تذرسئن جذرتباي، جازؤشئ-عالئم: «جاپون شپيونئ» دةگةن ايئپپةن الپئس مئثنان استام ادام اتئلعان

فوتو: None
- جازؤشئ-عالئم تذرسئن جذرتبايمةن بولعان سذحباتتئ ذسئنامئز.

- ءسئزدئث 1937- جئلدئث قاندئ قئرعئنئنئث باستئ قوزعاؤشئ تةتئگئنة اينالعان «جاپون تئثشئسئ» دةگةن ايئپ توثئرةگئندة زةرتتةؤ ماقالاثئز تذركيا مةن جاپونيانئث بةلدئ باسئلئمدارئنئث بئرئندة جاريالانئپتئ دةپ ةستيمئز. بئزدة «جاپون تئثشئسئ» دةگةن ايئپتئث اقيقاتئن دالةلدةيتئن دةرةكتةر جوقتئث قاسئ. تئث دذنيةثئزدئ قازاق ةلئنة ةمةس، جاپون قوعامئنئث نازارئنا ذسئنؤعا جذرةكسئنگةن جوقسئز با؟

ءبئز تذگئل كةثةس تاريحشئلارئنئث ءوزئ دة ةثبةكتةرئن جاندارمةريا مةن قاؤئپسئزدئك مةكةمةسئنئث ارحيأتةرئ نةگئزئندة جازدئ. مئسالئ، «الاشوردا» تؤرالئ جيناق قذراستئرعاندا وزدةرئنئث تةك قذپيا تئثشئلار مةن جاندارمةريانئث جاسئرئن مالئمةتتةرئنة سذيةنگةنئن براينين مةن شافيرو: «وسئمةن قاتار باسقا ءبئر ماسةلةنئ قوزعاي كةتكئم كةلةدئ. ايتؤشئلار ءبئزدئ: تةك قانا جاندارم مةكةمةسئنئث قذجاتتارئن پايدالاندئ - دةپ ايئپتايدئ، مذنئث دا ءجونئ بار. ماسةلة - بذل قذجاتتاردئ پايدالانؤعا بولا ما، جوق پا، - دةپ قويئلئپ وتئرعان جوق، ماسةلة - بذل قذجاتتاردئ قالاي پايدالانؤدا»، - دةپ (الاش قوزعالئسئ، 4 - توم، 73-بةت) قئسئلئپ-قئمتئرئلماستان اشئق مويئندادئ.

- سونئث ئشئندة الاشتئق جانة كةثةستئك قازاق زيالئلارئن شةتئنةن «جاپون يمپةراليزمئنئث شپيونئ» ةتئپ كورسةتؤگة سةبةپكةر بولعان مذحامةدجان تذثعاشين مةن مةن باقئتجان قاراتايةأتئث بولشةأيكتةردئث ارحيأئنة وتكئزگةن جةكة قذجاتتارئ. سول تؤرالئ بئلةتئندةرئثئزبةن بولئسة كةتسةثئز.

- ارحيأتةرگة تذسكةن قذجاتتاردئث بارلئعئمةن ةث ءبئرئنشئ قذپيا مةكةمة قئزمةتكةرلةرئ (چ ك، و گ پ ؤ، ن ك أ د، كةيئن ك گ ب) تانئسئپ، مالئمةتتةردئ ئرئكتةپ، ءتيئستئ ورئندارعا حابارلاپ بارئپ، مذراعاتتئث قورئنا قوساتئن بذلجئمايتئن كةثسةلئك تارتئپ بار. ونئث ذستئنة تؤرا سول كةزدة (1927) «الاشورداعا» قارسئ قذپيا مالئمةتتةر جيناقتالئپ، ولكةلئك كوميتةتتة تةكسةرئلئپ، كئمگة قانداي ايئپ تاعؤ كةرةكتئگئ تؤرالئ تةرگةؤشئلةرگة نذسقاؤ بةرئلئپ جاتقان. قازاق زيالئلارئنا قارعئباؤ بولئپ تاعئلعان وسئناؤ فورمؤليروأكانئث شئعؤئنا نةگئز قالاعان تاريحي وقيعا تذسئنئكتئ بولؤئ ءذشئن زاكي أاليدي «قاتيراسئنداعئ» ماعلذماتتاردئ قئسقاشا بايانداپ وتةيئن. 1917 - جئلئ كةثةس وكئمةتئنئث رةسةيدئث قذرامئنداعئ وتار ذلتتاردئث ءوزئن-ءوزئ بيلةؤگة مذمكئندئك بةرؤگة ؤادة ةتكةن تاؤةلسئزدئك دةكلاراسياسئ جاريالانئسئمةن، 1917- جئلئ 5-13 - جةلتوقسانداعئ بذكئل قازاقتئق ІІ قذرئلتايدا - قازاق اأتونومياسئ، ال 20- جةلتوقساندا باشقذرت-ستاننئث ءذشئنشئ قذرئلتايئندا - تاؤةلسئز باشقذرتستان رةسپؤبليكاسئ جاريالانئپ، رةسمي زاثمةن بةكئتئلدئ. ون كذننةن كةيئن قوقاندا تذركئستان ذكئمةتئ جاريالاندئ. ءار رةسپؤبليكانئث ذلتتئق اسكةرئ جاساقتالدئ. الايدا بذل ءذش ذكئمةت سئبئر كولچاك ذكئمةتئ، سامارا قذرئلتايشئلار ذكئمةتئ جانة بولشةأيكتةر وكئمةتئ تاراپئنان ءذش جاقتئ اسكةري مايدان قئسپاعئنا ءتذستئ. ولاردئث ةشقايسئسئ يمپةريانئث قذرامئنداعئ ذلتتاردئث تاؤةلسئزدئگئن مويئندامادئ، زاثسئز دةپ جاريالادئ. 1918- جئلئ 3- اقپاندا باشقذرت ذكئمةتئنئث مذشةلةرئ جاپپاي تذتقئنعا الئنادئ. الايدا ولاردئ باشقذرت ذلتتئق اسكةرئ تذرمةدةن بوساتادئ. 27 -مامئر كذنئ چةحو-سلوأاك كورپؤسئ چةليابئ-ومبئ اراسئنداعئ تةمئر جول جةلئسئن باسئپ الدئ. مئنة، وسئنداي الاساپئران تذسئندا مذستافا شوقاي سول جولئ كاسپي ارقئلئ گرؤزياعا، ودان تذركياعا، ودان پاريجگة ةميگراسياعا كةتتئ. «الاشوردا» ذكئمةتئنئث وزگة قايراتكةرلةرئ: «قازاقتئث - قازاقستاننان باسقا وتانئ جوق. سوندئقتان دا قازاق ذكئمةتئنئث مذشةلةرئ قازاق ئشئندة قالؤئ ءتيئس»، - دةپ شةشتئ.

