وتئرار كئتاپحاناسئ الةكساندريا كئتاپحاناسئنان دا ذلكةن بولعان با؟

فوتو: None
زاقپارات - وسئ ؤاقئتقا دةيئن قازاق وركةنيةتئنئث بولعاندئعئن عئلئمي تذرعئدا دايةكتةؤگة ذمتئلئپ جذرگةن عالئمداردئث ءبئرئ - پروفةسسور ةرةنعايئپ وماروأ وتئرار كئتاپحاناسئنئث الةكساندريا كئتاپحاناسئنان ذلكةن بولعاندئعئ جايلئ بولجامدئ دالةلدةؤگة ارةكةت جاساپ جذرگةنئ بةلگئلئ. اقيقات ايتئستا اشئلادئ دةسةك تة، تاريح ءذشئن توسئن پايئمدئ عالئم قانداي دةرةكتةرگة نةگئزدةيتئنئ قئزعئلئقتئ.

- ةرةنعايئپ سالئپ ذلئ، ءسئز وتئرار كئتاپحاناسئ الةكساندريا كئتاپحاناسئنان ذلكةن بولعانئن دالةلدةؤگة ذمتئلئپ جذرگةن عالئمداردئث ءبئرئسئز. بذل دايةكتةمة قانداي تاريحي دةرةكتةرگة نةگئزدةلةدئ؟

- تاريحتا كوپتةگةن بذرمالاؤشئلئق كةزدةسةتئنئ جاسئرئن ةمةس، سولاردئ اشكةرةلةؤمةن، ادئلدئكتئ قالپئنا كةلتئرؤمةن ذلئ عذلامالاردئث كوپشئلئگئ اينالئسقان. سولاردئث ءبئرئ - ءمذستافا شوقاي. وسئ تذستا ءمذستافا شوقايدئث عالئمدئق قابئلةتئ دة جارقئراپ كورئندئ. ول اتئ اثئزعا اينالعان ةگيپةتتةگئ اتاقتئ الةكساندريا كئتاپحاناسئنئث ورتةلؤئ جايلئ قاؤةسةتتئ زةرتتةؤگة دةن قويدئ. بذل ماسةلةنئث اق-قاراسئن انئقتاؤ بئزگة، قازاقتارعا وتة قاجةت. سةبةبئ، وتئرار كئتاپحاناسئ كولةمئ جاعئنان الةمدةگئ ةكئنشئ كئتاپحانا بولئپ سانالاتئنئ بارشاعا ايان. سونئمةن قاتار، اتاقتئ الةكساندريا كئتاپحاناسئنئث ورتةلؤئن بذكئل حريستيان الةمئ مذسئلماندارعا جابا سالعاندئعئ دا داؤ تؤدئرادئ.

الدئمةن ةكئنشئ ماسةلةنئ قاراستئرايئق. م.شوقاي بذل جايلئ: «بذعان تذركيالئق باؤئرلارئمئزدئث جاؤاپ بةرؤ-بةرمةؤئ، جاؤاپ بةرسة، قالاي بةرةرئ بئزگة بةيماعلذم»، دةپ كةيدئ دة، ودان ءارئ بئلاي دةيدئ: «الةكساندرييا كئتاپحاناسئن حاليف ءامئردئث ورتةگةندئگئ تؤرالئ حيكايا بذكئلدةي جالعان. «تاث» گازةتئنئث 1923- جئلعئ 30- ناؤرئزداعئ سانئندا جاريلانعان فرانسيا عئلئم اكادةمياسئنئث راپورتئندا (Academie des inscriptions et belles-Lettres) ايتئلعاندارعا قاراعاندا، بذل وقيعا العاشقئ ءداؤئر تاريحشئلارئنا بةيماعلذم. ول تةك ХІІ عاسئردئث ورتاسئندا عانا پايدا بولعان». ياعني، ودان بذرئنعئ قذجاتتاردا كةزدةسپةيتئن سةبةبئ دة سوندئقتان بولار.

- ةندةشة، الةكساندريا كئتاپحاناسئن كئم، قاشان ورتةگةن دةگةن سذراق تؤادئ...

