اسئلحان نذرعاليةأ، ذلئ بريتانيانئث نوتتينگةم ؤنيأةرسيتةتئنئث دوكتورانتئ: باتئس «كاپيتالمةن» تئنئستايدئ

فوتو: None
پارات.- اسئلحان، «بولاشاق» باعدارلاماسئ بويئنشا ذلئ بريتانيانئث نوتتينگةم ؤنيأةرسيتةتئنئث ماگيستراتؤراسئن ءبئتئردئث. قازئر نةنئ قاؤزاپ جاتئرسئث؟

- «بولاشاق» باعدارلاماسئمةن وقؤعا تذسپةس بذرئن الماتئداعئ ق ب ت ؤ-دئ ةكونوميست ماماندئعئ بويئنشا بئتئرگةنئمدئ ايتئپ وتكئم كةلةدئ. الايدا، بئلئمگة دةگةن قذشتارلئعئم مةنئ ماگيستراتؤراعا «جةتةكتةپ» الئپ كةلدئ. شةت ءتئلئن جاقسئ مةثگةرگةندئكتةن ةمتيحانداردان قينالعان جوقپئن. باعئم جانئپ، «بولاشاق» باعدارلاماسئمةن ذلئ بريتانيانئث نوتتينگةم ؤنيأةرسيتةتئنئث ماگيستراتؤراسئنا «مةملةكةتتئك باسقارؤ ءئسئ» ماماندئعئ بويئنشا قابئلداندئم. ءبئر جئلدان سوث، ماگيستر اتاعئن الئپ، وسئ وقؤ ورنئندا ءوز قارجئممةن ءارئ قاراي وقؤئمدئ جالعاستئرؤعا بةل بايلاپ، دوكتورانتؤرانئث سئرتتاي بولئمئنة قذجات تاپسئردئم. بذگئندة وسئ ؤنيأةرسيتةتتئث «قوعامدئق ساياسات جانة باسقارؤ» ماماندئعئنئث دوكتورانتئمئن. «الةؤمةتتئك كةلئسئم» تاقئرئبئنداعئ عئلئمي جوبامدئ جان-جاقتئ زةرتتةپ، تولئقتئرئپ جاتئرمئن. ال ماگيستراتؤراداعئ ديسسةرتاسيامدئ ءساتتئ قورعادئم.

- ديسسةرتاسياثدئ قانداي تاقئرئپتا قورعادئث؟

- ماگيستراتؤرا بولعاندئقتان، مذنداعئ وقؤ جذيةسئ قاراپايئم ستؤدةنتتةردئث باعدارلاماسئنان مذلدة بولةك، كذردةلئ ةكةنئ تذسئنئكتئ. تازا عئلئمي جذمئسپةن اينالئسئپ، كوثئلئثدئ تةك عئلئمعا بولؤئث كةرةك. بذل ءذشئن بئزگة مةملةكةت تاراپئنان جاقسئ جاعداي جاسالدئ. اي سايئن تولةنةتئن 2 مئث دوللار شاماسئنداعئ شاكئرتاقئمئز ةش ؤايئمداماي، الاثسئز وقؤئمئزعا مذمكئندئك بةردئ. «كارل ماركستئث قوعامدئ قذرؤداعئ ساياسي ويلارئ» دةگةن تاقئرئپتا عئلئمي جوبامدئ بةكئتئپ، ءبئر جئل بويئ وسئنئ «اؤدارئپ-توثكةردئم».

- نةگة كارل ماركستئث ةثبةكتةرئن تاثدادئث؟ ونئث ساياسي ويلارئنئث كذنئ وزعان جوق پا؟

