رةسةي قازاقتارئنا ساپاردان «كةدةي ءتئلئ» گازةتئن كةزدةستئردئك
وسئ ئرگةلئ زةرتتةؤ اياسئندا فولكلورتانؤ ءبولئمئ دة ةكئ ذلكةن جوبانئث تئزگئنئن قولعا العان بولاتئن. ءبئرئنشئسئ «شةتةلدةگئ قازاقتاردئث فولكلورئ» بولسا، ةكئنشئسئ «قازاقستان حالئقتارئنئث فولكلورئ» (ةكئ تاقئرئپتئث دا جةتةكشئسئ اكادةميك س.قاسقاباسوأ).
«شةتةلدةگئ قازاتاردئث فولكلورئ» اتتئ جوبا بويئنشا وسئ جئلئ ءبئرقاتار شةتةلگة ةكسپةديسياعا شئعؤ جوسپارلانعان بولاتئن. سونئث ءبئرئ مامئر ايئنئث 14-كذنئنةن، ماؤسئم ايئنئث 7 سئنة دةيئن رةسةيدةگئ قازاقتار اراسئندا جذرگئزئلگةن فولكلورلئق ةكسپةديسيا ةكةنئن ايتا كةتكةن ءلازئم.
ارينة، 20 كذنگة جوسپارلانعان ةكسپةديسيادا رةسةيدةگئ بارلئق قازاقتاردئ قامتؤ مذمكئن ةمةس ةكةندئگئ بةلگئلئ. وسئ ماقساتپةن ةدئل بويئنداعئ ءتورت وبلئستئ، اتاپ ايتار بولساق، سامارا، ساراتوأ، أولگوگراد، استراحان وبلئستارئن بةتكة الئپ ةكسپةديسياعا اتتاندئق. ةكسپةديسياعا شئعاردان ءبئر اي بذرئن ينستيتؤت ديرةكتورئ ؤ.قاليجانوأتئث اتئنان قازاق مادةني ورتالئقتارئنا حات جولداپ ةكسپةديسيا باعئتتارئ مةن ماقساتتارئن ايتئپ، كومةكتةسؤئن سذراعان بولاتئنبئز.
وسئ جوبامةن العاش ات باسئن تئرةگةن سامارا وبلئسئندا رةسةي فةدةراسياسئ قازاقتارئنئث ءتوراعاسئ توقتارباي دذيسةمبايةأ دةيتئن ازامات قارسئ الئپ، ءبئزدئث جذمئسئمئزعا جان-جاقتئلئ قولعابئس ةتكةنئن ايتا كةتپةي بولماس. اةروپورتتان قارسئ العان وسئ وبلئستاعئ «اقجول» قازاق مادةني ورتالئعئنئث قئزمةتكةرلةرئ توقتاربايدئث ورنالاستئرؤئ بويئنشا سامارا وبلئسئنداعئ قازاقتار شوعئرلانعان اؤئلداردئ ارالاتتئ. حات مازمذنئنان حاباردار ول باراتئن اؤئلئمئزعا الدئن الا حابارلاسئپ، ونداعئ قازاقتئث ةسكئلئگئن بئلةتئن كئسئلةردئ ءبئر ورئنعا توپتاؤدئ تاپسئرئپ وتئرعانئن بارعان اؤئلدارئمئزدان كورئپ-ءبئلئپ وتئردئق. قاي اؤئلعا بارساق تا ءبئر ورئنعا جينالئپ ءبئزدئ اسئعا كذتئپ وتئرعان كئسئلةردئ جولئقتئرؤعا بولادئ. بارلئعئ دا ءوزئنئث ويئندا قالعان، ةسكئدةن كةلة جاتقان دذنيةلةردئ ورتاعا سالؤعا تئرئسادئ. كوپ كئسئلةردئث