- ورئس تئلئندةگئ ايگئلئ بروكگاؤز-ةفرون سوزدئگئندة (1891) بئلاي دةلئنگةن: ««الةكساندريا كئتاپحاناسئنئث بذكئل ريم، گرةك، ءذندئ جانة مئسئر ادةبيةتئن ساقتاعان ةث ذلكةن بولئگئ ءبئزدئث جئل ساناؤئمئزدان بذرئن 48-47- جئلداردا يؤليي سةزار مةن مئسئرلئقتار اراسئنداعئ سذراپئل سوعئس كةزئندة ورتةنئپ كةتكةن... كئتاپحانانئث ةكئنشئ ءبولئمئ، ياعني پتولةمةي زامانئندا جيناقتالعان شاعئن كئتاپحانا فةودوسيا داؤئرئنة دةيئن ساقتالعان. ونئ باسقارئپ تذرعان سةرافيم ةرتةدةگئ مئسئرلئق المانداردئث ءبئرئنئث عيبادات ةتؤئنة كةكتةنئپ، پارتريارح تةوفيلدئث ذگئتتةؤئمةن سةرپيون ماحاللاسئنا شابؤئل جاساعان جاؤئز حريستياندار جاعئنان ورتةلگةن بولاتئن (391 ج.). سونئمةن اتاقتئ عئلئم قازئناسئ ءامئر اسكةرلةرئنئث 642- جئلعئ جورئعئنان ةمةس، حريستيانداردئث شابؤئلئنان ويراندالعان».

- دةگةنمةن، الةكساندريا كئتاپحاناسئن كئم ويرانداعانئ تؤرالئ داؤعا ءالئ دة نذكتة قويئلعان جوق قوي؟

- قازئرگئ زامانداعئ عئلئمدا دا، نة اراب باسقئنشئلئعئ كةزئندةگئ ويران مةن تالان-تاراج تؤرالئ كوپ جازعان ءيوانن نيكيؤسكيي دة، نة وزگة ءبئر يسلامعا قارسئ حريستيان تاريحشئسئ دا كئتاپحانانئث ورتةنگةنئ تؤرالئ دةرةك كةلتئرمةيدئ. سوندئقتان، كئتاپحانانئث جويئلعاندئعئن بةلگئلئ ءبئر وقيعامةن بايلانئستئرؤ مذمكئن ةمةس جانة بذعان پذتقا تابئنؤشئلار، حريستياندار نةمةسة مذسئلماندار كئنالئ دةپ كةسئپ ايتؤ قيئن. بذل تؤرالئ ناقتئ پئكئر جوق. ماسةلةن، پلؤتارح سةزاردئ، ةدؤارد گيببون حريستيانداردئ، گريگوريي بار-ةبرةي مذسئلمانداردئ كئنالايدئ، ال بريتان ةنسيكلوپةدياسئنئث اأتورلارئ بار كئنانئ ريم يمپةراتورئ اأرةليانعا ارتادئ. سونئمةن، ءمذستافا شوقاي بذكئل مذسئلمان قاؤئمئنئث اتئنان ذلكةن تاريحي بذرمالاؤشئلئقتئ عئلئمي تذرعئدان تذزةتتئ.

- ءمذستافا شوقايدئث وسئ ماسةلةدة وتئرار كئتاپحاناسئنا قاتئستئ تذجئرئمئ قانداي؟

- ةندئ قازاققا قاتئستئ دةگةن جةرئنة توقتالايئق! ءمذستافا شوقاي تاعئ ءوز ءسوزئن جالعاستئرا كةلة، بئلاي دةيدئ: «كورئپ وتئرسئزدار، الةكساندريا كئتاپحاناسئ الةكساندريا قالاسئن ارابتاردئث جاؤلاپ الؤئنان 250 جئل بذرئن، «پاتريارح تةوفيل باستاعان حريستياندار قولئمةن ورتةلگةنئ تؤرالئ اثئز XII عاسئردئث ورتالارئندا تؤئلدئ» دةگةنئن ةسكة الئثئز. XI-XII عاسئرلاردا باتئستاعئ حريستيانداردئث شئعئستاعئ يسلامعا قارسئ كرةست جورئقتارئ بولعانئن ورتا مةكتةپتئك ءبئلئمئ بار كةز كةلگةن ادام بئلةدئ. XII عاسئردئث ورتاسئ ةكئنشئ كرةست جورئعئنئث سوثئ مةن ءذشئنشئ كرةست جورئعئنئث ارالئعئنا تؤرا كةلةدئ. ةكئنشئ كرةست جورئعئندا حريستياندئق ةؤروپا ساتسئزدئككة ذشئرادئ. شابؤئل جاساؤشئلار داماسكئنئ قورشاپ العانئمةن، جةثئلئسكة تاپ بولئپ، كةرئ شةگئنؤگة ءماجبذر بولعان ةدئ. مئنة، سول كةزدة حريستيانداردئث مذسئلماندارعا قارسئ وشپةندئلئگئن ارتتئرؤ ماقساتئمةن «الةكساندريا كئتاپحاناسئنئث ءامئر تاراپئنان ورتةلؤئ» تؤرالئ جالعان اثئزدئ ويدان شئعارئپ تاراتؤ قاجةتتئلئگئ تؤعان بولسا كةرةك». كئتاپحانانئ مذسئلماندار ورتةدئ دةپ جالا جابؤدئث استارئندا يسلام ءدئنئن مذقاتؤ، مذسئلمانداردئ وركةنيةتئ جوق حالئقتار دةپ كورسةتؤ جاتئر.