- ءبئز، كوبئنة، كارل ماركستئ ةكونوميكا جاعئنان جاقسئ بئلةمئز. ول ةكونوميكانئث «جئلئگئن شاعئپ، مايئن ئشكةن». ونئث ةثبةكتةرئندة بذل سالا ءبولئم-ءبولئم، تاراؤ-تاراؤمةن جذيةلئ جازئلعان. سول تذستا شةتةلدئك باسئلئمداردا كارل ماركستئث ساياسي ويلارئن قولداعان ماتةريالدار ءجيئ باسئلدئ. اعئلشئن جذرتئ ماركسقا قايتادان ورالئپ، عالئمدار ونئث ةثبةكتةرئن جاثاشا قابئلداپ، زةرتتةي باستادئ. ول كةزدة ةكونوميكالئق داعدارئستئث دةندةپ، الةم جذرتشئلئعئ قارجئدان قئسئلعان قيئن كةزةث بولاتئن. ال داعدارئس تذسئنئگئن ةكونوميكا تذرعئسئندا كارل ماركس ءوز ةثبةكتةرئندة «ادةمئ» جازئپ قالدئرعان. «ادام بالاسئ وسئنداي قارجئلئق داعدارئسقا قايتا اينالئپ كةلة بةرةدئ. بذدان قذتئلؤ استة مذمكئن ةمةس» دةگةن. «قازئرگئ جاعدايدا، كاپيتاليزمدة، حالئقتئث 10 پايئزئ باي ادامداردان، ال 90 پايئزئ كةدةيلةردةن قذرالعان. سول 10 پايئز بايلار قالتاسئن ودان ءارئ قالئثداتئپ، بايئعان ذستئنة بايؤدئ ماقسات تذتسا، ال قالعان 90 پايئزئ بايلاردئث قاتارئنا جةتةمئن دةؤمةن كذي كةشةدئ». ياعني ول كئسئنئث ايتپاق ويئ، كاپيتاليزم جذيةسئندة ادامدار تةك بايؤعا ذمتئلادئ. الايدا، وسئنئ اسئرا سئلتةپ، «اقشاث بولسا عانا تذرمئسئث جاقسئ بولادئ» دةگةن تذسئنئكپةن كةيبئر كاسئپكةرلةر شئعارئپ جاتقان تاؤارئنا تذتئنؤشئلاردان سذرانئس بولسئن، بولماسئن ءذستئ-ذستئنة ءذيئپ شئعارئپ تاستايدئ. ال قوعامدئق قاجةتتئلئككة جاراماي، ساؤدا سورةلةرئندة شاث باسئپ، وتپةي قالعان تاؤارلار كومپانيانئ شئعئنعا باتئرادئ. داعدارئس وسئنداي ءئرئ كومپانيالاردئث قذلدئراؤئنان پايدا بولادئ.

- سوندا ماركس داعدارئستان قذتئلؤ ءذشئن كوممؤنيزمدئ ويلاپ تاپتئ ما؟

- ول كئسئنئث ويئنشا، بارلئعئنئث ورتاق بولعانئ حالئقتئث وزئنة ءتيئمدئ. ماسةلةن، قازاق حالقئندا «اسار» دةگةن ادةمئ تذسئنئك بار. كومةككة ءزارؤ ادامعا بارلئعئ جابئلئپ قول ذشئن بةرئپ، دةمةيدئ. ءاسئلئ، مذنداي كةثشئلئك تةك قازاققا عانا ءتان بة دةيمئن. ويتكةنئ، شةتةلدة ءبئرئن-ءبئرئ قولداؤ دةگةن تذسئنئك مذلدة جوق. العاش رةت شةتةلگة 15 جاسئمدا ءتئل وقئتؤ كؤرسئنا بارعانئمدا ول جاقتاعئ قايئرشئلار مةنئ قايران قالدئردئ. كوشةدة كةلة جاتئپ تاثعالعانئم، جول ذستئندة الاقان جايئپ، اركئمگة ءبئر تئلةمسةكتةنئپ تذرعان قايئرشئلاردئ قايئرشئ دةؤگة اؤئز بارمايدئ. ذستئنة كيگةنئ قئمبات بئلعارئ كذرتة، دجينسئ شالبار. سذراستئرسام، ولار مةملةكةتتةن كومةك الاتئن مذقتاج جاندار ةكةن. ال جاعدايلارئ ءبئزدئث ورتاشا تذرمئستاعئ ادامداردان كوش ئلگةرئ.

- سةنئثشة، قازاقستاننان باسقا قاي مةملةكةت جاستاردئث ساپالئ ءبئلئم الؤئنا جاعداي جاساپ وتئر؟

- قئتايدا جئلئنا 900 مئثداي جاس جوعارئ وقؤ ورنئن بئتئرةدئ ةكةن. الايدا، سونئث 10 پايئزئنئث، ياعني 90 مئثئنئث عانا ءبئلئم ساپاسئ شةتةلگة شئعؤعا جارامدئ. وسئدان كةلئپ دذنيةجذزئلئك ساراپشئلار مئناداي قورئتئندئ جاساعان: قئتاي، ءذندئستان سياقتئ حالئق سانئ كوپ ةلدةر ساپالئ كادر دايئنداؤ جاعئنان ارتتا قالئپ كةلةدئ. سوندئقتان اتالعان مةملةكةتتئث حالقئ كةدةيشئلئكتةن كوز اشپاي، جذپئنئ كذي كةشؤدة. وسئ ماسةلةگة دابئل قاققان قئتايلئقتار بذگئندة بئلئكتئ كادر دايئنداؤعا بئلةك تذرگةن. ولار شةتةلدئث بةدةلدئ ؤنيأةرسيتةتتةرئمةن ءوزارا كةلئسئم جاساپ، ئنتالئ جاستارئن شةتةلدة وقئتئپ جاتئر. ذلئ بريتانيادا ءبئلئم الئپ جاتقان قئتايلئق جاستار وتة كوپ.

