تاريحتا ويئثا نة كةلةتئن بولسا، سونئ ايتا بةرؤگة بولادئ دةگةندةر كوبةيئپ كةتتئ

استانا. 1- ماؤسئم. قازاقپارات. قازاق قازاق بولعالئ حالقئمئز ءتذرلئ زذلماتتار مةن تاريحي زوبالاثداردئ باستان كةشتئ. جوثعار شاپقئنشئلئعئ، ودان كةيئن دة ازاتتئق ءذشئن باس كوتةرگةن قازاق باتئرلارئنئث سوثئنان ةرگةن حالئقتئ پاتشالئ رةسةيدئث جازالاؤشئ وتريادتارئ قانعا بوكتئرئپ وتئردئ.

 ال 20 - عاسئردئث باسئندا الاش جذرتئ تاعئ دا كذردةلئ كةزةثگة تاپ بولدئ. قازان توثكةرئسئنةن كةيئن ءتئپتئ 300 جئل وتارلاؤ ساياساتئ كةزئندة زيالئلاردئ قؤعئن-سذرگئنگة ذشئراتؤ، قولدان اشتئق ذيئمداستئرؤ، كوتةرئلئستةردئ باسئپ-جانشؤ سياقتئ اؤئر سوققئعا دؤشار بولدئ. ولار تؤرالئ تاؤةلسئزدئك العان 20 جئلدئث ئشئندة ءتذرلئ زةرتتةؤلةر جارئق كورئپ، عئلئمي ةثبةكتةر قورعالدئ، دةرةكتئ فيلمدةر ءتذسئرئلئپ، كئتاپتار جازئلدئ. الايدا سانايعاقتا ءبئرئزدئلئك ساقتالماي كةلةدئ. تةك قانا 1931-33 - جئلدارداعئ اشتئق كةزئندة قذربان بولعان قازاق حالقئنئث سانئ تؤرالئ ءارتذرلئ مالئمةتتةر كةلتئرئلؤدة. 1 ميلليوننان 3 ميلليونعا دةيئنگئ دةرةكتةر ب ا ق بةتتةرئندة، عئلئمي ةثبةكتةردة، وقؤلئقتاردا ءجذر. سولاردئث ئشئندة شاث باسقان مذراعاتتاردا تاپجئلماي وتئرئپ، سوثعئ 20 جئلدا وسئ تاقئرئپتا بئرنةشة ةثبةك جازعان بةلگئلئ عالئم، تاريح عئلئمئنئث دوكتورئ، پروفةسسور تالاس وماربةكوأتئث ورنئ بولةك. ءبئز وسئ تاقئرئپقا بايلانئستئ عالئممةن سذحباتتاسقان ةدئك.

- اشارشئلئق تؤرالئ ةلئمئز تاؤةلسئزدئك العالئ ءارتذرلئ كئتاپتار، دةرةكتةر جارئققا شئعئپ جاتئر. دةگةنمةن ءبئز ءالئ كوپ نارسةنئ بئلمةيتئن سياقتئمئز. مئسالئ، كوپ مالئمةت ادةيئ بذرمالانئپ كةلدئ نةمةسة قذپيا ساقتالئندئ. بولماسا دةرةكتةر شةتةلدة قالئپ قويدئ. شةتةل اسقان قازاقتاردئث سانئن بئلمةيمئز. قانشا قازاق قئرئلدئ، قانشاسئ شةتةل استئ؟ سئزدئثشة، وسئ دةرةكتةر قانشالئقتئ ناقتئلانعان؟

- بذل دةرةكتةر ناقتئلانعان. مةن ذلتتئق قاؤئپسئزدئك كوميتةتئنئث قذپيا ارحيأئندة وتئردئم. ودان كةيئن پرةزيدةنت ارحيأئندةگئ قذپيا فوندئلاردئ اقتاردئم، و گ پ ؤ فوندئسئندا كوپ وتئردئم. ذ ق ك-دة شةتةلدةگئ ءبئزدئث شپيونداردئث مالئمةتتةرئ بار، مئسالئ، قئتايداعئ. سونئمةن تانئستئم. ولار قازاقتاردئث شةكارادان قالاي ءوتئپ جاتقانئن،  جاساقتار قذرئپ، شةكارانئ بذزئپ، مالدئ ايداپ ءوتئپ، باتئس قئتايعا الئپ كةتئپ جاتقانئن - بارلئعئن مالئمدةپ وتئرعان.