- سودان كةيئن...

- سودان كةيئن... 1918 - جئلئ 15- مامئر كذنئ استئرتئن جاعدايدا «الاشوردا» وكئلدةرئمةن اقئلداسا وتئرئپ قوستانايدا جاسئرئن كةثةس وتكئزدئ، وندا: «قازاقستاننئث، باشقذرتستاننئث، تذركئستاننئث ساياسي جاعدايئ تؤرالئ مالئمدةمة جازئلئپ، ونئ بذكئل الةمگة تاراتؤ ءذشئن جاپونيا ذكئمةتئنة جةتكئزؤ ماسةلةسئ قارالئپ، ماقذلداندئ. جاپونيانئث تاثداپ الئنؤئ، بذل ةل رةسةيدئث وداقتاسئ بولاتئن. سول ارقئلئ حالئقارالئق ءذردئستئ ساقتاؤ كوزدةلدئ. قالئپتاسقان اسكةري قورشاؤ جاعدايئندا ؤرال مةن قازاقستان ايماعئنداعئ بئرئككةن مذسئلمان مةملةكةتئن قذرؤ يدةياسئ دا ذسئنئلدئ. باشقذرت اسكةرئ جةثئستةن جةثئسكة جةتئپ، قازاقستان مةن تذركئستانعا بةت الدئ. «كةثةس وكئمةتئنة قارسئ باشقذرتتارمةن قازاقتاردئث بئرئگئپ كذرةسؤئ (بولشةأيكتةردئث) وشپةندئلئگئن ورشئتة ءتذستئ. كولچاكتئك ءسئبئر ذكئمةتئنئث جوعارئ كوماندوأانيةسئ وتكئزةتئن 18-21- شئلدة ارالئعئنداعئ قذرئلتايعا ذسئنؤ ءذشئن باشقذرتستان مةن «الاشوردا» ذكئمةتئنئث 12 باپتان تذراتئن ذسئنئسئ سةمةيدة تالقئلاندئ. وعان باشقذرتستاننان - سةيئتگةرةي ماعازوأ، «الاشوردادان» - ءاليحان بوكةيحانوأ، تذركئستان-قوقان اأتونومياسئنئث ءتوراعاسئ مذحامةدجان تئنئشبايةأ قاتئستئ» (ز.أاليدي. قاتيرالار. ستامبؤل. 1969. 249-بةت). جاپونيا ذكئمةتئنة قاتئستئ بذل وقيعانئ تاپئشتةپ وتئرؤئمئزدئث سةبةبئ وسئ وقيعا 1922-1953- جئلداردئث اراسئنداعئ قازاق زيالئلارئنا: «جاپون ميليتاريستئك مةملةكةتئنئث شپيونئ»، «جاپون بارلاؤ مةكةمةسئنئث قئزمةتكةرئ»، «قازاقستاندئ رةسةيدةن ءبولئپ الئپ، جاپونياعا استئرتئن ساتپاق بولدئ»، «ونةركاسئپتئ جاپون كاپيتاليستةرئنئث قارجئسئمةن سالؤعا ذمتئلدئ»، - دةگةن سياقتئ ايئپ تاعؤعا مذمكئندئك بةردئ. ولاردئث مذنداي ايئپ تاعؤئنا جوعارئدا ايتئلعان استئرتئن ماجئلئستةن: «كةيئن ةكئ جئلدان سوث (1920) استراحاندئق زيالئ قازاق مذحامةدجان تذثعاشيننئث قاعازدارئمةن قوسا جوعارئداعئ 12 پؤنكتةن تذراتئن ءبئز قابئلداعان قذجاتتئث جانة «الاشوردا» ذكئمةتئنئث قذجاتتارئ كةثةس وكئمةتئنئث قولئنا ءتذسئپتئ، ولار ءبئزدئث ذلتتئق كذرةسئمئزدئ رةسةيدئث ئشكئ ماسةلةسئ رةتئندة قاراستئرؤئمئزدئ قولداپتئ. كةثةس ساياسي قايراتكةرلةرئ دة سول پاتشا تذسئنداعئلارداي ورئس ذلتشئلدارئ بولعانئن كةيئن مةن چيچةريننئث اؤزئنان ةستئدئم»، - دةگةن (ز.أاليدي. قاتيرالار. ستامبؤل. 1969. 249-بةت) وقيعا سةبةپكةر بولئپتئ.

- استئرتئن كذرةستئث ءوز زاثئ بار. ونئث ءار ءئس-ارةكةتئ دة استئرتئن بولؤعا ءتيئس. ال ساياسي بةدةل جيناؤ ءذشئن دذشپانئثنئث قول استئندا قالعان ارئپتةستةرئن اشكةرةلةيتئن قذجاتتئ جاريالاؤ - ولارعا ءولئم جازاسئن كةسؤمةن بئردةي بولعان شئعار.

