كارئ قذرلئقتا اتا-بابامئزدئث ءئزئ سايراپ جاتئر - امانقوس مةكتةپ تةگئ

استانا. 21 - ماؤسئم. قازاقپارات - رؤلئق تاثبامئز - ذلتتئق ءالئپبيئمئز

    - مةن ةؤروپادا 2010 - 2011 - وقؤ جئلئ ارالئعئندا بولدئم. ول جاققا قازاقستان پرةزيدةنتئ ن.نازاربايةأتئث «بولاشاق» باعدارلاماسئ بويئنشا عئلئمي تاعئلئمدامادان وتؤگة باردئم. بذل باعدارلاماعا ئلئككةنئمدة قؤانئشئمدا شةك بولمادئ، ويتكةنئ ءوزئمنئث عئلئمي ئزدةنئستةرئمدئ تةرةثدةتؤگة مذمكئندئك تؤدئ. جانة ءبئزدئث ةؤروپامةن باعزئ داؤئردةگئ ئقپالداستئق بايلانئسئمئزدان قالعان قانداي دا ءبئر مادةني-رؤحاني بةلگئلةر تابؤ قئزئقتئردئ.

  بئرئنشئدةن، ءتولتؤما رؤنيكا تاثباسئمةن بادئزدةلگةن رؤحاني-ماتةريالدئق جادئگةر، تاريحئمئزعا قاتئستئ مالئمةتتةر ئزدةستئرؤ ةدئ. ءبئز - الةمدةگئ ءتولتؤما ءالئپبيئ بار ساؤساقپةن سانارلئق ذلتتئث ءبئرئمئز، سولاي بولا تذرا، وكئنئشتئسئ، باسقانئث جازؤئن پايدالانامئز. قازئرگئ عئلئمي-وندئرئستئك تةحنولوگياسئ وزئق، وزگةگة ذلگئ بولعان ةؤروپا ذيقئ قذشاعئندا جاتقاندا، ءبئزدئث اتا-بابامئز رؤنا جازؤئمةن كوزئن اشقان. بذل ءبئزدئث جئل ساناؤئمئزدان بذرئنعئ ءبئرئنشئ عاسئردا كاسپي جاعالاؤئنداعئ رؤ كوسةمئ باستاپ الئپ بارعاندئعئ تؤرالئ دةرةك ساقتالعان. رؤنيكالئق جازبا داستذرئمةن ساؤات اشئپ، وث-سولئن تانئعان سوث عانا، ةؤروپادا گرةك، لاتئن الفاأيتئن ويلاپ تاپقانئ بةلگئلئ. دةمةك، ةؤروپانئث وركةندةؤئنة ءبئزدئث ذلةسئمئز زور ةكةن. ةندةشة، وسئ ئقپالداستئق بايلانئسئمئزدئ عئلئمي تذرعئدان دالةلدةپ، اينالئسقا ءتذسئرؤ - ءبئزدئث عالئمداردئث مئندةتئ. ادامزات وركةنيةتئنة قوسقان ذلةسئمئزدئ ءوزئمئز جارنامالاي الماؤئمئز - ءبئزدئث دارمةنسئزدئگئمئز، ادامزات قوعامئنا قوسقان ذلةسئمئزدةن سانالئ تذردة باس تارتقانئمئز.