 سوندئقتان 1931-33- جئلدارئ قئتايعا وتكةن قازاقتاردئث سانئ بئزگة بةلگئلئ: 70 مئثنئث اينالاسئندا. قازاقستانعا كورشئ ايماقتارعا بوسقئندار كوپ بارعان. قازاقستاننئث شةكاراسئنان  وزبةكستان، ةدئل بويئ، ءسئبئر، قاراقالپاقستان سياقتئ كورشئ ةلدةرگة شئعئپ كةتكةندةردئث سانئ 600 مئثنان اسادئ. ونئث ءبارئ ناقتئ كورسةتئلگةن. قالاي ناقتئ كورسةتئلگةن؟ ويتكةنئ قازاقستاننان بوسئپ كةتكةن شةكاراداعئ بوسقئنداردئ 1933- جئلئ ةلگة قايتارؤ تؤرالئ ماسةلة كوتةرئلگةن. ول ةلدةردئث، ايماقتاردئث باسشئلارئ ماسكةؤگة حات جازعان. ول مالئمةتتةر دة بار.

 مئسالئ، قازاقستاننان كةلگةن بوسقئنداردئث سئبئردة كورگةن قيئنشئلئقتارئ، ولارعا كومةك كورسةتؤ ماسةلةسئ تؤرالئ اثگئمة بولعان. كورشئ ءوثئردئث باسشئلارئ دا بذعان ارالاسقان. بذل مالئمةتتةردئث ءبارئن قاراپ وتئرئپ، وزئمئزدة «بةسةؤدئث حاتئ» بار، «التاؤدئث» حاتئ بار. رئسقذلوأ، يسايةأتاردئث حاتئ بار. ءتئپتئ گولوششةكيننئث 1932 - جئلئ 9 - قئركذيةكتة ستالينگة جازعان حاتئ بار. ميرزويانعا جازعان حاتتئ ايتئپ وتئرمئن. سول حاتتاردا بوسقئنداردئث سانئ كورسةتئلگةن. ونئمةن بئرگة ذلتتئق قاؤئپسئزدئك كوميتةتئ، بذرئنعئ و گ پ ؤ، جئلما-جئل مالدئث سانئن دا، ادامنئث سانئن دا ةسةپتةگةن. وسئلاردئث ءبارئ جانة باسقا دا جاناما كوپتةگةن دةرةك بار. مئسالئ، قازاقتاردئ، كوشپةلئ حالئقتاردئ وتئرئقشئلاندئرؤ تؤرالئ كوميتةتتئث دةرةگئ بار. بوسقئنداردئ ورنالاستئرؤعا، قايتارؤعا بايلانئستئ جذمئس جاساعان ورگانداردئث جذمئستارئ.  ءبئزدئث ارحيأتة سولاردئث مالئمةتتةرئ، اقپاراتتارئ،  جالپئ، اشارشئلئق كةزةثئنئث مالئمةتتةرئ جاقسئ ساقتالعان. ءبئزدئث تاريحشئلار ولاردئ قازئر وقئمايدئ، ولارمةن تانئسپايدئ.

- تالاس اعا، وسئ كذنگة دةيئن اشتئق قذرباندارئنا قاتئستئ نةگة ءارتذرلئ دةرةكتةر ايتئلئپ ءجذر، ءبئر جةردة 1 ميلليون دةسة، كةيبئرئ 3 ميلليون دةيدئ، قايسئسئنا توقتايمئز سوندا؟

- وتئرئقشئلاندئرؤ باستالعان كةزدة، 1930- جئلئ، 4 ميلليون 800 مئث قازاق بار دةپ حالئقتئث ةسةبئ الئنعان. 1930 - جئلئ جالپئ 5 ميلليون  800 مئثنان استام اؤئل حالقئ بولدئ. سونئث 4 ميلليون 800 مئثئ قازاقتار بولاتئن. ولاردئث 3 جئلدان كةيئن، ياعني 1933- جئلئ 49 پايئزئ قئرئلئپ قالدئ. ياعني ناقتئراق ايتاتئن بولساق، 2 ميلليون 200 مئث قازاق قئرئلدئ. مذنئث ءبارئ - 20 جئل كورسةتكةن ةسةپتةردة؛ قازاقستاننئث حالئق شارؤاشئلئق ةسةپ باسقارماسئ دةگةن بولعان. «نارحوزؤچةت كازاحستانا» دةگةن اتاؤمةن جذمئس ئستةدئ. ونئ قازئر ستاتيستيكا اگةنتتئگئ دةپ ايتامئز عوي. مئنة، سولاردئث ةسةپتةرئندة كورسةتئلگةن.