- وكئنئشكة قاراي، سولاي بولدئ دا. «الاشوردا» قايراتكةرلةرئ مةن ذلتتئق ينتةلليگةنسيا وكئلدةرئنة 1927-1930- جئلدارئ: «1921-1922 - جئلدارئ ورئنبور مةن تاشكةنتتة قذرئلعان كونتررةأوليؤسيالئق استئرتئن ذيئمعا قاتئسقانئ ءذشئن؛ 2. ورتا ازياداعئ باستاماشئلاردئث قوزعالئسئنا قوسئلئپ، اسكةري جاساق قذرؤعا ذمتئلعانئ ءذشئن، ءسويتئپ، 3. قارؤلئ كوتةرئلئس ارقئلئ قازاقستاندئ رةسةيدئث قذرامئنان ءبولئپ اكةتپةك بولعانئ ءذشئن؛ 4. بايلاردئ تارگئلةؤگة قارسئ ذگئت جذرگئزئپ، ولاردئ قارؤلئ كوتةرئلئس جاساؤعا باعئتتاعانئ ءذشئن؛ 5. انگليامةن (وتئزئنشئ جئلدان باستاپ بذل ءسوز جاپونيامةن الماستئرئلعان) استئرتئن بايلانئسئپ، اعئلشئن (جاپون) اسكةرئ قازاقستانعا باسئپ كئرة قالعان جاعدايدا، قئردا كوتةرئلئس ذيئمداستئرؤدئ جوسپارلاعانئ ءذشئن»،- دةگةن (ق ر ذلتتئق قاؤئپسئزدئك كوميتةتئنئث ارحيأئ، №78754 ءئس) ايئپ تاعئلئپ، 1927- جئلئ - 40 ادام، 1930 - جئلئ - 32 ادامنان تذتقئنعا الئندئ. ولاردئث الدئ 1930 - جئلئ اتئلدئ، سوثئ ايداؤعا كةتتئ. 1937 -جئلعئ رةپرةسسيادان كةيئن ولاردئث ءبئر دة بئرةؤئ» ءتئرئ قالعان جوق. كةرئسئنشة، ةندئ ذلتشئلدئققا قوسا سسسر-دئث باس پروكؤرورئ ا.يا.أئشينسكي اينالئمعا تذسئرگةن «جاپونيا مةن گةرمانيانئث بةلسةندئ شپيوندارئ»، «جاپونيانئث جالدامالئ يتارشئلارئ»، «جاندايشابئ» دةگةن تةرمين قوسئلئپ، بذل تةرگةؤ مةكةمةلةرئنئث ةث وثتايلئ ءارئ ذيرةنشئكتئ ايئپتاؤ اكتئسئنة اينالا باستادئ. جيئرماسئنشئ جئلداردئث سوثئ مةن وتئزئنشئ جئلداردئث باسئندا بذل تةرميندئ ت.رئسقذلوأ، و.يسايةأ، ذ.قذلئمبةتوأ سياقتئ كةثةستئك مةملةكةت قايراتكةرلةرئ «الاشورداشئلارعا» قارسئ ولاردئث «جاپوندارمةن استئرتئن بايلانئسئ بار» دةپ قولداندئ.

- كةيئن ولاردئث ءوزئ «جاپونيا مةن گةرمانيانئث ةث بةلسةندئ شپيونئ» رةتئندة ايئپتالئپ، اتؤ جازاسئنا بذيئرئلدئ جانة وزدةرئنئث كورسةتئندئلةرئندة ونئ «مويئنداپ» جاؤاپ بةردئ عوي.

- 1937-1938- جئلعئ قاسئرةت تذمانئ ةشكئمدئ ماماندئعئنا، لاؤازئمئنا، اتاعئنا قاراپ تاثداپ جاتپادئ. زاؤال جالپئعا جالپاعئنان ءتوندئ. 1927- جئلئ 13 - تامئز كذنئ «قازاق ادةبيةتئ» گازةتئندة» باسئلعان «ذلتشئل فاشيستةرگة ءومئر سذرگئزبةيمئز!» دةگةن ماقالادا قازاق زيالئلارئن باس-باستارئنا تذگةندةپ تذرئپ: «ذلتشئل - فاشيستةردئث باسشئلارئ - رئسقذلوأ، قوجانوأ، نذرماقوأ، قذلئمبةتوأ جانة ولاردئث ارتئنان ةرگةن ات توبةلئندةي ءبئر توپ قانا سذرقيا جولئكتةر پارتيا بيلةتئن تةك وزدةرئنئث ةكئ جذزدئلئك بةتئن بذركةمةلةؤ ءذشئن پايدالانئپ ءجذردئ. ولار ةش ؤاقئتتا دا ادال نيةتئمةن بولشةأيك بولعان ةمةس. رئسقذلوأ - رئسقذلوأشئلار جاؤئزدئق ارام ئستةرئن پانتيؤركيستئك كونتررةأوليؤسيادان باستادئ. قوجانوأ - قوجانوأشئلار العاش شئققاننئث وزئندة-اق ذلت بؤرجؤازياسئ مةن ينتةرأةنتتةردئث تؤئن كوتةرة شئقتئ. سادؤاقاساأشئلاردئث، نذرماقوأشئلاردئث كوزدةگةنئ دة وسئ. بذلاردئث قاي-قايسئسئ بولسا دا ذلتشئلدئقتان باستاپ، بارا-بارا تروسكيزممةن، ونشئلدارمةن ئم-جئمئن بئرئكتئرئپ، جاپونيا مةن گةرمانيانئث ةث بةلسةندئ شپيونئنا اينالئپ كةتتئ»، - دةگةن ذكئم شئعاردئ. پئكئرئم دالةلسئز بولماس ءذشئن ق ر ذلتتئق قاؤئپسئزدئك كوميتةتئنئث جانة الماتئ قالالئق كوميتةتئنئث ارحيأئندة «اسا قذپيا قذجات» رةتئندة ساقتاؤلئ تذرعان س س س ر حالئق كوميسسارلارئ كةثةسئنئث ءتوراعاسئنئث ورئنباسارئ تذرار رئسقذلوأتئث «كونتررةأوليؤسيالئق قئلمئسئنا بايلانئستئ تةرگةؤ ئسئندةگئ» 1937- جئلئ 3- شئلدة كذنئ قاؤئپسئزدئك مةكةمةسئنئث كاپيتانئ گلةبوأ پةن كئشئ لةيتةنانت نةيمانعا بةرگةن جاؤابئ جاريالانعان ب.ناسةنوأتئث «حالئق جاؤلارئ» اتتئ باسئلئمئنداعئ پروتوكولدئث ءار جةرئنةن ءذزئندئ كةلتئرؤمةن شةكتةلةمئز: «ءبئز ءوزئمئزدئث استئرتئن ذيئمئمئزدئث يدةياسئن تاؤةلسئز تذرئك-تاتار مةملةكةتئن قذرؤعا ذمتئلؤ باعئتئندا قذردئق.