   ةؤروپاداعئ ءوز مادةني قذندئلئقتارئمئزدئ جيناي الماي ءجذرمئز

  - ءبئز، مئسالئ، رؤلئق تاثبامئزدئث ءبارئن ءبئر ورتاعا جيناعاندا ذلتتئق ءالئپبيئمئز شئعاتئنئن ةكئنئث ءبئرئ بئلة بةرمةيدئ. كةز كةلگةن قازاق رؤلئق تاثباسئن ءبئلؤئ مذمكئن، ءبئراق ونئث ءمانئن سيپاتتاپ بةرة المايدئ. بذل ءوزئمئزدئث ءتول مادةنيةتئمئزگة دةگةن بةتبذرئس جوق ةكةنئن كورسةتةدئ. «كوشپةندئلةر» فيلمئ تذسئرئلگةنئ كوپشئلئككة ايان. سول فيلمدئ كورئپ وتئرعاندا، جةرگة كئرة جازدادئم. سةبةبئ وندا جوثعارلارمةن بولعان ذزدئك-سوزدئق 300 جئلعا سوزئلعان سوعئس سيپاتتالعان. بذل الةمدئك تاريحتا سيرةك كةزدةسةتئن ذزاق سوعئس. پارودوكس سوندا - تذتاس جوثعار مةملةكةتئ جةر بةتئنةن جويئلؤئنا، قازاق ةلئنئث الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق داعدارئسقا تذسؤئنة، ءسويتئپ، رةسةي يمپةرياسئنا ساياسي كئرئپتارلئققا ءماجبذر ةتكةن ذلتتئق قاسئرةتكة اينالعان جويقئن سوعئس مايدانئندا ءذش رؤدئث عانا تؤئ كوتةرئلدئ. سوندا قالعان رؤلار الاپات قئرعئننئث قئزئعئنا قاراپ وتئرعان با؟! بذل كينوگةرلةردئث سول ءداؤئردئث مادةنيةتئن، ادةت-عذرپئن، مةملةكةتتئك ءرامئزئن بئلمةگةندئگئ، تاريحي وقيعانئ ونةردئث تئلئنة اينالدئرعان شئعارماشئلئق ذجئمنئث عئلئمي-تانئمدئق ورةسئنئث تومةندئگئ. ءبئزدئث دذشپاندارئمئز قازاقتئث ذلتتئق بولمئس-ءبئتئمئن، وزگةگة ذقسامايتئن ةرةكشةلئگئنئث ءبارئن جويؤعا تئرئسئپ باقتئ. زادئ، ذلتتئق گةنةتيكالئق كودئمئزدئ رؤنيكالئق جازؤ ساقتاپ تذر. ذلتتئث تاريحئ، مادةنيةتئ، بولمئسئ وسئ جازؤدئث بويئندا تذنئپ تذر.

 ءبئزدئث قولدانئستاعئ رةسمي جازؤ بئرنةشة رةت اؤئستئ. بذل - ءبئزدئث جةرگة، بايلئعئمئزعا قئزئققان دذشپانداردئث ارةكةتئ. ءسويتئپ، ءوز مادةنيةتئمئزدةن ءوزئمئز شةكتةلئپ قالدئق. رؤنيكالئق تاثبا - اقپارات بةرةتئن كود، قذپيانئ ساقتايتئن شيفر. ءبئراق بذل عئلئمي سالا رةتئندة ءالئ تذگةل زةرتتةلئپ بولعان جوق. ءبئزدئث مةملةكةتتة بذل سالانئ كةشةندئ زةرتتةؤگة نيةت تة، پيعئل دا بايقالمايدئ. ازئرگة ءبئزدئث ءداستذرلئ ذلتتئق مادةنيةتئمئزگة تذگةل بةتبذرئس جوق. ماسةلةن، كيئز ءذي قاثقاسئ تذگةلئمةن رؤنيكالئق جازؤدان تذرادئ. وندا ذلتئمئزدئث مذرات-ماقساتئ، ارمان-اثسارئ بار. تاثبانئث جذمباقتالعان اقپارات بةرةتئن قئر-سئرئ بار ةكةنئن، ونئ جئل ساناؤئمئزدئث باسئنداعئ قارا شالدارئمئز كورگةن ساتتة أيرتؤالدئ وقئپ، تذيسئنةتئن زةردةسئ بولعان. ءبئر عاجابئ، پولونيانئث (پولشانئث) پوزنان قالاسئندا رؤنيكالئق كونسةپسياعا قذرئلعان عيماراتتئ كورئپ تاثدانئسئمدا شةك بولمادئ. بذل جونئندة سلؤبيسا، أارشاأا قالالارئندا وتكةن كونفةرةنسيالاردا عئلئمي ؤاجبةن تالداپ، دالةلمةن تاراتئپ بايانداما جاسادئم. پولياك تذرئكتانؤشئ عالئمدارئ اراسئندا بذل پئكئرگة داؤ ايتئپ، جوققا شئعارعئسئ كةلگةندةر بولدئ. ولاردئث ويئنشا، «پولونيادا بذعان دةيئن قازاقتئث ءيسئ دة بولماعان» دةگةنگة سايادئ. تاريحتان ءمالئم التايدان ةؤروپاعا جوثكئلگةن ذلئ كوشتئ، ايگئلئ اتتيلا [اتتئلئ] جورئعئن، ساقسونيا مةملةكةتئنئث نةگئزئن قذراعان ساقتاردئ، انگلو-ساقتاردئ، ءتئپتئ بةرئدةگئ پولونياعا قاراعان پولوأةس كنيازدئعئ، ليتأا كنيازدئعئ قذرامئنا ةنگةن قازاقتاردئ قايدا قويامئز؟!

