبولئپ-جارؤعا بولمايدئ. بذل ءبئر-بئرئمةن بئتة قايناسئپ جاتقان دذنيةلةر بولؤئ ءتيئس. ءبئز قازاق تاريحئن ساق، ءذيسئن، قاثلئ داؤئرئنةن باستاپ، بذگئنگئ كذنگة دةيئن ءبئرئن دة شةت قالدئرماي زةرتتةسةك دةيمئز. ذلئتاؤدئث اتئ وزگةرئپ وتئرعانئ بولماسا، وسئ دالادا ءوسئپ-ءونئپ كةلة جاتقان سول ءبئر حالئق. مادةنيةتئ دة سول. ايماعئ دا سول ءبئر ايماق. ساقتاپ كةلة جاتقان اتا بةيئتئ سول بئر بةيئت. جاعالاپ كوشكةن ءوزةن-سؤئ دا بئر. قئسقاسئ، تاريح جالعاسئن تاپقان. ءبئزدئث مئندةتئمئز - سول جالعاستئقتئ ذزبةي زةرتتةؤ. ارينة، تاريح جازئلئپ جاتئر. ءبئراق ءالئ دة اتقارئلاتئن جذمئستار جةتكئلئكتئ. ءبئزدئث ءبولئمئمئز وسئ ماقساتتا «قازاق مةملةكةتتئگئنئث تاريحئ» اتتئ مونوگرافيانئ قازاق جانة ورئس تئلئندة دايئنداپ، جؤئقتا باسپاعا تاپسئردئق. ءبئز قازاق مةملةكةتتئگئ تاريحئن اق وردا مةملةكةتئ تاريحئنان باستاعان ءجون دةگةن پئكئرگة كةلئپ وتئرمئز. بذل، نةگئزئنةن، جوشئ حان ذلئستئق جذيةسئن اكةپ قوسقان بذرئنعئ شئعئس قئپشاق حاندئعئ عوي. استاناسئ دا سول باياعئ سئعاناق. ذلئ تاريحشئلارئمئز قازاق مةملةكةتتئگئنئث باستاؤئن قازاق حاندئعئنئث اتاسئ ذرئس حان اق ورداعا حان بولعان 1367-1368 - جئلداردان باستاپ ساناؤدئ ذسئنعان. 1465 - جئلئ قازاق حاندئعئن قذرعان كةرةي، جانئبةكتةر - ذرئس حاننئث شوبةرةلةرئ. سوندا ءبئز قالاي اتاسئنئث ذلئسئن ءبئر ةل، شوبةرةسئنئث ذلئسئن باسقا مةملةكةت دةپ ةسةپتةمةكپئز. قادئرعالي جالايئردئث «بذ جانئبةك حان اتاسئنئث ذلئسئن ءوزئ باسقاردئ» دةگةن ءسوزئ بار. اتاسئنئث ذلئسئ دةگةنئ اق وردا، ال جانئبةك شاثئراعئن قايتا كوتةرگةن قازاق حاندئعئ ونئث مذراگةرئ. اق وردا جانة قازاق حاندئعئ دةپ جذرگةنئمئز ءئس جذزئندة ءبئر مةملةكةت. قازاق حاندئعئنئث قاشان قذرئلعانئ تؤرالئ تاريحتا جالعئز دةرةك بار. ونئ مذحامةد قايدار دؤلاتي جازعان. وندا قئجئرانئث 870 - جئلئ قازاق حاندئعئ باستالعان دةپ جازادئ. قازئرگئ گريگوريان كذنتئزبةسئنة تذسئرةتئن بولساق، ول 1465-66-جئل. مذنئ ايتئپ وتئرعان سةبةبئم قازئر كةيدة بذل داتانئ 1456 دةپ جازئلئپ ءجذر. بذل دذرئس ةمةس. بذل سان قايدان شئقتئ؟ XІX عاسئردئث باسئندا ورئس تاريحشئسئ أةليامينوأ-زةرنوأ قئجئرا جئل ساناؤئن گريگوريانعا اينالدئرعاندا تةكستولوگيالئق قاتة جئبةرئلگةندئكتةن، بذل داتا پايدا بولدئ. قئجئرا جئل ساناؤئن گريگوريانعا تذسئرةتئن ةكئ ءتذرلئ ءتاسئل بار. ءبئرئنشئسئ - گرافيكپةن سالئستئرادئ. ةكئنشئسئ - فورمؤلا تذرئندة. ال زةرنوأتئث كةزئندة ونداي فورمؤلا بولماعان. ول ءوزئنئث كةلتئرگةن (1465) سانئنا سةنئمسئز بولعان. سوندئقتان بذل ساندئ جاقشاعا الئپ، سذراق بةلگئسئن قويعان. مذنئ م.تئنئشپايةأ، س.اسفاندياروأ، م.ماعاؤيندةر سول كذيئندة قولدانئپ، كةيبئر وقؤلئقتارعا كئرئپ كةتتئ. ةشتةن كةش جاقسئ. ةندئگئ جةردة قازاق حاندئعئنئث قذرئلؤ داتاسئن 1465 - جئل دةپ تذزةسةك، تاريحتئث الدئندا ذياتتئ بولمايمئز.