شئن مانئندة ماسةلة مذلدةم باسقاشا بولاتئن، س س س ر-دئث تةرريتورياسئندا ةركئن ءومئر ءسذرئپ وتئرعان تذرئك-تاتار حالئقتارئن جاپون - گةرمان فاشيزمئنئث قاراماعئنا بةرمةك بولدئق. ءيا، مةن ذزاق جئلدار بويئ كونتررةأوليؤسيالئق جذمئس جذرگئزئپ، وتانئمنئث ساتقئنئ اتانعانئمدئ مويئندايمئن (111-بةت) ... ءبئز شئعئس تذركئستاننئث (شئنجاثنئث) وثتذستئك جانة باتئس ايماقتارئنداعئ اعئلشئنداردئث ميسسياسئمةن جانة جاپون اگةنتؤراسئمةن بايلانئس جاساؤ ءذشئن ولارعا ءوز ادامدارئمئزدئ جئبةردئك. ءبئز تذتقئنعا تذسكةن نةمئس وفيسةرلةرئمةن جانة ءانؤار پاشانئث وفيسةرلةرئمةن، كةمال پاشانئث جاقتاستارئمةن بايلانئس ورناتتئق ... تذركئستان ؤالاياتئنداعئ كةثةس وكئمةتئن قذلاتؤعا ارةكةتتةنة وتئرئپ، «يتتيحاد ؤا تاراحيات» ذيئمئ كةثةس وكئمةتئنئث ورتالئق مايدانداعئ جاعدايئنا سايكةس قيمئلداؤدئ ذيعاردئ. سول كةزدة اعئلشئنداردئث ورتا ازياداعئ ئقپالئنئث كذشةيگةنئنة قاراماستان، وزبةك (قازاق) ذلتشئلدارئنئث اراسئندا جاپوندئق كوثئل-كذي وتة كذشتئ بولاتئن. «يتتيحاد ؤا تاراحيات» ذيئمئنئث ورتالئق كوميتةتئنئث مذشةلةرئ اراسئندا: «تذرئك-تاتار مةملةكةتئ جاپونيانئث پروتةكتوراتئمةن قذرئلادئ»، - دةگةن اثگئمة بولعانئ دا راس (114-115 بةتتةر) ... «يتتيحاد ؤا تاراحيات» ذيئمئنئث تاشكةنتتةگئ استئرتئن ذيئمئ «ميللي يتتيحاد» دةپ وزگةرتئلدئ. قازاقستاندا ول احمةت بايتذرسئنوأ پةن مئرجاقئپ دؤلاتوأتئث جةتةكشئلئگئندةگئ «الاشوردانئث» كةثةيتئلگةن قذرئلئمئ رةتئندة قئزمةت اتقاردئ. قئرئمدا «ميللي فيكر» استئرتئن ذيئمئ بولدئ، سونداي-اق تاتاريا مةن باشكيريادا دا تذرئكشئل ذيئمدار جذمئس ئستةدئ (116- بةت)»، - دةپ كورسةتةدئ. بذدان كةيئن بذل ذيئمنئث مذشةسئ رةتئندة قازاقستاننئث بارلئق باسقارؤ ورئندارئنداعئ مةملةكةت باسشئلارئن، سونداي-اق وزبةكستاننئث، قئرعئزستاننئث، تذركمةنستاننئث، تاجئكستاننئث، قاراقالپاقستاننئث، تاتارستاننئث، باشقذرت-ستاننئث مةملةكةت باسشئلارئنئث اتئن اتايدئ. بذلارعا قولداؤ كورسةتئپ وتئرعان ادام ستالينگة بئردةن-ءبئر قاؤئپتئ ادام - رئكوأ دةپ مالئمدةيدئ. بذدان ءارئ ت.رئسقذلوأ: «رئكوأ: وثشئلدار مةن تروسسكيشئلةردئث تذپكئ ماقساتئ - كةثةس وكئمةتئن قازئر باسقارئپ وتئرعان پارتيا جانة ذكئمةت قايراتكةرلةرئن كذشپةن ئعئستئرؤ، س س س ر-دة كاپيتاليزمدئ قالپئنا كةلتئرؤ ةكةندئگئن باتئل ايتتئ. سونئمةن قاتار ول - كةثةس وكئمةتئن السئرةتؤدئث ةث باستئ جولئنئث ءبئرئ - ورتا ازيا مةن قازاقستاندئ جاپونيانئث پروتةكتوراتئنا بةرؤ، ورتا ازيا مةن قازاقستاننئث كةثةس وداعئنان ءبولئنئپ كةتؤئ كةثةس وكئمةتئنئث س س س ر تةرريتورياسئندا تذگةلدةي قذلاؤئن تةزدةتةدئ - دةپ ةسةپتةدئ. بذل ماقساتقا جةتؤ ءذشئن گةرمانيامةن، جاپونيامةن تئعئز بايلانئس ورناتؤ كةرةك. ذلت رةسپؤبليكالاردئث كةثةس وكئمةتئنةن ءبولئنئپ كةتؤئنة گةرمانيا مةن جاپونيا تذرئكشئل ذيئمدار ارقئلئ ناقتئ ئقپال جاساي الادئ. جاپونيا قازئردئث وزئندة ورتا ازيا مةن قازاقستاننئث شةكاراسئنداعئ مةملةكةتتةر ارقئلئ، ونئث ئشئندة اؤعانستان، يران، باتئس قئتايعا ءوزئنئث ئقپالئن جذرگئزئپ، قاناتئن جايؤ ارقئلئ جذيةلئ دة تاباندئ جذمئستار جذرگئزئپ وتئرعانئن اتاپ ءوتتئ ... بذل ماسةلةلةردئث بارلئعئن مةنئمةن بئرگة تالداي كةلئپ، فاشيستئك مةملةكةتتةردئث بارلاؤ مةكةمةلةرئمةن بايلانئستئ جةثئلدةتؤ ءذشئن، رئكوأ ماعان ءبئزدئث ذلتشئلدارئمئزدئث جاپونيامةن اراداعئ بذرئنعئ بايلانئس جذيةسئن ةسكةرؤئمدئ تاپسئردئ»، - دةپ (126-بةت) كورسةتتئ.