- اقيقاتئندا دا مذسئلمان قاؤئمئ كئتاپقا، تاسقا باسئلعان جازؤعا ذلكةن بايلئق رةتئندة قاراپ، قاستةرلةگةنئنة تاريحتان مئثداپ مئسال كةلتئرؤگة بولادئ!

- لوگيكا دةگةن عئلئم بار، سوعان جذگئنسةك، وسئ تذستا وركةنيةتكة قاتئستئ ذلكةن عئلئمي جاثالئقتئث كوزئ اشئلايئن دةپ تذر. سونئمةن، اتاقتئ الةكساندريا كئتاپحاناسئ 391- جئلئ ورتةلگةن بولسا، ال وتئراردئ شئثعئسحان 1220- جئلئ قيراتقانئ بةلگئلئ. وتئرار كئتاپحاناسئ ورتةنبةسة دة تاعدئرئ جان اشئرلئق. حالئقتئث كئتاپحانانئ جاقسئ كورگةندئگئنة تاثدانباسقا بولمايدئ. باستارئنا قاتةر ءتونئپ تذرعانئنا قاراماستان، كئتاپتاردئ جةر استئندا ورنالاسقان قذپيا ذثگئر-قالاشئققا (كاتاكومبا) تئققاندارئ - تاريحتئث الدئندا جاساعان ذلكةن ةرلئك، ذرپاقتئث كةلةشةگئنة دةگةن رياسئز قامقورلئق. فيردوؤسيدئث «شاحناما» كئتابئندا باتئردئث جةر استئنداعئ ذثگئرلةرمةن قورشالعان قالادان شئعئپ كةتكةنئ جازئلادئ. ءتئپتئ گةرودوتتا، پارسئلاردئث پاتشاسئ كير ورتا ازيا قالالارئن باسئپ العاندا حالئق سونداي ذثگئرلةر ارقئلئ قذتئلئپ كةتةتئن، بايلئقتارئن تئعئپ قوياتئن دةپ جازعان.

- وسئنئث ناقتئ تاريحي دةرةكتةمةلةرئ بار ما؟

- وسئدان شاماسئ 30 جئل بذرئن، نة ودان ةرتةرةكتة، قوي باعئپ جذرگةن ءبئر شوپاننئث ءيتئ ذثگئردةن، سئرتئ تةرئمةن قاپتالعان اراب تئلئندة جازئلعان كونة كئتاپ الئپ شئققان. ذمئتپاسام، شوپاننئث اتئ نذرماعانبةت. كئتاپ وتئرار قالاشئعئنئث قاسئنان تابئلعان، ياعني سول كئتاپحانانئث كئتابئ بولؤئ ابدةن مذمكئن. افريكاداعئ مالي مةملةكةتئندة تؤارةگ دةگةن كوشپةندئ حالئق بار، سولاردئث استاناسئ بولعان تؤمبؤكتؤ قالاسئندا دذنية جذزئندةگئ ةث ءبئرئنشئ ؤنيأةرسيتةت اشئلعان بولاتئن. سول تؤارةگ حالقئ وسئ كذندةرئ دة كئتاپتارئن ءار وتباسئ ساندئققا سالئپ، جةرگة كومئپ ساقتايدئ ةكةن. وسئنئث ءبارئن مئسال ةتئپ جاتقان سةبةبئم، نةبئر كئتاپتار كومئلئپ جاتئر. سوندئقتان، وتئرار كئتاپحاناسئن ئزدةؤ جذمئستارئن كذشةيتة ءتذسؤ كةرةك، وعان كوپ اقشا كةتپةيدئ.