 سوندا 20 جئلداعئ قازاقتئث سانئنئث قئسقارؤئ، اؤئلداعئ قئسقارؤ، قالالارداعئ حالئقتئث سانئنئث ءوسؤئ - ءبارئ جازئلعان. ونئث ذستئنة قالا حالقئنئث ساناعئ جئل سايئن ءار قالادا وتكئزئلئپ تذرعان. ول دا بار. ونئمةن بئرگة  اؤئل حالقئنئث مال سانئن جئل سايئن ماؤسئم ايئندا  ناركومزةم، ياعني ةگئنشئلئك حالئق كوميسسارياتئ ةسةپتةپ وتئرعان. مالداردئث سانئن، قالاي قئسقاردئ، قانشا ءتذرئ، ساندارئنا دةيئن جئلما-جئل كورسةتئپ وتئرعان. سونئمةن بئرگة حالئقتئث سانئ دا جازئلعان. مالدئث يةسئ حالئق قوي ةندئ. مئنة، ءبئزدئث قولئمئزدا وسئنداي ناقتئ دةرةكتةر بار.  اشارشئلئق تاريحئن جازام دةگةن تاريحشئلارئمئز وسئ دةرةكتةرمةن تانئسئپ بارئپ جازؤئ كةرةك ةدئ. وكئنئشكة قاراي، اشارشئلئق تاقئرئبئنا قالام تارتئپ جذرگةن عالئمداردئث كوبئ - ارحيأتة وتئرماعان ازاماتتار.

 تاريحشئلار، ءبئراق باسقا ماسةلةنئ زةرتتةگةندةر. ولار سول مذراعاتتاعئ ءتذپنذسقا دةرةكتةرمةن تانئسپاي، ءارتذرلئ پئكئر ايتقاندئقتان، كةيبئرةؤلةر ءبئر جارئم ميلليون قازاق قئرئلدئ دةپ، ةندئ بئرةؤلةرئ 1 ميلليون 300 مئث، 1 ميلليون 750 مئث دةپ شاتاسئپ جازئپ جذرگةندةر بار. ءبارئ شئندئققا قيئسپايدئ. ءبئراق وسئ مالئمةتتةردئث ءبارئ قازئر مةكتةپ وقؤلئقتارئنا ةنئپ كةتتئ. سول ذيات بولدئ.

 سوندئقتان دا اشارشئلئق تاريحئ زةرتتةلگةن تاريح بولا تذرسا دا، ودان، مةنئث ءوزئمنئث بئرنةشة كئتابئم شئقتئ. «قازاقستان قاسئرةتئ» دةگةن كئتابئم 1997- جئلئ شئقتئ، وندا 2 ميلليون 200 مئثنان اسا قازاقتئث قئرئلعانئن ايتقانبئز. ناقتئ ارحيأ دةرةكتةرئمةن تالداپ كورسةتكةنبئز. وكئنئشكة قاراي، بئزدة زيالئ قاؤئمدئ بئلاي قويعاندا، تاريحشئلاردئث وزدةرئ ءبئر-ءبئرئنئث كئتابئن وقئمايدئ. نةمةسة وزدةرئ زةرتتةؤ جذرگئزگةندة ارئپتةستةرئنئث ةثبةكتةرئندةگئ مالئمةتتةردئ پايدالانبايدئ. اركئم ءوزئن كورسةتكئسئ كةلةدئ. اركئم ءوزئن مئقتئ تاريحشئمئن دةپ ويلايدئ. ولاي بولمايدئ عوي. تاريحي شئندئقتئ جازؤ ءذشئن قذپيا ارحيأ قذجاتتارئندا شاث جذتئپ وتئرؤ كةرةك. وندا وتئرماي، ونئ جازباي جاتئپ، بذل تاقئرئپتا سويلةؤ، مةنئث ويئمشا، كذنا! قازاق حالقئنئث، ميلليونداپ قئرئلعان حالئقتئث، ارؤاعئنئث الدئندا ذلكةن كذنا بولئپ تابئلادئ.

...

- قازئر دذنيةجذزئندةگئ تذركئ حالئقتارئنئث ئشئندة ءازئربايجانداردئث سانئ - 50 ميلليونعا، ال وزبةكتةر 25 ميلليونعا جةتتئ دةگةن دةرةكتةر بار. ال ءبئزدئث قازاق الةمدة - 15 ميلليوننئث توثئرةگئندة. تاريحشئ رةتئندة، ءسئزدئث ويئثئزشا، 20 - عاسئردئث باسئنداعئ اشتئق قاسئرةتئ حالقئمئزدئث دةموگرافيالئق وسئمئنة قانشالئقتئ كةرئ اسةر ةتتئ؟