قازاق س س ر حالئق كوميسسارلارئ كةثةسئنئث ءتوراعاسئنئث ورئنباسارئ سذلةيمةن ةسقارايةأ: «ماعان لةكةروأ (لةكةروأ ءازئمباي - پروفةسسور، ةكونوميست، ماركسيزم -لةنينيزم عئلئمي زةرتتةؤ ينستيتؤتئنئث ديرةكتورئ): جاپونيانئث قازاقستانعا پروتةكتوراتتئق جذرگئز ماسةلةسئ قاشئپ قذتئلمايتئن شئندئق. ويتكةنئ ول تاؤةلسئز مةملةكةت رةتئندة دةربةس ءومئر سذرة المايدئ. سوندئقتان دا تةك جاپونيانئث پروتةكتوراتئ عانا قازاقستاندئ وركةندةتة الادئ. بذل پروتةكتوراتتئق قازاقستانعا وتة اؤئر سوعادئ، ءتئپتئ ةكونوميكالئق تذرعئدان العاندا ول جاپونيانئث ؤاقئتشا وتارئنا اينالادئ. جاپونيانئث پروتةكتوراتتئعئ قازاقستاندئ ازات ةتؤگة كةتكةن شئعئننئث كونتريبؤسيسئن وندئرؤگة باعئتتالادئ. مذنداي ءوزارا «ةسةپ ايئرئسؤ» سوعئس بئتكةن سوث قازاقستاننئث دايئن شيكئزاتئنئث ةسةبئنةن جابئلادئ. شيكئزاتتئث سئرتقا كةتؤئ ونئث ةكونوميكاسئن ارتقا سذيرةيدئ، بذرئنعئ دةثگةيگة جةتؤ ءذشئن وتة مول مولشةردةگئ كاپيتال قورئ كةرةك. الايدا مذنداي قارجئ قازاقستاننئث وزئندة جوق بولعاندئقتان دا، ول اسا اؤئر تالاپتار قوياتئندئعئنا قاراماستان جاپونيادان ذزاق مةرزئمدئك نةسية الؤعا ءماجبذر بولادئ. كونتريبؤسيانئث ةسةبئنةن نةسية بةرؤگة جاپونيا كةلئسؤئ دة مذمكئن. ونئث ةسةسئنة نةسيةنئث ؤاقئتئ بئتكةنشة ارزان شيكئزات بةرؤدئ تالاپ ةتةدئ. العان نةسية قازاقستاننئث كذيزةلگةن ةكونوميكاسئن قالپئنا كةلتئرؤگة ارةث جةتؤئ مذمكئن. بذلاي «قالپئنا كةلتئرؤ» قازاقستاننئث نةگئزگئ كاپيتال قورئن نئعايتئپ، ونةركاسئبئن دامئتؤعا مذمكئندئك بةرة المايدئ. ولاي ةتكةندة، قازاقستان ءوزئنئث كاپيتال قورئن ءوزئ سورئپ، بئرتة-بئرتة تولئق داعدارئسقا ذشئرايدئ. سوندئقتان دا جاپونيانئ ءوزئنئث شيكئزاتئمةن «اسئراپ»، ءوزئ وتارلئق كذيگة تذسةدئ. سوعئستان كةيئنگئ قازاقستان ءذشئن وسئ ةكئ جولدئث بئرةؤئن تاثداؤئنا تؤرا كةلةدئ»، - دةپ ايتتئ (146 - 147 بةتتةر) دةيدئ حالئق كوميسسارئنئث ورئنباسارئ.

- ال الاش زيالئلارئ تاراپئنان مذنداي ايئپتئث جالعاندئعئن دالةلدةؤگة تئرئسقان ارةكةتتةر بولدئ ما؟