- سونئمةن، وتئرار كئتاپحاناسئ 1220- جئلئ كومئلسة، ال الةكساندريا كئتاپحاناسئ 391- جئلئ ورتةلگةن بولسا، وسئ ةكئ ارالئقتا (830 جئل) ذلكةن كئتاپحانا وتئراردا عانا بولعان عوي؟

- وتئرار مةن ونئث كئتاپحاناسئ قاي كةزدةن باستاپ ءومئر سذرگةن ةكةن؟ وتئرار شامامةن V عاسئردا بةلگئلئ بولا باستاعان. ةكئنشئ جاعئنان تارازعا 2000 جئل، سايرامعا 3000 دةپ ةسةپتةسةك، وتئراردئث دا سول شامالاس بولار، ياعني كةمئ ةكئ مئث جئل. سةبةبئ، وتئرار ةث قولايلئ جةردة، ارئستئث سئرداريا وزةنئنة قذيار جةرئندة ورنالاسقان. ول كئتاپحانا بار بولسا، ونداعئ كئتاپتار - أاأيلوننئث قئشتان كذيدئرئلگةن تاس كئتاپتارئنان باستاپ، تذرئك، پارسئ جانة قئتاي تئلئندةگئ كئتاپتار بولؤئ مذمكئن. ارابتار مذسئلماندئقپةن قاتار، اراب تئلئندةگئ كئتاپتاردئ الا كةلگةن. قئتاي تئلئندةگئ كئتاپتاردئ عذندار وقي العان جانة عذنداردئث وزدةرئ دة ةجةلگئ تذرئك، ياعني عذنداردئث تئلئندة كئتاپ جازئپ، گةوگرافيالئق كارتا سئزعان. سوثعئ عئلئمي جاثالئقتارعا سذيةنسةك قاثلئلاردئث ءوز جازؤئ بولعان جانة العاشقئدا ولاردا قئشقا جازئپ كذيدئرئپ ساقتاعان. بذلارعا ساقتاردئ قوسئثئز، ولار تذرئكشة جانة پارسئشا بئلگةن.

- ال كوشپةندئلةر كئتاپ جازباعان دةگةن قاساث ذعئم بار عوي؟

- بار. ءيا، «كوشپةندئلةر كئتاپ جازدئ ما؟» دةگةن زاثدئ سذراق تؤادئ. جاؤاپ: ولار كئتاپ جازدئ. مذنداي كةسئمدئ جاؤاپ فرانسؤز عالئمدارئ دةلةز بةن گأاتاري قذرعان «نومادولوگيا تةورياسئنان» (كوشپةندئلةر تةورياسئنان) كةلئپ شئعادئ. ولار بئلاي دةيدئ: «بءئز تاريحتئ وتئرئقشئ تذرمئس سالتئن ذستانعان ادامنئث كوزقاراسئ تذرعئسئنان جازامئز... تاريح ةشؤاقئتتا سئرتقئ دذنيةنئ تذسئنبةگةن». مذمكئن نومادولوگتار دذرئس ايتاتئن بولار، تاريحتئ، ءتئپتئ جالپئ كئتاپتئ قازاق دالاسئندا قالانئ مةكةندةگةن وتئرئقشئ قازاقتار جازا باستاعان.

تاريحشئمئز ؤاحيت شالةكةنوأتئث پئكئرئنشة، قازاقتاردئث باسئم كوپشئلئگئ وتئرئقشئ بولعان جانة قالالاردا تذرعان. سونئمةن ةرتةدةگئ قازاقتار كئتاپ جازعان، كوپ جازعانئ سونشالئق، جازؤعا ارنالعان جاثا ماتةريالدئ ويلاپ تابؤعا تؤرا كةلگةن. بذرئن نةگئزئنةن تةرئگة جازاتئن. ونداي كئتاپتار اؤئرلاؤ كةلةدئ. بذعان ءبئزدئث ءداؤئرئمئزدئث باسئندا قازاقستاننئث وثتذستئگئندة، تارازدا قاعازدئث ويلاپ تابئلعانئ دالةل بولا الادئ. شاماسئ قاعازدئ الةمدةگئ ةث ءئرئ كئتاپحانا ورنالاسقان وتئرار قالاسئنا جاقئنداؤ جةردة دايئنداعان بولار.