 مذستافا شوقايدئث 50 ماقالاسئن تاپتئم

 - پولونيادا، المانيادا رؤنيكاعا قاتئستئ وتة قذندئ ةثبةكتةردئث كوشئرمةلةرئن ءتذسئرئپ الدئم. الاش ارئستارئمةن ءار تذرلئ جاعدايدا پئكئرلةس، نيةتتةس، بايلانئستا بولعان پولياك ذلتئنئث پةرزةنتتةرئ بودؤةن دة كؤرتةنة، شيمون توكارجةأسكي، يوزةف-كلةمةنت پيلسؤدسكي سئندئ عالئم، قوعام جانة مةملةكةت قايراتكةرلةرئ تؤرالئ ماثئزدئ دةرةكتةر تاپتئم. مذستافا شوقايدئث بذعان دةيئنگئ ةكئ تومدئعئ، ءذش تومدئعئنا ةنبةگةن، ةش جةردة جاريالانباعان 50 ماقالاسئن تابؤئم - ةلئمئزدئث مادةني ومئرئندةگئ جاثالئق دةپ ويلايمئن. البةتتة، كوزگة تذسپةگةن مذستافا مذراسئ ءالئ دة كوپ ةكةنئ كذمانسئز. ونئث بئرنةشة بذركةنشئك ةسئمدةرئن انئقتادئم. عئلئمي ورتادا كةيبئرةؤئ بةلگئلئ، كةيبئرئ بةيمالئم، سةبةبئ ول كئسئ ذلكةن ساياساتكةر، ونئث سوثئنا تذسكةن، كةثةستئك بيلئكتئث تاپسئرماسئمةن ذرلاپ اكةلؤگة، جةكة باسئنا قاستاندئق جاساؤعا تالاي ارةكةتتةر جاسالعان. ولاردان قورعانا ءجذرئپ، مذستافا ةلدةگئ كوممؤنيستئك رةجيمنئث شةكتةن تئس وتارلاؤ ءادئس-تاسئلدةرئن، ستراتةگياسئ مةن تاكتيكاسئن، ستاتيستيكالئق سيفرلاردئ سويلةتة الاشتئث بةتكة ذستار ارلئ ازاماتتارئن ناقاقتان-ناقاق اتئپ، اسئپ، ازاپ لاگةرلةرئندة قيناعان، تذتاس ذلتتئ اشتان قاتئرعان گةنوسيدئن كذللئ الةمگة اشكةرةلةپ، ءوزئنئث وتانئ الدئنداعئ ازاماتتئق ميسسياسئن ورئندادئ. ول ةلئنئث تاؤةلسئزدئگئ مةن ازاتتئعئ جولئندا شةتةلگة بوي تاسالاپ، كذرةسؤگة ءماجبذر بولدئ. مذستافا ولئمنةن قورقئپ، قاراقان باسئن ساؤعالاپ، شةتةلگة سول ءذشئن قاشقان جوق. ول دا ةت پةن سذيةكتةن جارالعان پةندة. ونئث دا بئرگة تؤعان اعايئن-تؤئسئ، ءئنئ-قارئنداسئ، باؤئرلارئ، ةل-جذرتئ، وتانئ بولا تذرا، ذلت مذددةسئ، مةملةكةت مذددةسئ، جارقئن بولاشاق ءذشئن ذلئ ماقسات-مذرات جولئندا شةتةلگة كةتئپ كذرةسپةسكة امالئ جوق ةدئ. مذستافانئث تذپكئ وي اثسارئن بئلگةن قئزئل كوسةمدةر 1918 - جئلئ-اق كوزئن جويؤعا جاسئرئن بذيرئق بةرگةن ةدئ. ونئث اسا سةزئمتالدئق قاسيةتئ اككئ دذشپانئن اداستئرئپ، قاپئ قالدئردئ.