- ءبئز اشتئق دةگةندة 1931-33 - جئلداردئث الدئنداعئ الاپاتتئ دا ذمئتپاؤئمئز كةرةك. 1921-22 - جئلدارئ تاعئ دا سول «سولاقاي» ساياساتتئث كةسئرئنةن 750 مئث مةن 1 ميلليوننئث اراسئنداعئ قازاقتئث قئرئلئپ قالعانئن ارحيأ قذجاتتارئ انئق كورسةتئپ وتئر. الايدا باس-اياعئ 5-6 جئلدئث ئشئندة، 1928 - جئلئ، وسئ شئعئننئث ورنئن حالقئمئز تولتئردئ. ول قالاي جذزةگة استئ؟ ول كةزدة قازاقتار مذسئلماندئققا بةرئك ةدئ. دئنئمئزگة سايكةس، ةر-ازاماتتاردئث كوبئنئث ءذش ايةلئ بولدئ. ءار وتباسئندا از دةگةندة 8-9 بالا بولدئ. جةتئم، جةسئر بولعان جوق. امةثگةرلئك ءداستذر ساقتالدئ. ايةلدةردئث بالا تؤؤ قابئلةتئ وتة جوعارئ بولدئ. ياعني ءارتذرلئ ساياسي زوبالاثدار ورئن الماعاندا قازاق حالقئ قازئر ةث كةمئ 35-38 ميلليونعا جةتةر ةدئ دةپ بولجايمئز.

- حالئقارالئق قاؤئمداستئقتار قازاقستان مةملةكةتئندة 20- عاسئردئث باسئندا ورئن العان  اشتئق قذرباندارئ رةتئندة قانداي سيفردئ رةسمي مويئنداپ وتئر؟

- بةلگئلئ ءبئر رةسمي دةرةك جوق. ويتكةنئ ءبئز ونئ الةم قاؤئمداستئعئنئث الدئنا شئعارئپ تا وتئرعان جوقپئز. كةيبئر مةملةكةتتةر رةسةيدئ بذعان تئكةلةي كئنالاپ وتئرعان جايئ بار. بئزدئثشة، بذل جةردة تذتاستاي سول كةزدةگئ جذية، سول كةزدةگئ بيلئك، بولشةأيكتئك پارتيانئث قاؤلئلارئ كئنالئ. حالئقتان كولحوز، سوأحوزداردئ ذيئمداستئرؤ دةگةن جةلةؤمةن مالدئ كذشپةن تارتئپ الئپ، وداق كولةمئندة ةت دايئنداؤ جوسپارئن قازاقستاننئث عانا موينئنا ارتئپ تاستاؤئ وسئنداي اؤئر اپاتتارعا اكةلدئ.

- تالاس اعا، راس، قازئر ذلتتئق قاسئرةتكة بايلانئستئ جةر-جةردة ءتذرلئ ةسكة الؤ، ةسكةرتكئش اشؤ، كئتاپ شئعارؤ سياقتئ شارالار ءجذرئپ جاتئر. دةگةنمةن، سئزدئثشة، وسئ ءبئر اؤئر كةزةثدةر ذلت ساناسئنان وشپةي ورئن الئپ، وسكةلةث ذرپاققا ساباق بولؤئ ءذشئن ءالئ دة قانداي شارالاردئ قولعا الؤ قاجةت؟

- بيئل ةلئمئز اشتئق زذلماتئنئث 80 جئلدئعئن رةسمي اتاپ وتكةلئ جاتئر. ونئث وزئندة پرةزيدةنتئمئزدئث جوعارئ دةثگةيدة كوتةرؤئ ناتيجةسئندة. جوعارعئ جاقتان تاپسئرما كذتپةي-اق ءار قازاقتئث بالاسئ، ءاربئر قوعامدئق ذيئم، بئرلةستئك وسئعان تانئمدئق دةثگةيدة تةرةث ءمان بةرئپ،   ناؤقانشئلدئققا اينالدئرماسا ةكةن دةيمئن. ءبئزدئث كةمشئلئگئمئز - 31- مامئر تاقاعاندا الاشاپقئن بولامئز دا، كةيئن بذل تاقئرئپتئ ذمئت قالدئرامئز. كوثئلئثئزگة كةلسة دة ايتايئن، ونئث ئشئندة ب ا ق وكئلدةرئ، سئزدةر دة، بارسئزدار. وكئنئشكة قاراي، كةيدة ءتئپتئ 80 جئلدئق دةپ مةرةكةگة اينالدئرئپ جئبةرةتئن شارالار دا ورئن الئپ جاتادئ. وؤ، سوندا ةندئ وسئ داتانئ تةك 90 جئلدئقتا عانا ةسكة الؤئمئز كةرةك پة؟ جوق، بذل ذلتتئق قايعئ-قاسئرةت كذنئ رةتئندة كةثئنةن جانة جئل سايئن اتالئپ ءوتئلؤئ ءتيئس. ناؤقانشئلدئق كوزقاراستان قذتئلماي، تاريحئمئز قالپئنا كةلمةيدئ.

اأتور: قايرات نازار، سةمةي