- دةمةك، قئتايلئقتار دا ءبئزدئث «بولاشاق» سياقتئ كةلةلئ باعدارلاما قذرئپ، سول ارقئلئ كادرلئق الةؤةتئن كوتةرئپ جاتقان بولدئ عوي.

- ءيا، سولاي دةپ ايتؤعا دا بولادئ. الايدا، جاستارعا ناق ءبئزدئث مةملةكةتئمئز سياقتئ قولداؤ جاساپ وتئرعان، ءدال «بولاشاق» باعدارلاماسئ سياقتئ جةمئستئ جوبا ازئرگة ةشبئر ةلدة جوق. قازئر «بولاشاققا» وزگةرئس ةنگئزئپ، قابئلداؤ شارتئن شةكتةدئ. ءوز باسئم ةنگئزئلگةن وزگةرئستئ قوس قولئمدئ كوتةرة قولدايمئن. ويتكةنئ، مةكتةپتئ جاثا بئتئرگةن تذلةكتةرگة شةتةلدئك ءبئلئم بةرؤ جذيةسئ اؤئر تيةدئ. ولار ءبئتئرئپ كةلگةن كذننئث وزئندة بارلئعئ بئردةي سةنئمدئ اقتامايدئ. ءتئپتئ ماگيستراتؤراعا تذسكةن جاستاردئث ءوزئ تةك قانا مةملةكةتتئك قئزمةتتئث كولةثكةسئندة قالئپ قويؤئ مذمكئن. سوندئقتان باعدارلاما بويئنشا دوكتورانتؤراعا كوپ ورئن بةرئلسة، كوپ نارسةدةن ذتامئز. سةبةبئ، شةتةلدةن ساپالئ ءبئلئم الئپ كةلگةن ءبئر دوكتورانت قازاقستاندا ءجذز ستؤدةنتكة ءوز بئلگةنئن ذيرةتؤگة تئرئسادئ. ياعني بئزدة كةلةشةكتة وسئ ادئسپةن «شتؤچنئي توأار» دايئندالادئ. ةگةر شةتةلگة جئلئنا مئث دوكتورانتتان جئبةرئپ تذرساق، ولاردئث كةلةشةكتة قازاقستان عئلئمئنا قانداي ذلةس قوساتئنئن باعامداي بةرئثئز.

- جاستار شةتةلدة قالؤعا نةگة قذمار؟ جالپئ، جات جذرتتئث تذرمئس-سالتئ قانداي؟

- ول جاقتا ءومئر ءسذرؤ الدةقايدا جةثئل سياقتئ. ءوزئثدئ ةركئن سةزئنةسئث. جان قينالاتئن جذمئس جوق. ونئث ذستئنة تولةنةتئن جالاقئ دا اجةپتاؤئر. ءبئر سوزبةن ايتقاندا، ءومئر ءسذرؤ، اقشا تابؤ بئزگة قاراعاندا الدةقايدا جةثئل. ال «جةثئلدئث استئمةن، اؤئردئث ذستئمةن» جذرؤگة داعدئلانعان كةيبئر جاستار وسئنداي جةثئل جولعا قئزئعادئ. ءوزئم وقئعان ذلئ بريتانيادا قالئپ، جذمئس ئستةپ جاتقان قازاقستاندئق جاستار وتة كوپ.

جالپئ، شةتةلدة اركئم قارا باسئنئث قامئ ءذشئن ءومئر سذرةدئ. بئزدةگئدةي اعايئن-تؤئسقا جاردةمدةسئپ، دةمةپ، تذرمئسئ تومةندةرگة قولداؤ كورسةتئپ، جاقئندارئثا قارايلاسؤ دةگةن اتئمةن جوق. ماسةلةن، قازاق جاستارئ الدئمةن اياققا تذرئپ الايئن، اتا-اناما قارايلاسايئن دةپ ءجذرئپ قالادئ. سوسئن قاتارلاستارئنا قاراپ، مةن دة سولارداي بولايئن، مةنئث ولاردان قاي جةرئم كةم دةپ ءوزئن-ءوزئ بةينةتكة جةگةدئ. شةتةلدئث تذرمئس-سالتئ مذلدة باسقا. سةن قالاي تذرئپ جاتئرسئث، نة كيئم كيئپ ءجذرسئث، ةشكئمنئث شارؤاسئ جوق. قئمبات كولئك ءمئنئپ، قذندئز تون كيةتئن بئزدةگئدةي باسةكةدةن ادا. تذرعئندارئ وتة قاراپايئم كيئنةدئ. تاپقان-تايانعان اقشاسئنئث بارلئعئن جانئنئث راحاتئنا جاراتادئ. سارئ ؤايئمعا سالئنئپ، قالاي جةتكئزةمئن دةپ ويلامايدئ. كوبئنة ساياحاتتاپ، ةل-جةر كورگةندئ ذناتادئ. يئقتارئنا جول سومكةلةرئن اسئپ الادئ دا، لوندوننان پاريجگة، ودان ءارئ كوثئلئ قالاعان ةلگة ذشئپ جذرة بةرةدئ. سوندا قالتاسئندا اسئپ-تاسئپ جاتقان ارتئق اقشاسئ دا جوق. قارجئسئن رةتئمةن ةسةپتةپ، ذنةمدئ جذمساؤعا داعدئلانعان. ال بئزدة ادامنئث ومئرگة كةلؤئ مةن كةتؤئنئث ءوزئ جاتقان شئعئن...