اراسئنان بذلاق اؤئلئنئث تذرعئنئ 1938 - جئلئ تؤعان ساميعوللا بازارعاليةأ دةگةن اقساقالئمئزدئث ورنئ ةرةكشة ةكةنئن ايتؤعا بولادئ. بذلاق اؤئلئنا بارعان ءبئز ءوز ءمان-جايئمئزدئ ءتذسئندئرئپ، قازاق رؤحاني مذرالارئن جيناپ جذرگةنئمئزدئ ايتئپ ةدئك «الپامئس» جئرئنئث تيةگئن اعئتقان اتامئز، «ةر تارعئن» جئرئن دا ءبئراز تولعادئ، «قئز جئبةكپةن» قوسا «قئز بةن جئگئت» ايتئسئنان دا ةستة قالعاندارئن ورتاعا سالدئ. دةمئكپة اؤرؤئ بارلئعئنا قاراماستان ويئنداعئسئنئث كوبئن ءبئزدئث ديكتافونعا جازئپ بةردئ. جانة ءبئرئ وسئ وبلئستاعئ نذرزيا ادئلگةرةي قئزئ اپامئز دا ءبئراز قارا ولةث مةن بالالار فولكلورئن ءبئزدئث قورجئنعا سالدئ. عاينيجامال مذحاممةدوأا اپامئز دا بةسئك جئرئ مةن بةتاشاردئث كونة ذلگئلةرئن بئزگة ايتئپ بةردئ. ةرلئ-زايئپتئ باقئتقالي قذسايئنوأ اتا مةن سذلؤ مذحامةتجانوأا اپامئز سئرئم باتئر تؤرالئ اثئزدار، بةتاشاردئث ءبئر ذلگئسئن، «ذرئ قارعا» دةگةن داستاندئ ايتئپ ديكتافونعا جازدئردئ. سونئمةن بئرگة قاناتقالي قذبايدوللايةأ دةگةن كئسئ ءوزئ ساقتاعان اتاجان ارون ذلئ مةن تولةؤعالي ايدئنعالي ذلئنئث جيناپ ارتئنا قالدئرئپ كةتكةن قولجازباسئنئث كوشئرمةسئن بةردئ. تئلةپپةرگةن نذرجانوأ دةگةن ازامات مذحتار مذحامةتجانوأتئث قولجازباسئندا بئزگة بةرئپ جئبةردئ. جالپئ ساماراداعئ قازاقتاردئث جاعدايئ، تذرمئستئق احؤالئ جامان ةمةس، قازاقتئث سالت-ءداستذرئن ءوز الدةرئ كةلگةنشة ساقتاپ تذرعانئ اثعارئلادئ. الايدا سول ةلدةگئ ةل ازاماتتارئن الاثداتاتئن ءبئر جاعداي، ءتئلدئث قذرئپ بارا جاتقانئ، قازاق مةكتةپتةرئنئث جوقتئعئنان كةلةشةك ذرپاقتارئنان الاثداؤلئ ةكةنئن ةسكةرتئپ، ةلباسئ قازاق مةكتةبئن اشئپ بةرؤگة كذش سالسا، بولماعاندا مةملةكةت تاراپئنان قازاق ءتئلئ پانئنئث مذعالئمئن جئبةرسة، مةكتةپ باعدارلامالارئنا ةنگئزؤگة اتسالئسسا جاقسئ بولار ةدئ دةگةن ذسئنئستارئن دا ءبئلدئردئ. بذل وبئلئستا كونةكوز قارتتاردئث كوپتئگئنةن بة ءدئن جاقسئ ساقتالعان. جازعئ، قئسقئ دةمالئستارئندا بالالارئن مةشئتتةردة ءدئني ساؤاتئن اشؤعا جئبةرةتئندئكتةرئن ايتادئ.