    - قازاقتا ذلئقتالماي قالعان حان بار ما؟

   - اق وردادان باستاپ سانايتئن بولساق، قازاقتا 40 قا جؤئق حان وتكةن. ال قازاق حاندئعئنان بةرئ سانايتئن بولساق 31-32. بذل حانداردئث ءارقايسئسئنئث ءوزئنئث ةرةكشة ورنئ بار. بذلاردئث بارلئعئ شئثعئس حان اؤلةتئنةن تارايدئ. ءسوز بولعان 31-32 حاننئث ئشئندةگئ اتئ ايرئقشا اتالؤعا ءتيئس حاندار - ذرئس حان، ونئث نةمةرةسئ باراق حان، ودان كةرةي مةن جانئبةك حانداردئث تاريحتاعئ ورنئ الا بوتةن.

    وسئ كذنگة دةيئن كةرةي حان مةن جانئبةك حانعا لايئقتئ قذرمةت كورسةتة الماي وتئرمئز. «ولار ايماقتئث حاندارئ» دةگةن دة اثگئمة ايتئلعان. بذل دذرئس ةمةس. بذلار جةتئ اتاسئنان بةرئ حان. قازاق مةملةكةتئن جاثعئرتقان تذلعالار جاثگئر حان مةن ةسئم حان دا ئرئ قايراتكةرلةر. مةنئث ويئمشا، قازاق مةملةكةتتئگئ تاريحئندا قاسئم حان مةن حاقنازار حان ورئندارئ بولةك. قازاقتئث قازئرگئ تةرريتورياسئنئث قالئپتاسؤئ وسئ اتئ اتالعان حانداردئث ارقاسئ. ولاردان كةيئنگئ ؤاقئتتا ايئرئلعانئمئز بولماسا ذتقانئمئز جوق. سويتكةن قاسئم حاننئث باسئنا قويئلعان بةلگئ دة جوق. بةيئتئن ءامئر-تةمئر ءبئر، ي.گروزنئي ةكئنشئ رةت تالقانداپ كةتتئ. وسئ ادامداردئث اتئ تاريحتا ءوزئنئث لايئقتئ باعاسئن الؤعا ءتيئستئ. قازاق حاندارئ ءارقايسئسئنا ءبئر-ءبئر ةسكةرتكئش تذرعئزؤعا لايئق. ولار - وردانئث قئزئعئنا باتئپ جاتپاعان، حالقئمةن بئرگة ءجذرئپ، قان توككةن جاندار.