- شةتةلدئث ءبئلئمئ ساعان نة بةردئ؟

- ارينة، قازاقستاندا دا جاقسئ ءبئلئم الؤعا بولادئ، ءبئراق بئزگة كوپ اقپاراتتار كةلة بةرمةيدئ. عئلئمي جذمئسقا قاجةتتئ ماعلذمات جوق. شةتةلدة العاشقئ ساباق كذنئندة مذعالئمنةن العان تاپسئرمامئز كئتاپحانا بولدئ. «ءارئ قاراي كئتاپحاناعا بارئپ، ءوز بةتتةرئنشة ئزدةنئپ، تولئقتئرئثدار» دةگةندة، «مذنئ كئتاپحاناعا بارئپ قايتا قاراؤدئث قاجةتئ قانشا؟ ينتةرنةتتةن الا سالمايمئز با؟» دةگةن ويدا بولعانئمئز راس. الايدا، كوپ دذنيةنئث ينتةرنةتتةن تابئلمايتئنئن، كئتاپحانادا شاث باسئپ، توزئعئ جةتكةن كئتاپتان عانا تابئلاتئنئن كةيئننةن ذقتئق. مذعالئمنئث تالابئ قاتاث. ماسةلةن، مةن كارل ماركستئث ويئن قاعازعا ءتذسئرئپ، پروفةسسورعا الئپ بارامئن. ول ايتادئ: «ماركس نةگة بذلاي دةدئ؟ نةگة سذيةنئپ ايتتئ، دالةلدة وسئنئ»، - دةيدئ. سةن قايتادان كئتاپتئ اقتارئپ، ونئث ةنگةلس ةثبةكتةرئنة سذيةنگةنئن انئقتايسئث. «جةردةن جةتئ قويان تاپقانداي» قؤانئپ، ةنگةلسكة سئلتةمة جاساپ، جذمئسئثدئ قايتا تولئقتئراسئث. الايدا، بذكئل ءومئرئن عئلئمعا ارناعان وقئمئستئ پروفةسسوردئ سةن تاثعالدئرا المايسئث. «جارايدئ، ماركس بذل جةردة ةنگةلسپةن كةلئسكةن ةكةن، ءبئراق مئنا كئسئنئث ويئ بذلارعا قاراما-قايشئ. وسئنئث دا ةثبةكتةرئن قاراپ كورشئ» دةپ مذلدة باسقا اأتوردئ ذسئنادئ. سةن ةندئ باسقا عالئمنئث كئتاپتارئن «قازبالاعاندا»، بذعان دةيئن وقئپ كةلگةن ماركس پةن ةنگةلستئث ويئنا مذلدة قاراما-قارسئ پئكئر قالئپتاستئراسئث. «بذل كئسئ نةگة بذلاي دةدئ ةكةن» دةپ ءتذبئن «قازساث»، سئلتةمة ارقئلئ تاعئ دا 2-3 جاثا اأتورمةن تانئس بولاسئث. امال جوق، ولاردئث نة دةگةنئن ءبئلؤ ءذشئن بذكئل ؤاقئتئثدئ كئتاپحانادا وتكئزؤئثة تؤرا كةلةدئ.

ال قذندئ دةرةكتةردئث بارلئعئن ХVIII-ХIХ عاسئردا باسئلعان ةسكئ كئتاپتاردان عانا تابا الاسئث. سوندئقتان ونداي ماعلذماتتار بئزدة جوق. عئلئمي تاقئرئپ سةنئ وسئنداي يئرئمدةرئمةن ةرئكسئز تارتئپ، قئزئقتئرئپ الادئ. ياعني ءبئر ديسسةرتاسيانئ قورعاؤ ءذشئن كوپ ئزدةنئپ، ةثبةكتةنةسئث. ال قورعاپ شئققاننان كةيئن كادئمگئدةي كوپ نارسةگة كوزئث جةتةدئ.

دةرةككوز:«نذر استانا» گازةتئ