الةمدئك كينو ارةناعا «مئث بالا» ارقئلئ ذيالماي شئعا الاتئنئمئز اقيقات
العاشقئ كادر. العاشقئ كورئنئس. كةيئپكةرلةرمةن العاشقئ تانئسؤ. تاؤلئ، دالالئ، ورماندئ القاپتاردا بئردة اشئق، بئردة جاسئرئن تئرشئلئك ةتئپ جاتقان ءارتذرلئ جاستاعئ ادامدار. مئنة، نةگئزگئ تاقئرئپ تا باستالدئ. بولاشاقتا كورةر مئث بالانئث ةكئ-ذشةؤئمةن دة تانئستئق. بويلارئندا ذرةي، ئزا، اشؤ، كةك.
قئسقاشا سيؤجةتئ: جوثعار شاپقئنشئلئعئندا اكة-شةشةسئز جةتئم قالعان بالالاردئث وسة كةلة جاؤدان كةك الؤعا بةل بؤؤئ. ولاردئث ءبارئنئث باسئن قذراپ، جةتئمدةرئن قاثعئرتپاي، ءوز بالالارئنداي اسئراپ جةتئلدئرگةن نازاردئث تذل جةتئم بالالاردئث كذنئ ةرتةث ةل قامئن جةيتئن ءبئر-ءبئر ازامات بولئپ ةرجةتؤئنة سئثئرگةن ةثبةگئ مةن ةرلئگئ ذشان-تةثئز. ولاردئث سانئ مئث با، توعئز ءجذز بة، ماسةلة ونئث انئق سانئندا ةمةس، قازاق تاريحئنا «مئث بالا» بوپ ةنئپ، ايگئلئ باتئرلارئمئز بةن بيلةرئمئزدئث تاساسئندا ذمئت بولا باستاعان سول ورئمدةي جئگئتتةردئث تاريح بةتئنة قايتا شئعئپ، ولاردئث ادام ايتسا نانعئسئز جانقيارلئق ةرلئگئ مةن وجةتتئگئن بذگئنگئ ذرپاق الدئنا جايئپ سالؤ - «قازاق فيلم» كينوستؤدياسئنئث ذلت رؤحئن، ذلت نامئسئن تؤ ةتئپ كوتةرؤدة جاساعان ذلكةن دة كذردةلئ جوباسئ ةكةنئ داؤسئز.
بذل تاريحتئ جاقسئ بئلةتئن ادامداردئث ايتؤئنشا، سارتاي ومئردة بولعان، فيلمدةگئدةي قئرشئن جاسئندا قازا بولماسا دا، جوثعار باسقئنشئلارئنان قازاق دالاسئن ازات ةتكةن سوث ةل ئشئندة باتئر اتانئپ، قارتايعان شاعئندا ءوز اجالئنان كوز جذمعان ةكةن. ول تؤئستئق جاعئنان قازاق ادةبيةتئنئث كلاسسيگئ ءابدئجامئل نذرپةيئسوأتئث اعايئنئ، كئشئ ءجذز ئشئندة جاقايئم رؤئنان بولئپ كةلةدئ ةكةن. دةمةك، بذل فيلمدئ تاريحي شئندئققا نةگئزدةلگةن تؤئندئ دةپ ايتا الامئز.
«نة ءولئم، نة ءومئر! نة ةل بولامئز، نة قذل بولامئز!». كةؤدةلةرئنة وسئنداي وجةتتئك پةن ةرلئك ذيالاعان مئث بالانئث قازاق حالقئن جوثعار ةزگئسئنةن ءبئرجولا ازات ةتؤ جولئندا جانپيدالئققا بارؤئ ناقتئ وقيعا ارقئلئ وتة نانئمدئ، اسةرلئ بةرئلگةن. قارشادايئنان كةؤدةسئنة نامئس ذيالاعان بالا سارتاي جوثعار نوياندارئن قذراق ذشئپ قوناق ةتئپ جذرگةن ةل اعاسئ راقئمجانعا: «ولار - ءبئزدئث جاؤئمئز. ال سئزدةر جاؤدئ قوناق ةتئپ، قذل بولئپ جذرسئزدةر. وزدةرئثدئ-وزدةرئث نةگة قذل ةتؤگة دايئنسئثدار!» دةپ كةككة تولئ ءسوز ايتقاندا، بالا سارتاي بويئنان نامئس كةگئنة سؤارئلعان وجةتتئك پةن كوزسئز ةرلئكتئ بايقاپ، ءوزئن قازاقپئن دةپ سانايتئن ءاربئر كورةرمةننئث رؤحئ كوتةرئلئپ، ءبئر ءسات وزدةرئنئث وسئنداي ةر ذرپاقتان تاراعاندارئ ءذشئن كوكئرةگئندة ماقتانئش سةزئمئ دؤ ةتئپ كوتةرئلةتئنئ انئق.