         - تذركئ الةمئن تولئق زةرتتةپ بولدئق پا؟

     - بذل وتة ذلئ ءالةم. مةنئث ءوز ةسةبئمشة، قاتةلةسؤئم دة مذمكئن، 240 مئث شارشئ شاقئرئم اؤماق تذركئ الةمئنئث يةلئگئندة بولعان. ال مذنئث ءبارئن زةرتتةؤدة كوپتةگةن قيئنشئلئقتار بولدئ. مئسالئ، تذركئلةردئث موثعول دالاسئنداعئ ةسكةرتكئشتةرئن XX عاسئردئث باسئنا دةيئن موثعولدارعا تةلئپ كةلسة، قازاق تاريحئن ةجةلگئ تذركئلئكتةن الئپ قاشاتئنئ تاعئ بار. تئپتةن VІ عاسئرعا دةيئن قازاق دالاسئندا تذركئلةردئث ءئزئ دة بولماعان دةپ قارايتئن تاريحشئلار بار. ساقتاردئ دا جاپپاي  ءذندئ ةؤروپالئقتار دةپ قارايتئن پئكئر قاتة پئكئر. ءبئز ساقتاردئث شئعئس بولئگئن تذرئكتةر دةپ تانيمئز. مذنئ راستايتئن دةرةك جةتكئلئكتئ.راس، قازئر تذركئ الةمئن زةرتتةؤگة ذلكةن دةن قويئلئپ وتئر. ءالئ دة تةرةثئرةك زةرتتةؤدئ قاجةت ةتةتئن دذنيةلةر تةلةگةي-تةثئز. ءتئپتئ جازؤلارئنئث سئرئ تولئق اشئلعان جوق. تذركئ تانؤدئث ةث قئزؤ كةزئ ةندئ باستالدئ دةپ ويلايمئن.

    - بئرنةشة جئلدئث الدئندا م.ماعاؤين مةن م.شاحانوأ اراسئندا شئثعئس حانعا قاتئستئ وتكئر پئكئرتالاس بولدئ. ءبئرئ - ذلئ حاندئ «بيئك تذلعا» دةسة، ةكئنشئسئ - ونئ «اسقان قاتئگةز ادام بولدئ» دةيدئ. وسئ جونئندة نة ايتار ةدئثئز؟

     - شئثعئس حانعا قاتئستئ كئم نة ايتادئ، بذل - اركئمنئث ءوز قذقئ. مةن دة ءوز پئكئرئمدئ «جاس الاش» گازةتئندة (2004 - جئلئ 7 - اقپان) جازعانمئن. اركئم ءوز جازعانئنا، ءوز ايتقانئنا ءوزئ جاؤاپ بةرةدئ. قازئر تاريحشئلاردئث اراسئندا «شئثعئس حان كئم؟» دةگةن اثگئمة ايتئلمايدئ. دذنية جذزئندة شئثعئس حاننئث ومئربايانئنداي تةرةث زةرتتةلگةن، كوپ جازئلعان دذنية جوق. شئثعئس حاندئ تةرةثئرةك بئلگئسئ كةلگةن ادام وعان قاتئستئ قانداي دا بئر دةرةككة وتة قئراعئ قاراؤئ ءتيئس.

    راس، شئثعئس حانعا بئر جاقتئ باعا بةرؤگة بولمايدئ. ول ءوزئ قاتئگةز، قانكةشتئ زاماننئث ءونئمئ. بذگئنگئ XXІ عاسئر بيئگئنةن باعا بةرة سالؤ وثاي شارؤا ةمةس جانة ول تاريحتان ءوز باعاسئن الدةقاشان العان ادام. شئثعئس حان تذلعاسئ ءتذرلئ باعاعا ءزارؤ ةمةس. قانداي تذلعا بولسئن وعان باعا بةرمةس بذرئن ونئث ءومئر سذرگةن زامانئن زةرتتةپ، سونئ ةسكةرؤ كةرةك.