ءتورت كذنئمئزدئ سامارادا وتكئزگةن ءبئز مامئر ايئنئث 18 - كذنئ ساراتوأ قالاسئنا تاث اتا پويئزبةن جةتتئك. بذل وبئلئسقا كةلةردةن بذرئن توقتارباي ءذمئتحان جذنةلبايةأا دةيتئن اپايدئث، ونئث اشقان «قازاقستان» دةگةن قازاق مادةني ورتالئعئنئث بارلئعئن، وعان الدئن-الا تةلةفون سوعئپ، ءبئزدئث بارا جاتقانئمئزدئ ةسكةرتكةنئن ايتتئ. ساراتوأتئث پويئز بةكةتئنةن ءبئزدئ كذتئپ تذرعان ءذمئتحان اپامئز جذمئسئمئزدئث ءمان-جايئن جول-جونةكةي ذققان سوث كومةكتةسةتئنئن ءبئلدئردئ دة، بؤراسئ دةگةن اؤئلعا الا جونةلدئ. قالادان 50 شاقئرئم قاشئقتئقتا ورنالاسقان بذل اؤئلدا جالعئز ءذي، تذيةعاليةأ مةثدئباي دةگةن اقساقالئمئز تذرادئ ةكةن. جاسئ سةكسةننئث سةثگئرئنة شئققان قارت ةكئ كوزئنةن ايئرئلعان زاعيپ بولسا دا كوكئرةگئ تذنعان دانالئق ةكةنئن بايقاتتئ. ساؤاتئن ورئسشا اشئپ، ورئستاردئث ورتاسئندا جذرگةنئمةن، ذلتتئق قذندئلئقتئ ذلئقتاؤعا ءبئر كئسئدةي ات سالئسئپ جذرگةنئن اثعارتتئ. ولةثدئ ةكئ تئلدة جازاتئن قارت، تةك ئشكئ تولعانئستارئن عانا ةمةس، قايتا ذلتتئق قذندئلئقتارئمئز، عذرئپتئق فولكلورعا ءتان، ةتنوگرافيالئق دذنيةلةردئ دة ةكئ تئلدة جازئپ جذرگةنئن شئعارعان كئتاپتارئن قولعا الئپ اشئپ وقئعاندا تذسئندئك. بذل كئسئنئث «بةتاشار»، «قامشئ»، «تويباستار» ت.ب. كوپتةگةن ولةثدةرئندة وسئلاردئ ءتذسئندئرئپ ةكئ تئلدة جازعانئن كوردئك. ءسوز اراسئندا مةثدئباي اقساقال «مةنئث مذنئ جازؤداعئ ماقساتئم، بذل جةردة قازاق مةكتةبئ جوق، قازاق ءتئلئ وتئلمةيدئ، ذرپاقتارئمئز قازاقشا تذسئنبةگةندئكتةن ءوزئمئزدئث سالت-ءداستذرئمئزدئ وزگة تئلمةن تذسئندئرؤگة ءماجبذر بولئپ وتئرمئن. ماسةلةن «بةتاشار» نة دةپ سذراساث ولار تذسئنبةيدئ، ال مةن ونئ ولةثگة اينالدئرئپ، ورئسشا جازئپ وقئسام، سوندا عانا تذسئنةدئ» دةيدئ. قارلئعاشتئث قاناتئمةن سؤ سةپكةندةي بولسادا ذلت مذددةسئ ءذشئن ارپالئسئپ جذرگةن اتامئزدئث بالاسئن قازاقستانعا اتتاندئرئپ، ءوزئنئث ساناؤلئ عذمئرئن سول جةردةگئ قازاقتار ءذشئن ارناپ جذرگةنئن بئلدئك. بذل اؤئلدان شئققان سوث قالادان ةكئ ءجذز سةكسةن شاقئرئم الئستا تذراتئن الةكساندروأ-گاي دةگةن اؤئلئنا بةت بذردئق. جاسئ الپئستئث جؤان ئشئنة كةلگةن، ةتجةثدئ اپامئزدئ اياپ، ءسئز تةك جول نذسقاساثئز بولدئ ءوزئمئز تاؤئپ بارا الامئز دةسةك «اؤئلعا بارعاندارئثمةن كئممةن جولئعؤدئ، قالاي كةزدةسؤدئ بئلمةيسئثدةر عوي، قازاقستاننان، سوناؤ الماتئدان كةلئپ وتئرعاندا سةندةردئ دالادا قاثعئرتقانداي بولمايئن، ذلكةن كئسئلةردئ تانيمئن» دةپ بولمادئ. الةكساندر-گاي اؤئلئندا 1930 - جئلئ تؤعان عابدئلماجيت وتةؤ ذلئ دةگةن اقساقالئمئزدان كوپتةگةن قارا ولةث مةن ابؤباكئر كةردةرئنئث ولةثدةرئ دةپ اكةسئنئث ايتئپ، ءوزئ جازئپ العان قولجازباسئنئث دا فوتو كوشئرمةسئن الدئق.