- تةك قازاق ذلتئنئث رؤحاني كوسةمئ احمةت بايتذرسئنوأ قانا: «جاپونيا سوعئس اشامئن دةسة، ونئ قازاقتان سذرامايدئ»، - دةپ جاؤاپ بةرئپتئ. مذنئث بارلئعئ، ارينة، قاتئگةزدئك پةن قيناؤدئث ناتيجةسئندة الئنعان مالئمةتتةر. اتالعان ماقالالاردئث بئرئندة اقئن ساكةن سةيفؤلليندئ اشكةرةلةپ جازعان، كةيئن ءوزئ دة ايدالئپ كةتكةن اكادةميك مذحامةدجان قاراتايةأ سةكسةن التئنشئ جئلئ ماعان: «مذنئ تاسپاثا (ماگنيتوفونعا) جازبا. ةسئثدة ءجذرسئن. كئم بئلةدئ، كولةثكةمئز قئسقارئپ كةلةدئ... تةرگةؤ كامةراسئندا جاتقانئمدا قاسئما بئرةؤدئ اكةپ قوستئ. وسكةمةننئث ومارتاشئ ورئسئ ةكةن. ول دا ذزاق جاتئپتئ. ءجون سذراستئق. سوندا ساكةندئ (سةيفؤلليندئ) ةسئنة الدئ... مةنةن بذرئن سول كئسئمةن ءبئر كامةرادا بولئپتئ. ول: «مةن ءوزئم ورناتقان وكئمةتتئث جاؤئ ةمةسپئن»، - دةپ ذزاق قاسارئسئپتئ. بار قورلئققا شئداپتئ. ءبئر كذنئ تةرگةؤگة كةتكةن ساكةن كئرئپ كةپ: «مةن ءبئتتئم، توزبةدئم قورلئققا!»، - دةپ ايعايلاپ سويلةپ، توسةككة ةتپةتئنةن جاتا كةتئپ، سولقئلداپ جئلاپتئ. تالاي قئسپاققا سالعاندا قايئسپاعان ساكةننئث مورت سئنؤئنا سةنبةگةن ومارتاشئ سةبةبئن سذرايدئ. سوندا ساكةن: «بارئنة شئدار ةم عوي. جاس ذرپاقتئ بئزگة قارسئ قويعانئنا قالاي شئدارمئن. ورئندئققا وتئرعئزئپ قويدئ دا، قازاقتئث ةكئ جاس بالاسئن الئپ كةلئپ، ةكةؤئنة ةكئ قذلاعئمدئ سوزدئرئپ: «وي، اكةثنئث اؤزئن... سةيفؤللين، وي شةشةثدئ... سةيفؤللين! سةن حالئق جاؤئسئث!»، - دةگئزگةندة شئدامادئم. قورلئق قوي. ولاردئث كوزئنة جةكسذرئن بوپ كورئنگةنشة ولگةنئم جاقسئ - دةپ قاعازئنا قول قويئپتئ»، - دةپ قذپيالاپ ايتتئ. نامئستئ ازامات ءذشئن، ذلت ذلانئن ويلاعان اقئن ءذشئن، اكة ءذشئن بذدان اسقان قانداي قورلئق پةن مازاق بولؤئ مذمكئن. اندرة مورؤانئث: «كةز كةلگةن بيلةؤشئ ءذشئن ةث قاؤئپتئ ادام - جازؤشئ»، - دةؤئ دة سوندئقتان. ماعجاننئث تاريحشئ ق.الداجذمانوأ عئلئم اينالئمعا تذسئرگةن 1937 - جئلئ 21 - مامئر كذنئ حالئق كوميسسارلار كةثةسئنئث ءتوراعاسئ و.يسايةأقا جولداعان تومةندةگئ «اشئق حاتئ» بار. وقئرمانعا تذسئنئكتئ بولؤ ءذشئن ونئث ءماتئنئن نازارلارئثئزعا ذسئنسام. «مةنئ، كونتررةأوليؤسيالئق الاشورداشئل قايراتكةر رةتئندة جانة توثكةرئسشئل ذلتشئل جازؤشئ رةتئندة سوسياليزم قذرئپ جاتقان قازاق ةثبةكشئلةرئنئث ورتاسئنان پرولةتارلئق وكئمةت ءادئل شةتتةتئ، سونداي-اق قازئرگئ ؤاقئتتا مةنئ سوسياليستئك قوعامنان الئستاتئپ ذستاعانئ دا وتة دذرئس. ءبئراز ؤاقئت ةثبةكپةن تذزةتؤ مةكةمةسئندة بولعان كةزئمدة، ءوزئم تئكةلةي اتسالئسقان سوسياليستئك الئپ قذرئلئستاردا ونئث ئزگئ ئقپالئن سةزئنة وتئرئپ، كةثةس مةملةكةتئنئث ةثبةكپةن تذزةتؤ ساياساتئنئث الةمدةگئ بئردةن-ءبئر ةث سةنئمدئ جانة دذرئس ساياسات ةكةنئنة كوزئم جةتتئ، سوندئقتان دا مةن ءوزئمنئث يدةيالوگيام مةن بذكئل قوعامدئق-ادةبي جذمئستارئمدئ قايتا تةكسةرؤدةن وتكئزدئم، ءسويتئپ، بارلئق قوعامدئق-ادةبي قئزمةتئمدة مةن ذستانئپ جذرگةن جانة باسشئلئققا الئپ جذرگةن ذلتشئل-الاشورداشئل يدةولوگيانئث ءسوزسئز رةاكسياشئلدئعئنا جانة ساتقئندئق قئلمئس ةكةنئنة بذتئندةي سةندئم، ذلتشئل-الاشورداشئل يدةولوگيانئث جانة الاشورداشئل ذلتشئلداردئث بارلئق ساتقئندئق ارةكةتتةرئ قازاق ةثبةكشئلةرئنة جانة بذكئل سوسياليستئك وتانعا دذشپاندئق قئلمئس ةكةنئنة كوزئم جةتتئ.