بئردة تاؤ شاتقالئندا، ةندئ بئردة ماث دالادا ءوتئپ جاتاتئن ةرلئك پةن قايسارلئقتئث شئثدالؤ كورئگئندة جةتئلئپ كةلة جاتقان ورئمدةي جاس بالالاردئث قايعئسئ مةن مذثئ، كةي ساتتة جئلت ةتة تذسةتئن قؤانئشتئ ساتتةرئ كورةرمةندئ وزئنة بئرتة-بئرتة ءذيئرئپ، ةلئكتئرئپ، باؤراپ الا بةرةدئ. قئم-قؤئت ءوتئپ جاتقان وقيعالاردئث بئردة-ءبئرئ كوثئلئثة «بذل قالاي؟» دةگةن كذدئك ذيالاتپايدئ. ءبارئ نانئمدئ، ءبارئ سول كةزدة ءوتئپ جاتقان سيتؤاسيانئث دامؤ لوگيكاسئنا ساي ءوربئپ، شيةلةنئسئپ، شةشئمئن تاؤئپ جاتادئ. ساداق اتؤ، قئلئش سةرمةؤ، ات قذلاعئندا ويناؤ، جةكپة-جةك سايئس، سوعئس تاكتيكاسئ مةن ستراتةگياسئن مةثگةرؤ سياقتئ جاتتئعؤلاردئ كورسةتؤ ارقئلئ دا مئث بالانئث ازعانتاي توپپةن وزدةرئنةن الدةنةشة ةسة كوپ جاؤ اسكةرئنة قارسئ شئعؤ ارةكةتئندة جةثئسكة جةتئپ جاتاتئنئنا كذمان كةلتئرة المايسئث.
سسةناريي اأتورلارئ تيمؤر جاقسئلئقوأ، جايئق سئزدئقوأ، مذحاممةد مامئربةكوأتةر مئث بالاعا عانا قاتئستئ تاريحتئ ةمةس، سول كةزدةگئ قازاق حالقئنئث قئل ذستئندة تذرعان تاعدئرئن، ساياسي حال-احؤالئن، ةل تذرمئسئن جاقسئ زةرتتةپ، زةرتتةي الماعان تذستارئن شئعارماشئلئق تذيسئك ارقئلئ دالمة-ءدال تذسئنگةنئنة كوثئلئث تولادئ. رةجيسسةر اقان ساتايةأ - بذرئن دا تاتئمدئ كينوتؤئندئلارئمةن تانئمال بولئپ قالعان كاسئبي مامان. ونئث بذل فيلمئ جالپئ قازاقتئث اسئل قازئناسئنا اينالعان «قئز جئبةك»، «اتاماننئث اقئرئ»، «مةنئث اتئم قوجا» سياقتئ كينوشةدةأرلاردئث قاسئنان ويئپ ورئن الاتئن دذنية دةسةك، ارتئق ماقتاعاندئق بولماس دةپ ويلايمئن. نةسئ بار، «جاقسئنئث جاقسئلئعئن ايت، نذرئ تاسئسئن» دةمةؤشئ مة ةدئ اتام قازاق.
بذل فيلم ءوز شةثبةرئندة عانا ءساتتئ تؤئندئ ةمةس، قازاق كينوسئنئث سوثعئ كةزدةگئ ةلةؤلئ تابئسئ، جالپئ، كينةماتوگرافتاعئ جاثا لةپ، جاثا ءسوز دةگةن جوعارئ باعاعا لايئق.