ءذمئتحان اپا جذمئستارئنئث بارلئعئن قايئرئپ تاستاپ، ءبئر اپتا ءبئزدئث قاسئمئزدا ءجذرئپ، ساراتوأ وبلئسئنداعئ قازاقتار شوعئرلانعان وثئرلةردئ ارالاتئپ قويماي، ءتورت ءجذز شاقئرئم قاشئقتئقتاعئ أولگوگراد وبلئسئنئث پاللاسوأسكي رايونئنا، ساأينكا اؤئلئنا دا اأتوبؤسپةن بئرگة بارئپ، قازاق اؤئلدارئن بئرگة ارالادئ. 1991 - جئلئ ةلئمئز تاؤةلسئزدئك العان قارساثدا اشقان بذل كئسئنئث «قازاقستان» اتتئ قازاق مادةني ورتالئعئنا دا 20 جئل بولعان ةكةن. سودان بةرئ ذلت مذددةسئ ءذشئن ةثبةك ةتئپ كةلة جاتقانئن، سئرتتان ةشقانداي كومةكتئث جوقتئعئن، تةك جذبايئ ةكةؤئ جانتالاسئپ جذمئس جاساپ، وسئ كذنگة جةتكئزگةنئن ايتادئ. ول كئسئنئث دة «قازاق مةكتةبئ اشئلسا» دةگةن ارمانئ بار. تئم بولماعاندا قازاقستان تاراپئنان كةلئسئمشارتپةن قازاق ءتئلئ ماماندارئن جئبةرئپ، ولارعا ايلئق تاعايئنداسا، ةل بولئپ وسئ جاقتاعئ ءبئز جاتار ورنئن شةشةر ةدئك، ءبئراق قازئرگة دةيئن ةشكئمنةن كومةك بولماي تذر، ولمةس ءذشئن ءوز تئرلئگئمئزبةن جذمئس ئستةپ جاتقان جايئمئز بار دةگةندئ ايتادئ.
سامارا، ساراتوأ، أولگوگراد وبلئسئنان سوث استراحانعا ات باسئن تئرةگةن ءبئزدئ وسئ وبلئستاعئ «قذرمانعازئ» ايماقتئق مادةنيةت ورتالئعئنئث ديرةكتورئ نذرجان مةدةتوأ اعامئز قارسئ الدئ. استراحانداعئ العاش ساپارئمئزدئ وسئ وبلئستئث ورتالئعئنا 2008 - جئلئ قويئلعان قذرمانعازئ اتامئزدئث ةسكةرتكئشئنة گذل قويؤدان باستادئق. ءبئزدئ الئپ جذرگةن نذرجان اعا أولودار اؤدانئنئث التئنجار اؤئلئنداعئ قذرمانعازئ كةسةنةسئنة دة الئپ باردئ، اتامئزعا زيارات ةتئپ، قذران باعئشتادئق. بذل ةسكةرتكئشتئث اشئلؤئ جايلئ ءسوز قوزعاعان مذراجاي ديرةكتورئ كةسةنةنئ اشؤعا ةكئ ةلدئث پرةزيدةنتتةرئ كةلگةنئن، «ةلباسئمئز ن.نازاربايةأ پةن أ.پؤتيننئث ةكئ ةلدئث دوستئعئنئث قذرمةتئنة اشئلعان كةسةنة دةپ ايتقانئن» دا تئلگة تيةك ةتتئ. ةلباسئ ءوزئ تئكةلةي كةلئپ اشئپ كةتكةن، سول كةزدةرئ «قذرمانعازئ» اتئنداعئ حالئقارئلئق مادةني ورتالئق بولئپ اشئلعان بذل ورئننئث، كةيئننةن رةسةيدئث مادةنيةت مينسترلئگئنة قاراعانئن، قازئر استراحان وبلئسئنا قاراپ دةثگةيئ تومةندةگةنئن دة ايتتئ.