سونداي-اق، VІ عاسئردا ارال تةثئزئنئث سولتذستئگئندةگئ ةل بيلةگةن ساقتاردئث پاتشايئمئ اققاعاز تؤرالئ دا مالئمةت بار. اققاعاز - قازاق تئلئندة دة «اق قاعاز» دةگةن ذعئمدئ بئلدئرةدئ. ولاي بولسا قاعازدئ قازاقتار قولدانعاندئقتان ولارعا تانئس بولئپ تذر عوي! اق قاعازبةن قاتار كوك، سارئ، ياعني ءتذرلئ-ءتذستئ قاعازدا دايئندالعان بولار. بالاعا ةسئمدئ اتا-اناسئ نةمةسة رؤدئث ذلكةندةرئ قوياتئنئن ةسكةرسةك، قازاقتار ІІІ-V عاسئرلاردا قاعازدئ بئلگةن بولئپ شئعادئ. ساقتار پاتشايئمئ اققاعاز تؤرالئ قئتاي دةرةككوزدةرئمةن تانئسقان، تانئمال فرانسؤز عالئمئ ة. شاأان جازعان. ارينة، كئتاپتار نةگئزئنةن جئبةك جولئنئث كومةگئمةن جينالعان.

- ءسئز الةكساندريا كئتاپحاناسئنا بارئپ، ارنايئ زةرتتةؤلةر جذرگئزئپ جذرگةن عالئمسئز. ةندئ وتئرار وسئ كئتاپحانادان دا ذلكةن بولدئ دةگةن ءسئزدئث پايئمدارئثئزعا جاقئنداپ كةلةمئز.

- اتاقتئ الةكساندريا كئتاپحاناسئن، ةگيپةتتةگئ الةكساندريا قالاسئن ماكةدونسكيدئث بذيرئعئمةن اتاقتئ پتولةمةي II ب.ز.د. III عاسئردا سالدئ. ول دا سةبةپسئز ةمةس. زذلقارنايئن ورتالئق ازيانئ جاؤلاپ العانئندا كئتاپحانالاردئ كورگةن شئعار!؟ ولاي دةيتئنئم، العاشقئ كئتاپحانانئ شؤمةرلةردئ 600 جئل بيلةگةن ءبئزدئث دالادان شئققان كوشپةندئلةر - قاسسيتتةر (قاسساقتار) ويلاپ تاپقان.

جوعارئدا ايتئلعانداردئ قورئتا كةلة، ءبئزدئث جئل ساناؤئمئزدئث باسئنان باستاپ وتئرار قالاسئ دا، كئتاپحاناسئ دا كوتةرئلة باستاعان. جارايدئ، 341- جئلعا دةيئن كئتاپحانا كئشكةنتاي بولدئ دةپ ةسةپتةيئك، ةكئنشئ ورئندا بولعان شئعار. ءبئراق الدةكئمنئث سول كئتاپتاردئ سالئستئردئ دةگةننئث ءوزئ كذماندئ. الةكساندريا كئتاپحاناسئ 391- جئلئ ورتةلگةن بولسا، وتئرار كئتاپحاناسئ سول جئلدان باستاپ بةرئ قاراي، ياعني 830 جئلداي الةمدةگئ ةث ذلكةن كئتاپحانا بولئپ تذرعان. ال ةندئ تئم باتئل شةشئم ايتار بولساق، الةكساندريا كئتاپحاناسئنئث باسئم بولئگئنئث ورتةلؤئ ب.د.د. 47 - جئلعا تيةسئلئ ةكةنئن ةسكةرسةك، ورتتةن امان قالعان كئتاپتارئ بار بولعان كذننئث وزئندة وتئرار كئتاپحاناسئنئث قورئنان از بولؤئ مذمكئن. ولاي بولسا، وتئرار كئتاپحاناسئ 1000-1200 جئل شاماسئنداي ؤاقئت دذنية جذزئندةگئ ةث ذلكةن كئتاپحانا بولعان! مئث جئل دةگةن از ؤاقئت ةمةس. ريم يمپةرياسئنان دا ذلكةن.

- سونئمةن، وتئرار كئتاپحاناسئ ءوز زامانئندا الةمدةگئ ةث ذلكةن كئتاپحانا بولعان بولسا، ونئ الةمگة مويئنداتؤدئث جولدارئ قانداي بولماق؟

- ةندئگئ ماقسات سول كئتاپحانانئ ئزدةؤ جذمئستارئن باستاؤ كةرةك. جةر استئندا شامامةن بةس ءجذز مئثداي كئتاپ جاتؤئ مذمكئن. كئتاپپةن قاتار التئن سياقتئ باعالئ زاتتار دا كومئلؤئ عاجاپ ةمةس.

- اثگئمةثئزگة راحمةت.

اثگئمةلةسكةن ايناش ةسالي، الماتئ.

سؤرةتتة: ةرةنعايئپ وماروأ الةكساندريا كئتاپحاناسئندا.

(«ةگةمةن قازاقستان» گازةتئ، 24.08.2011)