 قازاقتئث باعئنا مئث جئلدا ءبئر تؤاتئن دارا تذلعانئث ةرةكشة تالانتئ سوثئنا تاريحئمئز ءذشئن وتة قذندئ كول-كوسئر مذرا قالدئرئپ كةتتئ. مذستافانئث كوپ ءتئل بئلةتئن پوليگلوتتئعئ ساياسات الةمئندة دذنيةجذزئندةگئ ءئرئ تذلعالارمةن يئقتاس تذرعاندئعئ ماقتانئش سةزئمئن ذيالاتادئ. ول ادامزات تاريحئندا بذرئن-سوثدئ بولماعان ةكئنشئ دذنيةجذزئلئك الاپات سوعئس الدئنداعئ الةمدئك ساياسي داعدارئستئث سةبةپتةرئن ئزدةگةن ساياساتكةرلةردئث دوداسئندا ءوزئنئث ءؤاجدئ دالةل، بذلتارتپاس ايعاقتارئمةن نةبئر دؤالئ اؤئزداردئ وزئنة قاراتتئ. ونئث فرانسؤز، نةمئس، اعئلشئن، پولياك، تذرئك، اراب، ورئس تئلئندة وي تذجئرئمدارئن ةركئن تولعاعان، انا تئلئندةي اعئل-تةگئل ايشئقتئ جازؤ، بايانداؤ قابئلةتئ كئم-كئمنئث دة تاثدايئن قاقتئرارئ ءشذباسئز. كوسةم تذلعالاردئث ئشئندة مذنداي ايرئقشا جارئق جذلدئزدار كةمدة-كةم. ونئث وسئ قاسيةتئ بولشةأيكتةردئث تذركئستانداعئ وزبئرلئعئن اشكةرةلةؤگة كومةكتةستئ. شةتتة جذرگةن مذستافا شوقاي ذلئنئث دابئراسئ ءبئر ءوزئ كذللئ تذركئستان مةملةكةتئن ارقالاپ جذرگةندةي كرةملدةگئ قئزئل ساياساتكةرلةردئث دةگبئرئن قاشئردئ. قئسقاسئ، مةندةگئ مذستافانئث ماقالالارئ فرانسؤز تئلئندة جازئلعان. جانة «ورتا ازيا كةثةستةردئث قول استئندا» اتتئ 1928 - جئلئ پاريجدة باسئلعان فرانسؤز تئلئندةگئ پامفلةتئنئث ءتذپنذسقادان كسةروكوشئرمةسئ بار. جوعارئدا ايتقانداي، مذستافا شوقاي ذلئ ةثبةكتةرئ جيناقتالئپ، جارئق كورة باستادئ. دةگةنمةن بذل ةثبةكتةردئث قازاق تئلئندةگئ اؤدارمالارئندا كوپتةگةن مازمذندئق اقپاراتتئق اؤئتقؤلار مةن ماعئنالئق ولقئلئقتار، ءتذرلئ ورةسكةل كةمشئلئكتةر بار. ءبئزدئث قولئمئزداعئ ءتذپنذسقادان كسةروكوشئرمةلةر بولاشاقتا مذستافا شوقاي ذلئ ةثبةكتةرئن تةكستولوگيالئق زةرتتةؤ جاساپ، كانوندئق ءماتئنئن قالپئنا كةلتئرؤگة اؤاداي قاجةت.

  پولياكتار اسكةردئ - ذلان، اكت زالئن - اؤلا، ارقاندئ - ارقان دةيدئ - ءبئر جولئ قازاقستاننان عئلئمي تاعئلئمدامادان وتؤگة كةلگةن قازاقتارمةن دوثگةلةك ذستةل وتكئزبةكشئ بولدئق. دوثگةلةك ذستةل شئعئستانؤ فاكؤلتةتئندةگئ دالئزگة تئككةن قازاقتئث كيئز ءذيئ ئشئندة پولياكتارمةن قازاق تئلئندة وتكةنئنة مارقايعانئمئز ةستةن كةتپةيدئ. جالپئ، پولياك تئلئندة قازاقيزمدةر بارشئلئق. مئسالئ: پولياكتار اسكةردئ - ذلان، اكت زالئن - اؤلا، ارقاندئ - ارقان، ةتئكتئ - قازاق، تاعئسئن تاعئ دةيدئ. مذنان ءبئزدئث اتا-بابامئزدئث كةزئندة مادةني ئقپالئ بولعاندئعئنئث سئلةمئ بايقالادئ. ويتكةنئ كوشپةلئ وركةنيةت ةث ءبئرئنشئ تةرئنئ يلةؤدئ يگةرئپ، اتتئ قولعا ذيرةتتئ. ةر-تذرمان، جذگةن، تةرئدةن بذيئم جاساؤ - ءبئزدئث بابالاردئث الةم وركةنيةتئنة قوسقان ذلةسئ.

جازئپ العان  تورةعالي تاشةنوأ، ارايلئم اكئم  

دةرةككوز:«ايقئن» گازةتئ