استراحان ةكسپةديسياسئنا كئرئسئپ تة كةتتئك. قذرمانعازئ اتامئز، دينا اپامئز تؤرالئ دا دةرةكتةر جيناؤعا تئرئستئق، ويتكةنئ قذرمانعازئنئث سوثعئ ءومئرئ ساحما دةگةن اؤئلدا وتكةنئن، دينا اپامئز ونةر جولئن وسئ جةردة باستاعانئن، 1937 - جئلئ الماتئعا كذي تارتئستان ءبئرئنشئ بولئپ جولداما الئپ كةتكةنئن، سول اؤئلدئث كئسئلةرئنةن سذراپ بئلدئك. وبلئستاعئ بوكةي حاننئث، سةيئت بابانئث كةسةنةلةرئن دة كورئپ، ول كئسئلةردئث باسئنا قذران باعئشتادئق. ماقساتئمئز فولكلورلئق شئعارمالاردئ جيناؤ بولعاندئقتان جاسئ ةگدة تارتئپ قالعان اتالار مةن اجةلةردئ نةگئزگة الدئق. وسئ وبلئستا وتكةن حالئق اقئندارئ مةن قازئرگئ اقئن-جازؤشئلاردئث شئعارمالارئن جيناؤعا دا اتسالئستئق. ئبئر دوساليةأ، قادةم پايزوللايةأ، ناپيحان ءابؤوأتئث ءوزئنئث شئعارمالارئ مةن جيناعان جانة ساقتاعان قولجازبالارئ، «استرتاحان قازاقتارئنئث تاريحئ»، ءماجئلئس وتةجانوأ، قامزا ناؤرئزبايةأ، باتئرقان قاپاشوأ، نيكيتا ئسقاقوأ، ت.ب اقئن-جازؤشئلاردئث كئتابئن الا كةلدئك، ةل اؤزئنان قارا ولةث مةن اثئز-اثگئمةلةر ديكتافونعا جازئلئپ الئندئ. بذل جةردة ئبئر دوساليةأتئ ايئرئقشا اتاؤئمئز 1959 - جئلئ احمةت جذبانوأ وسئ كئسئنئ ارناؤلئ ئزدةپ بارئپ، سذحباتتاسئپ، قذرمانعازئ تؤرالئ كوپتةگةن مالئمةت العانئن، حاميت ةرعاليةأ تة ئزدةپ بارئپ اثگئمة دذكةنئن قذرئپ، ءبئراز تاريحقا قانئعئپ قايتقانئن دا ايتا كةتكةن ءجون. ئ.دوساليةأتئث شوبةرةسئ قذلئمبةت دوساليةأ اتاسئنئث قازئرگئ قازاق جازؤئمةن جازئلعان قولجازباسئنئث فوتو كوشئرمةسئن، اراب ارپئمةن جازئلعان قولجازباسئن بئزگة بةردئ. موللالاردان ساؤات اشقان ول كئسئنئث قولجازباسئن وقئپ ءتذسئنؤدئث دة قيئنعا سوعاتئنئن ايتا كةتكةن ءلازئم.