وسئ تةكسةرئسئمنةن، وسئ ذستانئمئمنان كةيئن ءوزئمنئث وتكةندةگئ بارلئق ءئس-ارةكةتئمدئ، قوعامدئق جانة ادةبي قئزمةتتةرئمدئ ايئپتاي وتئرئپ، ءوزئمنئث قئلمئستئ وتكةنئمنةن، ذلتشئلدئقتان، ذلتشئل-الاشورداشئلاردان مذلدةم جانة ماثگئلئك قول ذزةمئن، ءسويتئپ، قالعان ءومئرئمدئ ةشقانداي بذلتارئسسئز تذتاستاي سوسياليستئك قوعامعا سةنگةن ازاماتئ رةتئندة، سوسياليستئك وتاننئث سةنئمدئ ذلئ رةتئندة سوسياليستئك قوعامعا قئزمةت ةتةمئن دةپ شةشتئم. وسئنداي اسئل ارمانمةن، وسئنداي بئرةگةي ماقساتپةن مةن وسئدان بئرنةشة اي بذرئن، ءتيئستئ مةكةمةلةردئث رذقساتئمةن، تاثعاجايئپ وركةندةؤ ذستئندةگئ قازاقستانعا كةلدئم، قازاق ةثبةكشئلةرئنئث گذلدةنگةن ءومئرئ مةنئث جانة بارلئق ذلتشئل-الاشورداشئلاردئث ءئس-ارةكةتتةرئنئث ساتقئندئق قئلمئس ةكةنئنة تولئقتاي كوز جةتكئزدئ، ءسويتئپ، ءوزئمنئث وتكةندةگئ كونتررةأوليؤسيالئق ذلتشئلدئعئمدئ جانة ذلتشئلداردئ رةأوليؤسيا مةن سوسياليستئك وتانعا، قازاق حالقئنا دذشپاندئق دةپ ساناپ، ولارمةن ةكئ ارامدئ ةشقانداي بذلتارئسسئز جانة ماثگئلئك اجئراتقانئمدئ، اسا اؤئر قئلمئس جولئنان تولئقتاي ارئلؤعا بةت العانئمدئ، وتاننئث ادال ذلئ رةتئندة قايتا تذلةگةنئمدئ، سول ءذشئن قالعان ءومئرئمدئ سوسياليستئك وتانعا قئزمةت ةتؤگة ارنايتئنئمدئ مالئمدةيمئن. بذل ماقساتئمدئ مةن سئزگة - كةثةستئك قازاقستاننئث ذكئمةت باسشئسئنا، باقئتتئ ءومئر قذرئپ جاتقان مذقئم قازاق حالقئنا اشئق، شئن جذرةكپةن جانة بذلتارتپاس سةنئممةن مالئمدةيتئنئمدئ وسئ حات ارقئلئ سئزگة جةتكئزة وتئرئپ، مةنئث ءوزئمنئث قايتا تذلةگةنئمدئ، قايتا تذبةگةيلئ شئثدالعانئمدئ، سوسياليستئك وتانئما شئنايئ بةرئلگةندئگئمدئ ءئس جذزئندة، شئعارماشئلئق جذمئسئمدا، سونئث ئشئندة ادةبي شئعارماشئلئق قئزمةتئمدة دالةلدةؤئم ءذشئن (ةثبةكتةرئمنئث) قازاقستاندا جاريالانؤئنا، سول ارقئلئ ذزاق ؤاقئت بويئ قئلمئستئ رةاكسيالئق جولعا، قازاق كونتررةأوليؤسياشئلارئنا قئزمةت ةتكةن قالامئمنئث كةثةستئك ةثبةكپةن وتةؤ ساياساتئنئث ئقپالئمةن قايتا شئثدالئپ، قايتا تاربيةلةنگةننةن كةيئنگئ سوسياليستئك وتانعا ادال جانة ءونئمدئ ةثبةك ةتؤئنة مذمكئندئك بةرؤلةرئثئزدئ وتئنةمئن. مةنئث شئعارماشئلئق جذمئسئمنئث سوثعئ ذلگئلةرئ رةتئندة ءذش ولةثدئ وسئ حاتپةن قوسا جولداپ وتئرمئن. سونئمةن بئرگة ءدال قازئرگئ كةزدة كةثةستئك-ةثبةكپةن تذزةتؤ ساياساتئنئث الةمدةگئ ةث دذرئس ذستانئم ةكةنئن كورسةتةتئن جاثا تاقئرئپتئ كوركةم تذردة يگةرؤ ئسئنة كئرئسكةنئمة ءسئزدئث جانة مذقئم سوسياليستئك قوعامنئث نازارئن اؤدارامئن، بذل پوةمادا ةكئ قازاقتئث - تذرمئستئق قئلمئسكةر قازاق پةن قئلمئسكةر-ذلتشئل قازاقتئث ءومئرئ، تاربيةگة كونةتئن جانة كونبةيتئن اتئشؤلئ حالئق جاؤلارئ مةن قوعامنئث شئرئندئلةرئنئث تاربيةلةنؤ جولئ جارئستئرئلا سؤرةتتةلةدئ. م.جذمابايةأ. 21- ماي، 1937- جئل»، دةپ (ق.الداجذمانوأ، اقئننئث سوثعئ ءذمئتئ. «قازاق ادةبيةتئ». 21.08.1992) جازئلعان.

- ءبئراق مذنداي اشئق حات اأتورلارئ ءبئر ماعجانمةن شةكتةلمةيدئ عوي.

- ءبارئ دة تذسئنئكتئ. كئمنئث اباقتئ مةن كونسلاگةردئث ةسئگئن قايتادان اشقئسئ كةلةدئ دةيسئث؟ ءبئراق ماعجان اشپاسام دةگةن ةسئك تاعئ دا اشئلدئ، اشئلعان جوق، اشقئزدئ. 1937- جئلئ جةلتوقساننئث 31 - كذنئ كةشتة ماعجان جذمابايةأ ةكئنشئ جانة سوثعئ رةت ذستالدئ. ش.ةلةؤكةنوأتئث زةرتتةؤئ بويئنشا، ماعجاندئ تذتقئنداؤ تؤرالئ №1445 وردةر 1937 - جئلئ 27 - جةلتوقسان كذنئ جازئلئپتئ. وسئ ارادا ةسكةرتة كةتةرئمئز، ماعجاندئ تئمئسكئلةتكةن نة تذتقئنداعان، ءبئز تانئسقان احمةت بايتذرسئنوأتئث ئسئنة دة قاتئسئ بار تةرگةؤشئلةردئث ءبئرئ - قازاقستاننئث ءبئرئنشئ باسشئسئ، ةكئنشئ - قاؤئپسئزدئك كوميتةتئنئث ءتوراعاسئنئث ورئنباسارئ، ءذشئنشئسئ - ئشكئ ئستةر ءمينيسترئ، ءتورتئنشئسئ - توبة بي بولدئ.