   - «جئلاعان جئلدار شةجئرةسئ» اتتئ كئتابئثئزدئ ؤاقئتئنان بذرئن جازئلئپ قويدئ دةگةن پئكئر ايتاتئن كورئنةدئ. ءوزئثئز نة دةر ةدئثئز؟

   - مةن موثعولياداعئ قازاقتئث باسئنان وتكةن تاريحي شةجئرةنئ حالئققا زامانا تولقئپ تذرعان شاعئندا، ةستةلئك ةسكئرمةي تذرعاندا بةرئپ قالايئن دةپ ويلادئم. بذل عئلئمي زةرتتةؤ ةمةس. ئشكة سئيماي جذرگةن ويلارئمنئث ةشتةثةسئن جاسئرماي اقتارا سالدئم. جذرةك تولعانئسئنان تؤعان دذنية عوي. 1991-92-جئلدارئ موثعولياداعئ قازاقتار كوشتئ. جاقتايتئندار جانة كوشكة قارسئلار بولئپ ةكئگة جارئلدئ. بذل كئتاپ ءدال سول جئلدارئ جارئق كوردئ. كوشؤدئ قولداعاندار كئتاپتئ جئلئ قابئلدادئ-اؤ دةيمئن. ال قالعان توپ قارسئلئق تانئتتئ. كئتاپتا موثعوليا جةرئندة قازاقتئث باسئنان وتكةن جاقسئ-جامانئ اشئق ايتئلعان. كوشپةي قالعان قازاق ينتةلليگةنسياسئ «بذل كئتاپتئث موثعول قازاقتارئنا كةرئ اسةرئ ءتيؤئ مذمكئن» دةپ ويلاسا كةرةك. موثعولدار اراسئندا دا كةيبئر تذسئنبةؤشئلئك بولدئ. سودان كةيئن ءبئز بذل كئتاپتئ موثعول تئلئنة اؤداردئق. ولار كئتاپتئ ءوز تئلئندة وقئعاننان كةيئن وراسان ةشتةثة دة ايتئلماعانئن ءتذسئندئ عوي دةيمئن.

    - رؤعا ءبولئنؤ قازاققا نة بةرةدئ؟

    - رؤ تؤرالئ حالئقتئث اراسئندا ةكئ جاقتئ پئكئر بار. ءبئر جاعئ رؤدئ اسئرة دارئپتةسة، ةكئنشئ جاعئ «رؤ دةگةن كونةرگةن، ةسكئرگةن. وسئنئ قويؤ كةرةك» دةيدئ. مةن ةكةؤئنة دة قوسئلماس ةدئم. رؤ - ويدان جاسالعان دذنية ةمةس. بذل - تاريح. رؤ دةگةن كوشپةلئ جذرتتار. اتا-اتالئعئمةن، تايپا-تايپاسئمةن بئرئنة-ءبئرئ سذيةنئپ، ءبئر-ءبئرئن سئرت جاؤئنان قورعاپ، بئرگة كذنةلتكةن. قازاق رؤ-رؤعا بولئنگةنئمةن، ارا بئرلئگئنةن ايئرئلعان ةمةس. رؤ دةگةندئ ءالئ دة شةتكة شئعارؤعا بولمايدئ. الايدا ونئ ءمانساپ، لاؤازئم ءذشئن پايدالانؤ قازاققا جات قذبئلئس ةكةنئن اركئمنئث ءئشئ سةزؤئ ءتيئس. مذنداي كورئنئستةر، وكئنئشكة قاراي، دةرتكة اينالئپ بارا جاتقانداي. مذندايدئ قالايدا بولدئرماؤعا تئرئسؤئمئز كةرةك. بئزگة بذگئن رؤدئث ةمةس، ذلتتئث بئرلئگئ مةن تاتؤلئعئ قاجةت. ةگةر رؤ قازاققا قاجةت بولماي قالسا، تاريح ونئ ءوزئ-اق ئسئرئپ تاستايدئ.

    سذحباتتاسقان ءلاززات بيلان