استراحان وبلئسئنئث ءبئراز اؤئلدارئن ارالاپ بولعاننان كةيئن، وسئ وبلئستاعئ «جولداستئق» قازاق ذلتتئق مادةني ورتالئعئنئث بذرئنعئ ءتوراعاسئ، نيكيتا ئسقاقوأپةن كةزدةسؤ وتكئزدئك. بئزبةن كةزدةسؤگة رذقساتئن بةرگةن نيكيتا ئسقاقوأ استراحان قالاسئندا تذراتئن، اقپاي جاكأاليةأ، ءماجيت جاكؤباليةأ، ةرمةك اليةأ، اليا گؤماروأا، بالسذلؤ تئلةگةنوأا قاتارلئ كئسئلةردئ شاقئرئپ استراحان وبلئسئنئث بذرئنعئ جانة قازئرگئ تاريحئ، احؤالئ جايلئ پئكئرلةرئن ورتاعا سالدئ. ءسوز العان ن.ئسقاقوأ استراحاننئث تاريحئن تئزبةلةي كةلة، قازئرگئ جاعدايئنا توقتالئپ، استراحان وبلئسئ بويئنشا قازاق مةكتةبئنئث 1965 - جئلئ جابئلعانئن، سودان كةيئنگئ ذرپاقتئث تاعدئرئنا الاثداؤلئ ةكةنئن ءبئلدئردئ. «قذرمانعازئ» اتئنداعئ ايماقتئق مادةني ورتالئقتئث دا بولاشاعئ الاثداتاتئنئن، مذمكئندئك بولسا قازاقستان تاراپئنان قورعاؤعا، قولداؤعا ية بولسا، قارجئلاي دةمةؤشئلئك جاساسا، قازاققا عانا كةرةك قازاق رؤحانياتئ ءذشئن وتة جاقسئ بولاتئنئن دا ايتتئ. ةلدةن قولداؤ بولماي، شةتةلدةگئ قازاقتاردئث تاعدئرئنئث قيئن ةكةنئن دة ءسوز ةتتئ. كةزدةسؤ ذستئندة ءماجيت اقساقال استراحان وبلئسئنئث مةملةكةتتئك ارحيأئندة «كةدةي ءتئلئ» دةگةن گازةتتئث بارلئعئن ايتتئ. وسئ ءسوزدئ ذستاعان ءبئز نذرجان مةدةتوأتئث كومةگئمةن ارحيأكة دة كئرئپ، «كةدةي ءتئلئ» اتتئ گازةتتئ دة قولئمةن ذستاپ كوردئك. گازةت 1924- جئلدان 1929 - جئلعا دةيئن اراب ارپئمةن، 1929-1931 - جئلدار ارالئعئندا لاتئن ارپئمةن شئققانئن بايقادئق. گازةتتئث سول كةزدةگئ جاؤاپتئ رةداكتورئ نئعئمةت ءسابيتوأ دةگةن كئسئ بولعان ةكةن. گازةتتة كوتةرئلگةن ماسةلة سول كةزدةگئ قازاق اؤئلدارئنئث تذرمئستئق، مادةني، رؤحاني، الةؤمةتتئك ماسةلةلةرئن ارقاؤ ةتكةنئ بايقالادئ. گازةتتئ فوتوعا تذسئرؤگة، كوپياسئن الؤعا رذقسات ةتپةگةندئكتةن فولكلورعا قاتئستئ كةزدةسكةن ماتةريالداردئ قولمةن جازئپ الؤعا ءماجبذر بولدئق.
ةكسپةديسيا بارئسئندا اعالاردئث ةمةس، بالالاردئث، جاستاردئث باسئم كوبئنئث ءوز ءتئلئن بئلمةؤئ جذرةك اؤئرتتئ. قاراكوز قانداستارئمئزدئث وزگة ةلگة اينالئپ، جات بولئپ بارا جاتقانئ، انا تئلئندة «كئمسئث» دةگةن سذراققا جاؤاپ بةرة الماؤئ قئنجئلتادئ. جات ةلدئث مادةنيةتئن ذستانعان، ءدئنئن ذستاعانئمةن تئلئنةن ايرئلعان، ذلتتئق عذرئپتان الئستاپ بارا جاتقان بذگئنگئ ذرپاققا اعالار تاراپئنان قولداؤ، مةملةكةت تاراپئنان كومةك بولماسا، شةتةلدة ءومئر ءسذرئپ جاتقان قازاقتاردان، ادام كاپيتالئنان ايئرئلئپ قالاتئنئمئزعا، كةلةر ذرپاققا قازاقستاننئث كةرةك تة بولماي قالاتئنئنا كوزئمئزدئ جةتكئزةتئن سةكئلدئ.
ءنابيوللا ءناسيحات، م.و.اؤةزوأ اتئنداعئ ادةبيةت جانة ونةر ينستيتؤتئنئث قئزمةتكةرئ
دةرةككوز:«قامشئ» سايتئ