بارلئق ءساتتئ تؤئندئلار سةكئلدئ بذل فيلمدة دة بذكئل وقيعا جةلئسئ، تةوريالئق تئلمةن ايتقاندا، تاقئرئپ ئشئندةگئ تاقئرئپ - ماحاببات، دوستئق، ساتقئندئق، جاؤئزدئق - ءبارئ-ءبارئ دة شئندئق لوگيكاسئنئث بذلتارتپاس زاثدئلئقتارئ كورةرمةندئ وزئنة يئرئمدةي تارتئپ وتئرادئ. كوپ فيلمدةردة كةزدةسةتئندةي بذل تؤئندئدا ارتئق دةتال، ارتئق كةيئپكةر، ارتئق كورئنئس جوق. ءبارئ ءبئرئن-ءبئرئ تولئقتئرئپ، ءبارئ دة ورتاق ءبئر يدةياعا - «نة ةل بولامئز، نة قذل بوپ قذريمئز» دةگةن يدةياعا باعئندئرئلعان. وسئ يدةيا جالاث ةمةس، نانئمدئ وقيعالار قذرامئ ارقئلئ جوعارئ كوركةمدئك دةثگةيدة بةرئلئپ، فيلمنئث ورگانيكالئق تذتاستئعئن قالئپتاستئرعان.
فيلمدة ذمئتئلماستاي بولئپ ةستة قالاتئن ءبذتئن ءبئر اكتةرلةر گالةرةياسئ توپتاستئرئلئپتئ. تئلةكتةس مةيراموأ، تولةؤبةك ارالبايةأ، تذثعئشباي جامانقذلوأ، دوسحان جولجاقسئنوأ ةل باسشئلارئ مةن ةل اعالارئنئث بايئپتئ دا ذستامدئ، سابئرلئ دا ءتوزئمدئ، جئگةرلئ دة قايسار مئنةزدةرئن وزدةرئ سومداعان كةيئپكةرلةرئ ارقئلئ ةرلئك داستانئنئث جاثا بةتتةرئن ايشئقتئ ارئپپةن جازئپ شئعئپتئ. سسةناري اأتورلارئ جازعان ءاربئر سؤرةت، ءاربئر كورئنئس، ءاربئر وبراز فيلمنئث العاشقئ كادرئن تذسئرؤدةن الدةقاشان بذرئن رةجيسسةردئث كوثئل ةكرانئندا پئسؤئ جةتكةنشة قايتالانئپ، ءييؤئ قانعانشا يلةنگةنئ كورئنئپ تذر.
بذل اتالعان اكتةرلةردئث فيلمنئث جالپئ كوركةمدئك ساپاسئن كوتةرؤدة شةشؤشئ رول اتقارعانئنا كؤا بولدئق. كوپتةن بةرئ ةكراندا كورئنبةي كةلگةن نازار رولئندةگئ تئلةكتةس مةيراموأ پةن راحئمجان بةينةسئن جاساعان تولةؤبةك ارالبايةأتئث جاثا ءبئر يپوستاستا كورئنؤئ بارشامئزدئث مةرةيئمئزدئ كوتةرئپ كةتتئ. بذل ةكئ اكتةر بارشاعا وزدةرئنئث شةبةر ورئنداؤشئلئعئن عانا تانئتئپ قويعان جوق، قولدارئنا كامةرا تيسة، باستئ كةيئپكةردئث رولئنة اكتةردئ شةتتةن ئزدةؤشئلةرگة ساباق بةرئپ كةتكةندةي بولدئ. ذلتتئث ذلئ تذلعالارئ مةن ايتؤلئ بةينةلةرئنة لايئقتئ ورئنداؤشئلاردئ شةتتةن ةمةس، ءوز ئشئمئزدةن ئزدةؤ قاجةتتئلئگئن تاعئ دا ةسكة سالئپ ءوتتئ.