- 1930-1950- جئلداردا قازاقستاندا 100 مئثعا جؤئق جاپون جذمئس ئستةدئ دةگةن مالئمةت بار. سونئث اق-قاراسئ تؤرالئ ايتا كةتسةثئز؟ تاريحي مالئمةتتةر نة دةيدئ؟

- ءيا، وتئزئنشئ جئلداردئث اياعئنان باستاپ ةلؤئنشئ جئلدارعا دةيئن ءجذز مئثعا جؤئق جاپوندار قازاقستاننئث ةث اؤئر جانة كذردةلئ ونةركاسئپ ورئندارئندا جذمئس ئستةدئ. ءبئراق بذلار پروتةكتوراتتار ةمةس، اسكةري تذتقئندار ةدئ. الماتئداعئ بيئك تاؤلئ سؤ قذبئرئ مةن سؤ ةلةكتر ستانسياسئ سياقتئ ولار سالعان قذرئلئستار دا، سول زاؤالدان قالعان جذرةك جاراسئ دا ءالئ دة وشكةن جوق. جاپونيا مةن قازاقستان يمپةريالاردئث اتوم بومباسئن سئنايتئن پوليگونئنا اينالدئ. ءدال قازئر دة جاپون - قازاقستان قارئم-قاتئناسئ ؤران ساؤداسئمةن انئقتالئپ وتئر. ارتئنئث قايئرئن بةرسئن. ال كةثةس تذسئنداعئ قاپتاعان استئرتئن ذيئمداردئث جايئنا كةلةتئن بولساق، ونداي ذيئم رةسمي تذردة ءومئر سذرمةگةن. تةك ءار جةردة باستارئ قوسئلعان، وثاشا پئكئر الئسقان. تؤعان حالقئنئث بولاشاقتاعئ تاعدئرئن تالقئلاعان. ءبئراق قانداي تالقئعا تذسپةسئن جةر جونئندة ولاردئث ذندةمةي قالؤعا قاقئسئ جوق ةدئ. سوناؤ 1905 - جئلدئث وزئندة مذحامةدجان تئنئشبايةأ: «جةر ماسةلةسئ قازاقتار ءذشئن ءسوز جوق ةث ماثئزدئ: بذدان ءارئ جةرلةردئ تارتئپ الؤ مةن ولاردئث مذددةلةرئن اياقاستئ قئلاتئن بولسا، تئنئشتئق بولادئ دةپ كةپئلدئك بةرؤ قيئن. ءذنسئز ءدذرسئل كذننةن-كذنگة كذشتئرةك جانة كةي جةرلةردة قازئردئث وزئندة-اق اشئق تولقؤلارعا اؤئسؤدا. مئنة، بذكئل قازاق حالقئن تذتاستاي پراأوسئز دالا پرولةتارياتئ كذيئنة جةتكئزگةن ذكئمةت ساياساتئنئث جالپئ جانة قئسقاشا سيپاتئ وسئ!»، - دةگةن بولاتئن. «كوممؤنيستئك-كولونيزاتورلئق» ساياسات بذل قيتذرقئلئ ارةكةتتئ «تئث يگةرؤ» دةگةن داقپئرتپةن جذزةگة اسئردئ. وعان دةيئن دة قازاق ذلتئ ءذش رةت زاؤالعا ذشئرادئ.

1931-1932- جئلعئ اشتئقتان، 1937-1938 - جئلعئ جازالاؤ ناؤقانئنان، ذلئ وتان سوعئسئنداعئ قانتوگئستةن سوث 1913 -جئلئ 6 ميلليونعا جةتكةن قازاق ذلتئنئث سانئ 1 ميلليون 400 مئثعا دةيئن قذلدئرادئ. دةموگراف، اكادةميك بروملةيدئث س س س ر حالئقتارئنئث دامؤئ تؤرالئ مونوگرافياسئنداعئ كةستةسئنةن قازاق حالقئنئث 1939- جئلعئ سانئ 1926 - جئلمةن سالئستئرعاندا 26 پايئز كةمئپ كةتكةنئن كورؤگة بولادئ. ال بذل وسئ ون ءذش جئل ئشئندة ءبئر دة ءبئر سابي ءتئرئ تؤمادئ. ةرةسةكتةرئ تةك ولؤمةن بولدئ دةگةن ءسوز. اقمولاداعئ رةپرةسسياعا ذشئراعاندارعا ارنالعان مذراجايدئث عئلئمي قئزمةتكةرلةرئنئث جوبامةن انئقتاؤئ بويئنشا، وسئنئث ئشئندةگئ 60 مئثنان استام ادام «جاپون شپيونئ» دةگةن ايئپپةن اتئلئپ كةتئپتئ. جوعارئداعئ ماقالاداعئ: «سوأةت حالقئ، ونئث ئشئندة قازاق حالقئ، بذكئل قازاقستان ةثبةكشئلةرئ ءوزئنئث بولشةأيكتئك قئراعئلئعئن بذرئنعئدان دا كذشةيتئپ نكأد ورئندارئنا كومةكتةسئپ، ذلتشئل-فاشيستةردئث ءبئرئن قويماي اشكةرةلةپ، كوزئن قذرتادئ»، - دةگةن ذندةؤدئث ناتيجةسئ وسئنداي. لوگيكالئق جاعئنان العاندا «قيئننان قيئستئرئلعان» ساياساتتئث «ساراسئ». قئرئپ-جويؤدئث مذنداي قاسئرةتئن باسئنان كةشكةن از ذلتتئث ءبئرئ - قازاق. ادامنئث سذيةگئ عانا قالعان يةسئز دالانئ ئث-شئثسئز يگةرؤدئث بذدان اسقان ايارلئق جولئنئث بولؤئ دا مذمكئن ةمةس. اشتان قئرئلعان، ازاپ لاگةرلةرئندة قازا تاپقان حالئقتئث ءتانئ مةن سذيةگئنةن قذنار العان توپئراققا ءوسئپ-ونگةن استئق مذقئم كةثةس وكئمةتئن اسئرادئ. اسئرةلةپ ايتتئ دةمةثئزدةر، ودان باسقا سئپايلاپ ايتؤدئث رةتئن تاپپادئم. فةيةرباح: «تاريحقا كوز سالؤ - جذرةككة ينة شانشؤمةن بئردةي»، - دةگةن ةكةن. سول ايتقانداي، سئزدةر دة جذرةككة تاعئ ءبئر ينة شانشئلدئ - دةپ ةسةپتةرسئزدةر.
سذحباتتاسقان سةيسةن امئربةك ذلئ، گذلبارشئن ايتجانباي

دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