بذل فيلمنئث اسا جوعارئ دةثگةيدة قابئلدانؤئنا جاس اكتةرلةر - سارتاي بةينةسئن جاساعان اسئلحان تولةپوأ، تايماس وبرازئن سومداعان ايان ءوتةپبةرگةن، حورلان بةينةسئندة كورئنگةن قذرالاي اناربةكوأا، زةرة رولئن ويناعان ءاليا انؤاربةك سياقتئ جاپ-جاس جئگئتتةر مةن قئزدار وزدةرئنئث جاستئققا ءتان سئمباتئمةن، ادةمئلئگئمةن قوسا، وزدةرئ جاساپ جذرگةن وبرازدئث بار بولمئسئن جانئمةن ءتذسئنئپ، ةكراندا سول ادامداردئث ءدال وزئندةي ءومئر سذرة بئلؤلةرئ كوثئل تولقئتپاي تذرا المادئ. ةلئ ءذشئن، جةرئ ءذشئن، ازاتتئعئ ءذشئن قئرشئنئنان قيئلئپ جاتقان وندئردةي جاس جئگئتتةر مةن قئزداردئ كورگةندة، اسئرةسة، سارتايدئث جوثعارلاردئث تؤئ جةلبئرةپ تذرعان باعانانئ جارالئ دةنةسئمةن جةر باؤئرلاپ كةپ قذلاتقان ساتئندة، قذلاعان جاؤ تؤئن كورگةن وزگة جئگئتتةردئث «العا، قازاقتار!» دةپ ذرانداتا جاؤعا شاپقاندا قاي قازاق تولقئماسئن، قاي قازاقتئث كوزئ سؤلانباسئن! بئرنةشة جاؤ اسكةرئنئث ورتاسئندا قالئپ، ولارمةن شايقاسئپ ولگةن حورلانداي قئزدئث ةرلئگئنة بذگئنگئ ذرپاق قالاي ماقتانباسئن؟! كةشةگئ ةكئنشئ دذنيةجذزئلئك سوعئستا ةرلئكپةن قازا تاپقان ءاليا مةن مانشذك سياقتئ باتئر قئزدارئمئزدئث اپكةلةرئ وسئ حورلان ةكةنئن، حورلان رؤحئ ولمةگةنئن، ول عاسئردان-عاسئرعا، ذرپاقتان-ذرپاققا باتئرلئق پةن وجةتتئلئكتئث ةستافةتاسئنداي جالعاسا بةرةتئنئن وسئ وبراز ارقئلئ تةرةث تذسئندئك.
ةرتةث - ذزاق دايئندالعان سوثعئ شايقاس. قازاقتار باس قوسئپ، مئث بالانئث باستارئ تذگةل ءتذيئسئپ، «نة ءومئر، نة ءولئم» دةگةن نار تاؤةكةل ايقاسقا اتتانباق. بذل شايقاستا كئمنئث ءولئپ، كئمنئث ءتئرئ قالارئ بةلگئسئز. بةلگئلئسئ سول - وسئ شايقاستا تالاي بوزداق جةر جاستانباق.
زةرة مةن سارتايدئث وثاشا كيئز ذيدة سوثعئ كةزدةسؤئ. «ةرتةث - قاندئ شايقاس. ودان ءتئرئ قالؤ-قالماؤ ةكئتالاي،- دةيدئ جاس ارؤ زةرة. - بذگئن ةكةؤمئزدئث سوثعئ ءتذنئمئز. وسئ ءبئر ءتذننئث ءوزئ مةنئث بذكئل ومئرئمة تاتيدئ. مةن ةكئ دذنيةدة دة سةنئ جذرةگئمدة ماثگئ ساقتايمئن». وسئنئ ايتئپ، ةكةؤئ ءبئر-ءبئرئنئث قولئن قئسادئ. فيلمدةگئ ةث ءبئر جان تولقئتارلئق ةپيزود تا وسئ ءسات. ولاردئث ئنتئق جذرةكتةرئ، ماحاببات سةزئمدةرئنئث شارپؤئ ءبئر-ءبئرئنئث الاقان تذيئستئرؤمةن عانا ءبئتتئ. ةگةر «كوشپةندئلةر» مةن «كةلئندئ» تذسئرؤشئلةر، ءيا بولماسا «قاروي» مةن «قايرات - بةيكذنا» فيلمئن جاساؤشئلار بولسا، وسئ ةپيزودتئ ايعايلارئنان قوراداعئ قوي ذركةتئن جالاثاش ءلاززات قذشاعئنا شالئندئرماي قويماؤشئ ةدئ. رةجيسسةر ا.ساتايةأ ذلتتئق مةنتاليتةت پةن ذلتتئق ذستامدئلئقتئ ساقتاي بئلگةن، دةمةك، ول ءوز ذلتئن جانئنداي سذيةدئ، ونئث اسئل قاسيةتئن قاستةرلةي بئلةدئ، ماحاببات دةگةن كيةلئ ذعئمدئ توسةكتة مئجعئلاپ قور قئلمايدئ.
فيلمنئث فينالئ مةيلئنشة اسةرلئ شئققان. جوثعارلاردئ ءوز جةرئنةن ءبئرجولاتا تازارتقان نازارلار توبئ (قازاقتار) اق وتاؤدئث شاثئراعئن كوتةرئپ جاتئر.
- بذل سةنئث ءوز وتاؤئث بولادئ. سارتايدئث ذرپاعئن وسئ شاثئراقتا وسئرةسئث، ءبئر ؤئعئن ءوزئث قادا، زةرة، - دةيدئ بارلئق جةتئم قالعان مئث بالانئث ورتاق اكةسئ نازار. ؤئق قاداپ جاتقان زةرةنئث ةكئقابات ةكةنئن سوندا عانا بايقاپ، جةسئر قالعان زةرة تاعدئرئنا ورتاقتاسئپ كةتكةنئثدئ ءوزئث دة بايقاماي قالاسئث. مئنة، قازاقئ رؤح، مئنة، قازاقئ مادةنيةت! قازئرگئ كينوپراكات جذيةسئ تذگةلدةي جةكةمةنشئكتئث قولئندا. ولاردا قازاق تئلئندةگئ فيلمدةرگة كورةرمةن از جينالادئ دةگةن سئلتاؤمةن قازاق تئلئندةگئ فيلمدةرگة مةيلئنشة سةلقوس قارايتئن ستةرةوتيپ قالئپتاسئپ قالعان. «مئث بالا» فيلمئ دة ءا دةگةننةن وسئنداي سةلقوستئقپةن بةتپة-بةت كةلئپ وتئر. ءبئراق قازاق ءومئرئن ءوز تئلئندة كورگئسئ كةلگةن كوپشئلئكتئث قئسئمئ بويئنشا، كينوپروكات فيلمنئث قازاق تئلئندةگئ نذسقاسئنان 6-7 داناسئن سذراتئپ الئپتئ. دةمةك، سئرةسئپ قالعان كينوپروكاتتا دا سةث بذزئلدئ دةگةن ءسوز. ول سةثدئ العاش بذزعان دا وسئ فيلم. قازاقتار قازاق تئلئندةگئ سةانستارعا كةلمةيدئ دةگةن قاتة تذسئنئكتئ قالئپتاستئرعان تةك پروكاتشئلار ةمةس، ءوز تؤئندئلارئمئزدئث ساپاسئ ةكةن. ءالجؤاز، ورتا قول، ءتئپتئ ذلتتئ جةرگة قاراتاتئن تؤئندئلارعا كورةرمةن قالاي بارسئن؟ «جاؤجذرةك مئث بالا» ذلتتئق كالوريتئنئث بايلئعئ، كوركةمدئك ساپاسئنئث جوعارئلئعئ ارقاسئندا قازاق كورةرمةندةرئن كينوتةاترلارعا قايتا جيناي باستادئ. الةمدئك كينوارةناعا دا وسئ شئعارما ارقئلئ ذيالماي شئعا الاتئنئمئز اقيقات.
قورئتا ايتقاندا، «جاؤجذرةك مئث بالا» فيلمئ - قازاق كينوسئنئث ةلةؤلئ تابئسئ. بذل تؤئندئنئ قالئث كورةرمةن قاؤئم زور قذرمةتپةن قارسئ الادئ دةپ سةنةمئز. وسئ فيلمنةن كةيئن «قازاق فيلم» كينوستؤدياسئنئث دا، بارشا كورةرمةن قاؤئمنئث دا ةثسةسئ كوتةرئلئپ، وزگةلةردئث الدئندا ذلتئث ءذشئن ذيالماي، سالبئراعان باستئ جوعارئ كوتةرئپ جذرةتئن كةز كةلدئ دةپ ايتؤعا تولئق حاقئمئز بار.
وسئ فيلمنئث ءساتتئ شئعؤئ ءبئرازئمئزعا جاثا وي تاستاپ وتكةن سياقتئ. قازاققا قئمبات ذلتتئق كينونئ قازاق رؤحئندا تاربيةلةنئپ، قازاق ءومئرئنئث قايناعان ورتاسئندا وسكةن، قازاقشا تذس كورةتئن رةجيسسةرلةردئث قولئنان عانا كةلةتئنئ بةلگئلئ بولدئ.
ةسكةرتة كةتةر ءبئر جاي: فيلمنئث تيترئنان «جاؤجذرةك» دةگةن قوسارلانئپ جذرگةن انئقتاؤئشتئ الئپ تاستاعان ءجون بولار ةدئ. جاؤجذرةك بالالاردئ كورةرمةن ونسئز دا ةكراننان كورةدئ عوي. «مئث بالا» دةگةن اتاؤدئث ءوزئ-اق جةتكئلئكتئ سياقتئ.
دؤلات يسابةكوأ،
مةملةكةتتئك سئيلئقتئث لاؤرةاتئ